Home›Ramcharitmanas›Bala Kanda›Prakarana 2›चौपाई 18.1-5
←Previous Verse
Next Verse→

Ramcharitmanas: Bala Kanda, Prakarana 2

चौपाई 18.1-5

सोपान-प्रवेश (Staircase-Threshold): नाम-कीर्ति-स्तुति के द्वारा चित्त-शुद्धि और श्रद्धा का जन्म। बालकाण्ड यहाँ ‘कथा आरंभ’ मात्र नहीं, बल्कि साधक के भीतर ‘राम-नाम’ को आधार (आलंबन) बनाकर कलि-मल-नाश और सत्संग-प्रवृत्ति की प्रथम सीढ़ी है—जहाँ प्राकृत/लोकभाषा भी वेद-सार बनकर उद्धार-मार्ग हो जाती है।

कपिपति रीछ निसाचर राजा।अंगदादि जे कीस समाजा।।

बंदउँ सब के चरन सुहाए।अधम सरीर राम जिन्ह पाए।।

रघुपति चरन उपासक जेते।खग मृग सुर नर असुर समेते।।

बंदउँ पद सरोज सब केरे।जे बिनु काम राम के चेरे।।

सुक सनकादि भगत मुनि नारद।जे मुनिबर बिग्यान बिसारद।।

प्रनवउँ सबहिं धरनि धरि सीसा।करहु कृपा जन जानि मुनीसा।।

जनकसुता जग जननि जानकी।अतिसय प्रिय करुना निधान की।।

ताके जुग पद कमल मनावउँ।जासु कृपाँ निरमल मति पावउँ।।

पुनि मन बचन कर्म रघुनायक।चरन कमल बंदउँ सब लायक।।

राजिवनयन धरें धनु सायक।भगत बिपति भंजन सुख दायक।।

kapipati rīcha nisācara rājā |aṅgadādi je kīsa samājā ||

bandauṁ saba ke carana suhāe |adhama sarīra rāma jinha pāe ||

raghupati carana upāsaka jete |khaga mṛga sura nara asura samete ||

bandauṁ pada saroja saba kere |je binu kāma rāma ke cere ||

suka sanakādi bhagata muni nārada |je munibara bigyāna bisārada ||

pranavauṁ sabahiṁ dharani dhari sīsā |karahu kṛpā jana jāni munīsā ||

janakasutā jaga janani jānakī |atisaya priya karunā nidhāna kī ||

tāke juga pada kamala manāvauṁ |jāsu kṛpā̃ niramala mati pāvauṁ ||

puni mana bacana karma raghunāyaka |carana kamala bandauṁ saba lāyaka ||

rājivanayana dhareṁ dhanu sāyaka |bhagata bipati bhañjana sukha dāyaka ||

बंदरों के राजा, भालूओं के राजा, राक्षसों के राजा, और अंगद और बाकी सारे बंदर। मैं सब के खूबसूरत पैरों को नमन करता हूँ। उनका शरीर नीचा था फिर भी उन्हें राम मिल गए। रघु के स्वामी के पैरों के सारे भक्त, यानी पक्षी, जानवर, देवता, इंसान और राक्षस सब। मैं सब के पैरों को नमन करता हूँ जो बिना किसी चाहत के राम के सेवक हैं। शुक, सनक और दूसरे भक्त, रिशि नारद, और वो बड़े रिशि जो अध्यात्मिक ज्ञान में माहिर हैं। मैं सब को धरती पर सिर रख के नमन करता हूँ। हे रिशियों के स्वामी, मुझे अपना भक्त जान कर कृपा करो। जानकी, जनक की बेटी और दुनिया की माँ, राम को बहुत प्यारी हैं, जो दया का घर हैं। मैं उनके दोनों पैरों से विनती करता हूँ, जिनकी कृपा से मुझे साफ समझ मिल जाए। फिर से मन, बानी और करम से, रघु के स्वामी राम के पैरों को नमन करता हूँ, जो हर तरह की भक्ति के लायक हैं। उनकी आँखें कमल जैसी हैं, हाथ में धनुष और तीर हैं, वो अपने भक्तों की तकलीफ दूर करते हैं और खुशी देते हैं।

