चौपाई 18.1-5
सोपान-प्रवेश (Staircase-Threshold): नाम-कीर्ति-स्तुति के द्वारा चित्त-शुद्धि और श्रद्धा का जन्म। बालकाण्ड यहाँ ‘कथा आरंभ’ मात्र नहीं, बल्कि साधक के भीतर ‘राम-नाम’ को आधार (आलंबन) बनाकर कलि-मल-नाश और सत्संग-प्रवृत्ति की प्रथम सीढ़ी है—जहाँ प्राकृत/लोकभाषा भी वेद-सार बनकर उद्धार-मार्ग हो जाती है।
कपिपति रीछ निसाचर राजा।अंगदादि जे कीस समाजा।।
बंदउँ सब के चरन सुहाए।अधम सरीर राम जिन्ह पाए।।
रघुपति चरन उपासक जेते।खग मृग सुर नर असुर समेते।।
बंदउँ पद सरोज सब केरे।जे बिनु काम राम के चेरे।।
सुक सनकादि भगत मुनि नारद।जे मुनिबर बिग्यान बिसारद।।
प्रनवउँ सबहिं धरनि धरि सीसा।करहु कृपा जन जानि मुनीसा।।
जनकसुता जग जननि जानकी।अतिसय प्रिय करुना निधान की।।
ताके जुग पद कमल मनावउँ।जासु कृपाँ निरमल मति पावउँ।।
पुनि मन बचन कर्म रघुनायक।चरन कमल बंदउँ सब लायक।।
राजिवनयन धरें धनु सायक।भगत बिपति भंजन सुख दायक।।
kapipati rīcha nisācara rājā |aṅgadādi je kīsa samājā ||
bandauṁ saba ke carana suhāe |adhama sarīra rāma jinha pāe ||
raghupati carana upāsaka jete |khaga mṛga sura nara asura samete ||
bandauṁ pada saroja saba kere |je binu kāma rāma ke cere ||
suka sanakādi bhagata muni nārada |je munibara bigyāna bisārada ||
pranavauṁ sabahiṁ dharani dhari sīsā |karahu kṛpā jana jāni munīsā ||
janakasutā jaga janani jānakī |atisaya priya karunā nidhāna kī ||
tāke juga pada kamala manāvauṁ |jāsu kṛpā̃ niramala mati pāvauṁ ||
puni mana bacana karma raghunāyaka |carana kamala bandauṁ saba lāyaka ||
rājivanayana dhareṁ dhanu sāyaka |bhagata bipati bhañjana sukha dāyaka ||
बंदरों के राजा, भालूओं के राजा, राक्षसों के राजा, और अंगद और बाकी सारे बंदर। मैं सब के खूबसूरत पैरों को नमन करता हूँ। उनका शरीर नीचा था फिर भी उन्हें राम मिल गए। रघु के स्वामी के पैरों के सारे भक्त, यानी पक्षी, जानवर, देवता, इंसान और राक्षस सब। मैं सब के पैरों को नमन करता हूँ जो बिना किसी चाहत के राम के सेवक हैं। शुक, सनक और दूसरे भक्त, रिशि नारद, और वो बड़े रिशि जो अध्यात्मिक ज्ञान में माहिर हैं। मैं सब को धरती पर सिर रख के नमन करता हूँ। हे रिशियों के स्वामी, मुझे अपना भक्त जान कर कृपा करो। जानकी, जनक की बेटी और दुनिया की माँ, राम को बहुत प्यारी हैं, जो दया का घर हैं। मैं उनके दोनों पैरों से विनती करता हूँ, जिनकी कृपा से मुझे साफ समझ मिल जाए। फिर से मन, बानी और करम से, रघु के स्वामी राम के पैरों को नमन करता हूँ, जो हर तरह की भक्ति के लायक हैं। उनकी आँखें कमल जैसी हैं, हाथ में धनुष और तीर हैं, वो अपने भक्तों की तकलीफ दूर करते हैं और खुशी देते हैं।
Speaker
Tulsidas (mangala/vandana voice)
Listener
Tulsi–Sant ghat (devotional address to the wider satsanga rather than a single character)
Dāsya with Śānta overtones (service-bhakti grounded in reverence and inner purification)
Bālakāṇḍ opening invocatory salutations: obeisance to Rama-bhaktas across all orders, then to Jānakī and finally to Rāma as protector and joy-giver
Ethic of worthiness by devotion and conduct, not birth or species: honoring all beings who serve dharma; the kingly Lord protects devotees, removes distress, and grants welfare—an archetype for just governance
