रुद्रग्रन्थिर्भ्रुवोर्मध्ये भिद्यतेऽक्षरवायुना । अकारे संस्थितो ब्रह्मा उकारे विष्णुरास्थितः ॥ मकारे संस्थितो रुद्रस्ततोऽस्यान्तः परात्परः । कण्ठं सङ्कुच्य नाड्यादौ स्तम्भिते येन शक्तितः ॥ रसना पीड्यमानेयं षोडशी वोर्ध्वगामिनि । त्रिकूटं त्रिविधा चैव गोलाखं निखरं तथा ॥ त्रिशङ्खवज्रमोङ्कारमूर्ध्वनालं भ्रुवोर्मुखम् । कुण्डलीं चालयन्प्राणान्भेदयन्शशिमण्डलम् ॥ साधयन्वज्रकुम्भानि नवद्वाराणि बन्धयेत् । सुमनःपवनारूढः सरागो निर्गुणस्तथा ॥
रुद्र-ग्रन्थिः । भ्रुवोः-मध्ये । भिद्यते । अक्षर-वायुना । अकारे । संस्थितः । ब्रह्मा । उकारे । विष्णुः । आस्थितः ॥ मकारे । संस्थितः । रुद्रः । ततः । अस्य । अन्तः । परात्-परः ॥ कण्ठम् । सङ्कुच्य । नाडि-आदौ । स्तम्भिते । येन । शक्तितः ॥ रसना । पीड्यमाना । इयम् । षोडशी । वा । ऊर्ध्व-गामिनि ॥ त्रिकूटम् । त्रिविधा । च । एव । गोलाखम् । निखरम् । तथा ॥ त्रि-शङ्ख-वज्रम् । ओङ्कारम् । मूर्ध्व-नालम् । भ्रुवोः-मुखम् ॥ कुण्डलीम् । चालयन् । प्राणान् । भेदयन् । शशि-मण्डलम् ॥ साधयन् । वज्र-कुम्भानि । नव-द्वाराणि । बन्धयेत् ॥ सुमनः-पवन-आरूढः । स-रागः । निर्गुणः । तथा ॥
rudragranthir bhruvormadhye bhidyate’kṣaravāyunā | akāre saṃsthito brahmā ukāre viṣṇur āsthitaḥ || makāre saṃsthito rudras tato’syāntaḥ parātparaḥ | kaṇṭhaṃ saṅkucya nāḍyādau stambhite yena śaktitaḥ || rasanā pīḍyamāneyam ṣoḍaśī vā ūrdhvagāmini | trikūṭaṃ trividhā caiva golākhaṃ nikharaṃ tathā || triśaṅkhavajram oṅkāram ūrdhvanālaṃ bhruvormukham | kuṇḍalīṃ cālayan prāṇān bhedayan śaśimaṇḍalam || sādhayan vajrakumbhāni navadvārāṇi bandhayet | sumanaḥpavanārūḍhaḥ sarāgo nirguṇas tathā ||
भ्रों के बीच रुद्र ग्रंथि होती है, उसे साँस और ओम से भिदा जाता है। ओम के 'अ' में ब्रह्मा हैं, 'उ' में विष्णु हैं, 'म' में रुद्र हैं। ओम के अंदर वो परम आत्मा है जो सबसे बड़ा है। गला सिकुड़ के नाड़ियों को रोक के, जीभ दबा के, शक्ति ऊपर जाती है। आँखों के बीच का स्थान सोचते हैं, वहाँ तीन चोटियाँ हैं, गोल स्थान है, नोकीला स्थान है। ओम का भी सोचते हैं, ऊपर वाली नाड़ी का, भ्रों के बीच का स्थान। कुंडलिनी को जगा के साँस को चला के, चाँद मंडल को भेद के, शरीर के नौ दरवाज़े बंद करने होते हैं। अच्छे मन और साँस के साथ, आदमी राग वाला भी हो जाता है और गुणों से भी मुक्त हो जाता है।
The Rudra-knot between the eyebrows is pierced by the breath with the imperishable syllable. In A is Brahmā, in U is Viṣṇu, in M is Rudra; within it is the Supreme beyond the supreme. Contracting the throat and immobilizing the nāḍīs at their beginning by power, and pressing the tongue, the ‘sixteenth’ ascends. The tri-peaked, the threefold, the round cavity, and the sharp-pointed are contemplated; likewise the three-conch thunderbolt, Oṃ, the upward channel, and the brow-opening. Stirring Kuṇḍalinī, moving the breaths, piercing the lunar sphere, perfecting the vajra-pitchers, one should bind the nine gates. With a good mind mounted on the wind, (one is) with passion and also without qualities.
Mantra-prāṇāyāma; bandha/mudrā motifs; kuṇḍalinī-calanā; suṣumnā-dhāraṇā; pratyāhāra (‘nine gates’); cultivation of nirvikalpa/nirguṇa absorption
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.