Home›Ramcharitmanas›Bala Kanda›Prakarana 8›चौपाई 74.1-4
←Previous Verse
Next Verse→

Ramcharitmanas: Bala Kanda, Prakarana 8

चौपाई 74.1-4

सोपान-प्रवेश: ‘श्रद्धा से संदेह-निवृत्ति’ का चरण। बालकाण्ड में कथा-भूमि तैयार होती है—सत्संग, गुरु-वचन, तप, और ‘नारद-वाक्य’ जैसी प्रेरक वाणी के द्वारा जीव का मन (अहं-शंका) से निकलकर ईश्वर-आश्रय में स्थिर होना सीखता है। प्रस्तुत खंड में गिरिजा का तप और शिव का राम-नाम-रति दिखाकर तुलसी ‘भक्ति-मार्ग’ को तप और विवेक से संयुक्त करते हैं: साधक का कलेश (क्लेश) ‘उपाय’ नहीं, ‘उपासना’ से मिटता है।

उर धरि उमा प्रानपति चरना।जाइ बिपिन लागीं तपु करना।।

अति सुकुमार न तनु तप जोगू।पति पद सुमिरि तजेउ सबु भोगू।।

नित नव चरन उपज अनुरागा।बिसरी देह तपहिं मनु लागा।।

संबत सहस मूल फल खाए।सागु खाइ सत बरष गवाँए।।

कछु दिन भोजनु बारि बतासा।किए कठिन कछु दिन उपबासा।।

बेल पाती महि परइ सुखाई।तीनि सहस संबत सोई खाई।।

पुनि परिहरे सुखानेउ परना।उमहि नाम तब भयउ अपरना।।

देखि उमहि तप खीन सरीरा।ब्रह्मगिरा भै गगन गभीरा।।

ura dhari umā prāṇapati caranā |jāi bipina lāgīṁ tapu karanā ||

ati sukumāra na tanu tapa jogū |pati pada sumiri tajeu sabu bhogū ||

nita nava carana upaja anurāgā |bisarī deha tapahiṁ manu lāgā ||

saṁbata sahasa mūla phala khāe |sāgu khāi sata baraṣa gavāṁe ||

kachu dina bhojanu bāri batāsā |kie kaṭhina kachu dina upabāsā ||

bela pātī mahi parai sukhāī |tīni sahasa saṁbata soī khāī ||

puni parihare sukhāneu paranā |umahi nāma taba bhayu aparnā ||

dekhi umahi tapa khīna sarīrā |brahma-girā bhai gagana gabhīrā ||

उमा ने अपने पिया के चरण दिल में रखे, और जंगल में जाकर तपस्या करने लगी। उसका शरीर बहुत नजुक था, तपस्या के लायक नही। फिर भी अपने पति के चरण याद करके सारे सुख छोड दिए। हर दिन उनके चरणो के लिए नया प्यार बढता गया। अपनी देह भूल गई, और मन तपस्या में लगा रहने लगा। हजार साल उसने जड और फल खाये। सौ साल सिर्फ साग खाते गुजारे। कुछ दिन उसका खाना पानी और हवा रहा। कुछ दिन उसने सख्त व्रत रखा। जो बेल के पत्ते जमीन पर सूख के गिरे थे, वो खाने लगी। उन्ही पर तीन हजार साल जिंदा रही। फिर वो सूखे पत्ते भी छोड दिए। तब उसका नाम उमा से अपर्णा हो गया, यानी पत्ते बिना। उमा का शरीर तपस्या से इतना पतला हो गया देख के, ब्रह्मा की गहरी आवाज आसमान में गूंजी।

