Home›Ramcharitmanas›Bala Kanda›Prakarana 9›चौपाई 86.1-4
←Previous Verse
Next Verse→

Ramcharitmanas: Bala Kanda, Prakarana 9

चौपाई 86.1-4

सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का बीज’—शिव-उमा संवाद के माध्यम से जीव के भीतर संकल्प (हठ), श्रद्धा (गुर-वचन-प्रतीति) और काम-निग्रह का उदय। यहाँ कथा-भूमि राम-जन्म से पहले ‘अंतःकरण-शुद्धि’ की तैयारी करती है: देवहित हेतु तप, वर-चयन, और मदन-दहन द्वारा राग का क्षय—जिससे रामकथा-श्रवण/स्मरण के लिए पात्रता बनती है।

उभय घरी अस कौतुक भयऊ।जौ लगि कामु संभु पहिं गयऊ।।

सिवहि बिलोकि ससंकेउ मारू।भयउ जथाथिति सबु संसारू।।

भए तुरत सब जीव सुखारे।जिमि मद उतरि गएँ मतवारे।।

रुद्रहि देखि मदन भय माना।दुराधरष दुर्गम भगवाना।।

फिरत लाज कछु करि नहिं जाई।मरनु ठानि मन रचेसि उपाई।।

प्रगटेसि तुरत रुचिर रितुराजा।कुसुमित नव तरु राजि बिराजा।।

बन उपबन बापिका तड़ागा।परम सुभग सब दिसा बिभागा।।

जहँ तहँ जनु उमगत अनुरागा।देखि मुएहुँ मन मनसिज जागा।।

ubhay gharī asa kautuka bhayū.jau lagi kāmu saṁbhu pahiṁ gayū..

sivahi biloki sasaṅkeu mārū.bhayau jathāthiti sabu saṁsārū..

bhae turata saba jīva sukhāre.jimi mada utari gaeṁ mata-vāre..

rudrahi dekhi madana bhaya mānā.durādharṣa durgama bhagavānā..

phirata lāja kachu kari nahiṁ jāī.maranu ṭhāni mana racēsi upāī..

pragaṭēsi turata rucira ritu-rājā.kusumita nava taru rāji birājā..

bana upa-bana bāpikā taṛāgā.parama subhaga saba disā bibhāgā..

jahāṁ tahāṁ janu umagata anurāgā.dekhi muehuṁ mana manasija jāgā..

दो घड़ी तक यह अजीब चल रहा था। फिर काम वहाँ पहुँच गया जहाँ शिव बैठे थे। शिव को देख कर काम डर गया। और पूरी दुनिया वापस अपने पुराने हाल में आ गई। तुरंत सारे जीव आराम से हो गए। जैसे नशा उतर जाने के बाद मतवाले शांत हो जाते हैं। रुद्र को देख कर मदन डर गया। क्योंकि भगवान को हरा नहीं जा सकता था और उनके पास पहुँचना मुश्किल था। वापस मुड़ना शर्म की बात थी, और कुछ किया नहीं जा सकता था। उसने मर जाना ठान लिया, और दिमाग में एक प्लान बनाया। तुरंत उसने बसंत का सुंदर मौसम पैदा कर दिया। नए फूल वाले पेड़ों की कतार हर तरफ चमक रही थी। जंगल और बाग, तालाब और कुंड, और आसमान के हर कोने सुंदर दिखने लगे। हर तरफ प्यार भरा हुआ लग रहा था। देख कर उन मन में भी ख्वाहिश जगी जो पहले मर चुके थे।

