चौपाई 74.1-4
सोपान-प्रवेश: ‘श्रद्धा से संदेह-निवृत्ति’ का चरण। बालकाण्ड में कथा-भूमि तैयार होती है—सत्संग, गुरु-वचन, तप, और ‘नारद-वाक्य’ जैसी प्रेरक वाणी के द्वारा जीव का मन (अहं-शंका) से निकलकर ईश्वर-आश्रय में स्थिर होना सीखता है। प्रस्तुत खंड में गिरिजा का तप और शिव का राम-नाम-रति दिखाकर तुलसी ‘भक्ति-मार्ग’ को तप और विवेक से संयुक्त करते हैं: साधक का कलेश (क्लेश) ‘उपाय’ नहीं, ‘उपासना’ से मिटता है।
उर धरि उमा प्रानपति चरना।जाइ बिपिन लागीं तपु करना।।
अति सुकुमार न तनु तप जोगू।पति पद सुमिरि तजेउ सबु भोगू।।
नित नव चरन उपज अनुरागा।बिसरी देह तपहिं मनु लागा।।
संबत सहस मूल फल खाए।सागु खाइ सत बरष गवाँए।।
कछु दिन भोजनु बारि बतासा।किए कठिन कछु दिन उपबासा।।
बेल पाती महि परइ सुखाई।तीनि सहस संबत सोई खाई।।
पुनि परिहरे सुखानेउ परना।उमहि नाम तब भयउ अपरना।।
देखि उमहि तप खीन सरीरा।ब्रह्मगिरा भै गगन गभीरा।।
ura dhari umā prāṇapati caranā |jāi bipina lāgīṁ tapu karanā ||
ati sukumāra na tanu tapa jogū |pati pada sumiri tajeu sabu bhogū ||
nita nava carana upaja anurāgā |bisarī deha tapahiṁ manu lāgā ||
saṁbata sahasa mūla phala khāe |sāgu khāi sata baraṣa gavāṁe ||
kachu dina bhojanu bāri batāsā |kie kaṭhina kachu dina upabāsā ||
bela pātī mahi parai sukhāī |tīni sahasa saṁbata soī khāī ||
puni parihare sukhāneu paranā |umahi nāma taba bhayu aparnā ||
dekhi umahi tapa khīna sarīrā |brahma-girā bhai gagana gabhīrā ||
उमा ने अपने पिया के चरण दिल में रखे, और जंगल में जाकर तपस्या करने लगी। उसका शरीर बहुत नजुक था, तपस्या के लायक नही। फिर भी अपने पति के चरण याद करके सारे सुख छोड दिए। हर दिन उनके चरणो के लिए नया प्यार बढता गया। अपनी देह भूल गई, और मन तपस्या में लगा रहने लगा। हजार साल उसने जड और फल खाये। सौ साल सिर्फ साग खाते गुजारे। कुछ दिन उसका खाना पानी और हवा रहा। कुछ दिन उसने सख्त व्रत रखा। जो बेल के पत्ते जमीन पर सूख के गिरे थे, वो खाने लगी। उन्ही पर तीन हजार साल जिंदा रही। फिर वो सूखे पत्ते भी छोड दिए। तब उसका नाम उमा से अपर्णा हो गया, यानी पत्ते बिना। उमा का शरीर तपस्या से इतना पतला हो गया देख के, ब्रह्मा की गहरी आवाज आसमान में गूंजी।
Speaker
Tulsidas (narratorial voice within the Manas frame)
Listener
Primary: the Manas audience; within the four-dialogue architecture this episode is typically heard under the Shiva–Parvati samvāda stream (as it concerns Umā’s tapas and Shiva)
Shanta (austerity-born serenity) with a strong element of Madhura (spousal devotion) directed to Shiva as ‘prāṇapati’
Umā’s forest austerities undertaken to obtain Mahādeva as husband; the progressive intensification of her tapas culminating in the epithet ‘Aparṇā’ and the arising of a celestial proclamation
Dharma of self-restraint (saṁyama) and fidelity (niṣṭhā): legitimate desire is disciplined by vows; personal conduct is governed by maryādā rather than indulgence
The ‘pati-pada’ is a saguna support for the mind; the fruit of tapas is not abstract voidness but divine sanction (brahma-girā), suggesting the nirguna order (Brahmā’s decree) operating through saguna relational devotion
यह प्रसंग उमा के ‘पातिव्रत्य-धर्म’ और एकाग्र तप का आदर्श रचता है: देह-सौकुमार्य के होते हुए भी ‘पति-पद-स्मरण’ तप को साध्य बनाता है। ‘अपरना’ नाम-व्युत्पत्ति से तुलसी तप की चरम-सीमा दिखाते हैं—विषय-त्याग क्रमशः सूक्ष्म होता जाता है। परंपरागत टीकाएँ इसे ‘अहं-क्षय’ और ‘व्रत-निष्ठा’ का प्रतीक मानती हैं; अंततः ब्रह्मवाणी का प्राकट्य साधना की स्वीकृति तथा दैवी-व्यवस्था (मर्यादा) की पुष्टि है।
Chaupai: 16/16 mātrā per line (four lines per chaupai); here presented as a continuous sequence of chaupais
Anuprāsa (phonetic recurrence: ‘t’, ‘p’, ‘b’ clusters), Gradatio/Anukrama (stepwise escalation of austerity), Nāma-nirukti (etymological naming: ‘Aparṇā’)
Qualified non-dual (Vishishtadvaita-leaning) devotional theism: austerity is meaningful as loving surrender to a personal Lord, not mere impersonal self-effort
Malkauns (or Bhairavi) — commonly chosen for vairāgya/tapas-themed Manas-path passages
उर धरि | उमा | प्रान-पति | चरना | जाइ | बिपिन | लागीं | तपु | करना ||
अति | सुकुमार | न | तनु | तप | जोगू | पति | पद | सुमिरि | तजेउ | सबु | भोगू ||
नित | नव | चरन | उपज | अनुरागा | बिसरी | देह | तपहिं | मनु | लागा ||
संबत | सहस | मूल | फल | खाए | सागु | खाइ | सत | बरष | गवाँए ||
कछु | दिन | भोजनु | बारि | बतासा | किए | कठिन | कछु | दिन | उपबासा ||
बेल | पाती | महि | परइ | सुखाई | तीनि | सहस | संबत | सोई | खाई ||
पुनि | परिहरे | सुखानेउ | परना | उमहि | नाम | तब | भयउ | अपरना ||
देखि | उमहि | तप | खीन | सरीरा | ब्रह्म-गिरा | भै | गगन | गभीरा ||
उमा ने अपने प्राणपति शिव के चरणों को हृदय में धारण करके वन में जाकर तप आरंभ किया। उनका शरीर अत्यंत सुकुमार था और तप के योग्य नहीं था। फिर भी पति के चरणों का स्मरण करके उन्होंने सारे भोग त्याग दिए।
पहले उन्होंने एक हज़ार वर्ष कंद-मूल और फल खाए, फिर सौ वर्ष केवल साग खाकर बिताए। कुछ दिन जल और वायु ही भोजन रहा और कुछ दिन कठिन उपवास किए। फिर तीन हज़ार वर्ष तक भूमि पर गिरे सूखे बेलपत्र खाए और अंत में सूखे पत्ते भी छोड़ दिए।
उमा ने सूखे पत्ते भी खाना छोड़ दिया। पर्ण यानी पत्ते का भी त्याग करने से उनका नाम अपर्णा पड़ा। तप से उनका शरीर क्षीण हो गया, तब आकाश में ब्रह्मा की गंभीर वाणी गूँजी।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.