The ‘niramala mati’ (purified intellect) comes through Jānakī’s grace, indicating that nirguṇa-realization (stainless discernment) is accessed through saguna-upāsanā and personal mercy rather than dry abstraction
यह पद्य-समूह ‘वंदना’ के रूप में सार्वभौम भक्त-समाज को प्रणाम कराता है—वानर, भालू, राक्षस-राजा (विभीषण-सदृश), तथा सभी प्राणी-समुदाय जिनमें राम-भक्ति का वास है। तुलसी यहाँ ‘देह-जाति’ नहीं, ‘राम-निवास’ को मानदंड बनाते हैं—‘अधम सरीर’ में भी यदि राम-भक्ति है तो वह पूज्य है। आगे ज्ञान-निष्ठ मुनियों (सनकादि, शुक, नारद) का स्मरण कर यह स्थापित करते हैं कि भक्ति ज्ञान-विरोधी नहीं; बल्कि शुद्ध-विवेक (निरमल मति) का उद्गम करुणा (विशेषतः जानकी-कृपा) से है। अंतिम पंक्तियाँ सगुण राम के मर्यादा-स्वरूप को उभारती हैं—धनुष-बाण धारण करने वाला करुणामय राजा, जो भक्तों की विपत्ति हरकर सुख देता है; यही ‘रामराज्य’ के नैतिक आदर्श का बीज है।
Chaupai: 16/16 mātrā pattern per line (standard Manas chaupai cadence, with end-rhyme on ‘-ā/-e’)
Anuprāsa (alliterative clusters: ‘बंदउँ…चरन…’, ‘भगत बिपति भंजन’), Samuccaya (cataloguing many classes of beings), Rupaka (पद-सरोज/चरण-कमल lotus-feet imagery), Virodha-śānti (अधम सरीर yet worthy through Rama’s presence)
Vishishtadvaita-leaning Bhakti-synthesis: the Lord is personal and approachable; jñāna is honored but fulfilled through grace and devotion
Bilāval (common bright, auspicious framework for maṅgalācaraṇa/paṭha); alternative: Bhairav for grave reverence
कपि-पति, रीछ, निसाचर, राजा; अंगद-आदि, जे, कीस, समाजा।
बंदउँ, सब, के, चरन, सुहाए; अधम, सरीर, राम, जिन्ह, पाए।
रघु-पति, चरन, उपासक, जेते; खग, मृग, सुर, नर, असुर, समेते।
बंदउँ, पद, सरोज, सब, केरे; जे, बिनु, काम, राम, के, चेरे।
सुक, सनक-आदि, भगत, मुनि, नारद; जे, मुनि-बर, बिग्यान, बिसारद।
प्रनवउँ, सबहिं, धरनि, धरि, सीसा; करहु, कृपा, जन, जानि, मुनीसा।
जनक-सुता, जग, जननि, जानकी; अतिसय, प्रिय, करुना, निधान, की।
ताके, जुग, पद, कमल, मनावउँ; जासु, कृपाँ, निरमल, मति, पावउँ।
पुनि, मन, बचन, कर्म, रघु-नायक; चरन, कमल, बंदउँ, सब, लायक।
राजिव-नयन, धरें, धनु, सायक; भगत, बिपति, भंजन, सुख, दायक।
वे वानरों के स्वामी, रीछों के राजा, राक्षसों के राजा और अंगद आदि वानर-समाज के चरणों की वंदना करते हैं। फिर रघुपति के उन सब उपासकों की भी, जो पक्षी, पशु, देवता, मनुष्य और असुर हैं। "अधम सरीर" का भाव है कि इनके शरीर साधारण या नीच माने जाते थे, फिर भी इन्होंने राम को पा लिया। इससे यह सिद्ध होता है कि राम की प्राप्ति शरीर की जाति पर नहीं, भक्ति पर निर्भर है।
इस पंक्ति में निष्काम भक्ति की प्रशंसा है, अर्थात ऐसी सेवा जिसमें किसी फल या कामना की इच्छा नहीं है। "चेरे" का अर्थ दास है, और ये भक्त बिना किसी स्वार्थ के राम के दास बने रहते हैं। इसी कारण कवि उनके चरण-कमलों की वंदना करते हैं।
वे जनकसुता जानकी के दोनों चरण-कमलों को मनाते हैं, जो जगत की माता हैं और करुणानिधान राम को अत्यंत प्रिय हैं। उनकी कृपा से कवि निर्मल मति पाना चाहते हैं। अंत में वे मन, वचन और कर्म से रघुनायक के चरणों की वंदना करते हैं। राम को वे कमलनयन, धनुष-बाण धारण करने वाले, भक्तों की विपत्ति मिटाने वाले और सुख देने वाले रूप में स्मरण करते हैं।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.