उभयदोनों ओर/दोनों पक्षों में (देव-पक्ष और काम-पक्ष; अथवा दो घड़ियों—दो अवसरों पर)
उभय:
घरीक्षण/समय (यहाँ ‘अवसर’ का बोध)
घरी:
कौतुकअद्भुत लीला/विचित्र घटना
कौतुक:
जौ लगिजब तक
जौ लगि:
कामुमदन/कामदेव
कामु:
संभुशिव (शम्भु)
संभु:
पहिंके पास
पहिं:
ससंकेउसशंक हुआ/भयभीत हुआ
ससंकेउ:
मारूमारा जाऊँगा/वध होगा—ऐसा भय
मारू:
जथाथितिजैसी-की-तैसी अवस्था में/यथावत
जथाथिति:
सुखारेसुखी/प्रसन्न
सुखारे:
मदमद/उन्माद (काम-प्रेरित विकार भी)
मद:
मतवारेमत्त/मतवाले (जिनका नशा उतर जाए)
मतवारे:
रुद्रहिरुद्र (शिव) को
रुद्रहि:
दुराधरषजिसे जीतना/दबाना कठिन हो; अजेय
दुराधरष:
दुर्गमअगम/अप्राप्य (सामर्थ्य में दुर्गम)
दुर्गम:
भगवानाभगवान (यहाँ शिव के लिए आदर-संबोधन)
भगवाना:
ठानिठानकर/निश्चय करके
ठानि:
उपाईयुक्ति/चाल
उपाई:
रितुराजावसंत (ऋतुओं का राजा)
रितुराजा:
कुसुमितफूलों से लदा
कुसुमित:
बापिकाबावली/कुआँ/जलाशय (छोटा जल-स्रोत)
बापिका:
तड़ागातालाब
तड़ागा:
उमगतउमड़ता/उफनता
उमगत:
मनसिजमन से उत्पन्न—काम (मदन)
मनसिज:

Speaker

Tulsidas (narratorial voice within the Shiva–Parvati dialogue frame)

Listener

Parvati (primary), with the broader kathā heard by the samvāda chain

Shanta (with a cautionary undercurrent against Shringara-as-vikar)

The prasanga

कामदेव का शिव के पास पहुँचना; शिव को देखकर भयभीत होना; फिर वसंत-रचना द्वारा शिव को विचलित करने का प्रयास (काम-दहन प्रसंग की भूमिका)

Themes
कामदेव का शिव के समीप आगमन, शिव की दुराधर्षता और कामदेव का भय, लज्जा, संकल्प और मरण का निश्चय, ऋतुराज वसंत का प्रकट होना, प्रकृति की शोभा और अनुराग का उमड़ना, मोह के उतरने की उपमा (मद उतरे मतवाले)

For right living (Ramrajya ethics)

इन्द्रिय-निग्रह और लोक-कल्याण: शासक/समाज का ‘जथाथिति’ रहना तभी संभव है जब काम-क्रोधादि का उन्माद उतरे। सौंदर्य/समृद्धि (वसंत) का उपयोग लोक-मंगल के लिए हो, पर वह नीति और संयम को भ्रष्ट न करे।

Nirguna and saguna

शिव यहाँ ‘अचल’ निरासक्ति-तत्त्व का प्रतीक हैं; वसंत/सौंदर्य सगुण-प्रकृति का उभार है। मन का ‘मद उतरना’ बताता है कि निराकार-निरविकार चेतना की सन्निधि में सगुण आकर्षण भी मर्यादित हो जाता है—सगुण का अनुभव रहे, पर आसक्ति का क्षय हो।

FAQs

शिवजी को देखते ही कामदेव भयभीत हो गया, क्योंकि प्रभु शिव दुराधरष और दुर्गम हैं। उसके डरते ही दो घड़ी तक चला वह कौतुक रुक गया और सारा संसार पहले की स्थिति में लौट आया। सब जीव तुरंत सुखी हो गए, जैसे मद उतर जाने पर मतवाले शांत हो जाते हैं।

कामदेव के लिए लौटना लज्जा की बात थी, इसलिए लौटकर कुछ करते नहीं बना। उसने मरण का निश्चय करके मन में एक उपाय रचा। उसी उपाय से उसने तुरंत सुंदर ऋतुराज वसंत को प्रकट कर दिया।

नए फूलों से लदे वृक्षों की पंक्तियाँ सब ओर शोभित हो गईं। वन, उपवन, बावलियाँ, तालाब और सभी दिशाएँ अत्यंत सुंदर हो उठीं। ऐसा लगा मानो जहाँ तहाँ अनुराग उमड़ रहा हो, और इसे देखकर मरे हुए मन में भी कामदेव जाग उठा।

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play