कपिपतिवानर-नायक (जैसे सुग्रीव/हनुमान-परंपरा में वानरों के अधिपति)
कपिपति:
रीछऋक्ष/भालू (जाम्बवान् आदि)
रीछ:
निसाचरराक्षस (रात में विचरण करने वाले)
निसाचर:
कीसवानर
कीस:
बंदउँमैं वंदना करता हूँ
बंदउँ:
अधमनीच/पतित; यहाँ विनय-भाव से ‘तुच्छ’
अधम:
उपासकआराधक, सेवक
उपासक:
खगपक्षी
खग:
मृगपशु/वन्य जीव
मृग:
सुरदेवता
सुर:
चेरेसेवक/दास
चेरे:
बिग्यानविज्ञान/तत्त्व-ज्ञान (आत्म-परमात्म-विवेक)
बिग्यान:
बिसारदनिपुण/प्रवीण
बिसारद:
प्रनवउँमैं प्रणाम करता हूँ
प्रनवउँ:
धरनि धरि सीसामस्तक भूमि पर रखकर (साष्टांग/अत्यन्त नम्रता)
धरनि धरि सीसा:
मुनीसामुनियों के ईश/श्रेष्ठ (यहाँ संबोधन रूप)
मुनीसा:
जनकसुताजनक की पुत्री—सीता
जनकसुता:
करुना निधानकरुणा का भंडार
करुना निधान:
जुग पददोनों चरण
जुग पद:
निरमल मतिमल-रहित, शुद्ध बुद्धि/विवेक
निरमल मति:
रघुनायकरघुकुल-नायक—श्रीराम
रघुनायक:
राजिवनयनकमल-नयन (श्रीराम)
राजिवनयन:
सायकबाण
सायक:
बिपति भंजनभक्तों की विपत्ति का नाश करने वाला
बिपति भंजन:

Speaker

Tulsidas (mangala/vandana voice)

Listener

Tulsi–Sant ghat (devotional address to the wider satsanga rather than a single character)

Dāsya with Śānta overtones (service-bhakti grounded in reverence and inner purification)

The prasanga

Bālakāṇḍ opening invocatory salutations: obeisance to Rama-bhaktas across all orders, then to Jānakī and finally to Rāma as protector and joy-giver

Themes
भक्तों की वंदना, निष्काम सेवा और भक्ति, विनय और दैन्य भाव, सीता जी की कृपा और निर्मल मति, मन, वचन और कर्म से शरणागति, सगुण राम का स्वरूप: राजीवनयन, धनुर्धर, भक्तों के दुखहर्ता

For right living (Ramrajya ethics)

Ethic of worthiness by devotion and conduct, not birth or species: honoring all beings who serve dharma; the kingly Lord protects devotees, removes distress, and grants welfare—an archetype for just governance

Nirguna and saguna

The ‘niramala mati’ (purified intellect) comes through Jānakī’s grace, indicating that nirguṇa-realization (stainless discernment) is accessed through saguna-upāsanā and personal mercy rather than dry abstraction

FAQs

वे वानरों के स्वामी, रीछों के राजा, राक्षसों के राजा और अंगद आदि वानर-समाज के चरणों की वंदना करते हैं। फिर रघुपति के उन सब उपासकों की भी, जो पक्षी, पशु, देवता, मनुष्य और असुर हैं। "अधम सरीर" का भाव है कि इनके शरीर साधारण या नीच माने जाते थे, फिर भी इन्होंने राम को पा लिया। इससे यह सिद्ध होता है कि राम की प्राप्ति शरीर की जाति पर नहीं, भक्ति पर निर्भर है।

इस पंक्ति में निष्काम भक्ति की प्रशंसा है, अर्थात ऐसी सेवा जिसमें किसी फल या कामना की इच्छा नहीं है। "चेरे" का अर्थ दास है, और ये भक्त बिना किसी स्वार्थ के राम के दास बने रहते हैं। इसी कारण कवि उनके चरण-कमलों की वंदना करते हैं।

वे जनकसुता जानकी के दोनों चरण-कमलों को मनाते हैं, जो जगत की माता हैं और करुणानिधान राम को अत्यंत प्रिय हैं। उनकी कृपा से कवि निर्मल मति पाना चाहते हैं। अंत में वे मन, वचन और कर्म से रघुनायक के चरणों की वंदना करते हैं। राम को वे कमलनयन, धनुष-बाण धारण करने वाले, भक्तों की विपत्ति मिटाने वाले और सुख देने वाले रूप में स्मरण करते हैं।

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play