उरहृदय; अंतःकरण
उर:
धरिधारण करके; मन में रखकर
धरि:
उमापार्वती
उमा:
प्रानपतिप्राणों के स्वामी; प्रियतम (यहाँ शिव)
प्रानपति:
चरनाचरण (यहाँ ‘चरणों’ का तात्पर्य चरण-चिंतन/आश्रय)
चरना:
बिपिनवन
बिपिन:
तपुतपस्या
तपु:
सुकुमारअत्यन्त कोमल
सुकुमार:
जोगूयोग्य
जोगू:
पति पदपति के चरण/पद; पति का चरण-आश्रय
पति पद:
सुमिरिस्मरण करके
सुमिरि:
तजेउत्याग दिया
तजेउ:
भोगूविषय-सुख; भोग-विलास
भोगू:
अनुरागाप्रेम; अनुरक्ति
अनुरागा:
बिसरीभूल गई
बिसरी:
तपहिंतप में; तपस्या में
तपहिं:
संबतवर्ष
संबत:
सहसहज़ार
सहस:
मूल फलकन्द-मूल और फल
मूल फल:
सागुशाक/साग
सागु:
बरषवर्ष
बरष:
गवाँएबिता दिए
गवाँए:
भोजनुआहार
भोजनु:
बारिजल
बारि:
बतासावायु मात्र; हवा (अर्थ: केवल जल-और-वायु पर रहना)
बतासा:
उपबासाउपवास
उपबासा:
बेल पातीबेल के पत्ते
बेल पाती:
महिभूमि पर
महि:
परइगिरते हुए
परइ:
सुखाईसूखे हुए
सुखाई:
तीनि सहसतीन हज़ार
तीनि सहस:
परनापर्ण; पत्ता (आहार-रूप)
परना:
अपरना‘अ-पर्णा’—जिसने पत्ते भी छोड़ दिए; पार्वती का तप-नाम
अपरना:
खीनक्षीण; अत्यन्त दुर्बल
खीन:
ब्रह्मगिराब्रह्मवाणी; आकाशवाणी
ब्रह्मगिरा:
गगन गभीरागंभीर आकाश (गंभीर ध्वनि/वाणी सहित)
गगन गभीरा:

Speaker

Tulsidas (narratorial voice within the Manas frame)

Listener

Primary: the Manas audience; within the four-dialogue architecture this episode is typically heard under the Shiva–Parvati samvāda stream (as it concerns Umā’s tapas and Shiva)

Shanta (austerity-born serenity) with a strong element of Madhura (spousal devotion) directed to Shiva as ‘prāṇapati’

The prasanga

Umā’s forest austerities undertaken to obtain Mahādeva as husband; the progressive intensification of her tapas culminating in the epithet ‘Aparṇā’ and the arising of a celestial proclamation

Themes
तपस्या और संकल्प, पतिव्रता भक्ति और अनन्य प्रेम, भोग-त्याग और कठोर संयम, अपर्णा नामकरण की कथा, साधना में देह-विस्मृति, ब्रह्मवाणी और तप की स्वीकृति

For right living (Ramrajya ethics)

Dharma of self-restraint (saṁyama) and fidelity (niṣṭhā): legitimate desire is disciplined by vows; personal conduct is governed by maryādā rather than indulgence

Nirguna and saguna

The ‘pati-pada’ is a saguna support for the mind; the fruit of tapas is not abstract voidness but divine sanction (brahma-girā), suggesting the nirguna order (Brahmā’s decree) operating through saguna relational devotion

FAQs

उमा ने अपने प्राणपति शिव के चरणों को हृदय में धारण करके वन में जाकर तप आरंभ किया। उनका शरीर अत्यंत सुकुमार था और तप के योग्य नहीं था। फिर भी पति के चरणों का स्मरण करके उन्होंने सारे भोग त्याग दिए।

पहले उन्होंने एक हज़ार वर्ष कंद-मूल और फल खाए, फिर सौ वर्ष केवल साग खाकर बिताए। कुछ दिन जल और वायु ही भोजन रहा और कुछ दिन कठिन उपवास किए। फिर तीन हज़ार वर्ष तक भूमि पर गिरे सूखे बेलपत्र खाए और अंत में सूखे पत्ते भी छोड़ दिए।

उमा ने सूखे पत्ते भी खाना छोड़ दिया। पर्ण यानी पत्ते का भी त्याग करने से उनका नाम अपर्णा पड़ा। तप से उनका शरीर क्षीण हो गया, तब आकाश में ब्रह्मा की गंभीर वाणी गूँजी।

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play