Ayodhya KandaPrakarana 3220 Verses

Prakarana 32

यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ से ‘सेवा-धर्म’ की ओर ले जाता है। अयोध्या-काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, बल्कि भक्त के भीतर ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन है। भरत-चरित्र इस चरण का द्वार है: निष्काम कर्तव्य, भ्रातृ-प्रेम, और लोक-कल्याण के लिए स्व-सुख का त्याग। यहाँ ‘राजधर्म’ भी साधना बनता है—पादुका-शासन के माध्यम से ईश्वर-आज्ञा का सामाजिक रूपांतरण।

यह प्रकरण ‘त्याग-धर्म’ से ‘सेवा-धर्म’ की देहरी है। अत्रि का ‘अनुशासन’ बाहरी नियम नहीं, भीतर के अहं-राज्य का विसर्जन है—राजसत्ता का केंद्र सिंहासन से हटकर आज्ञा-पालन में प्रतिष्ठित होता है। ‘जल-भाजन’ और स्नान-व्यवस्था शुचिता का प्रतीक हैं: मन-कलुष का प्रक्षालन, ताकि आगे का निर्णय (अवध-पालन/पादुका-शासन) निष्काम रहे। आश्रम-सेवा यह दिखाती है कि राजधर्म भी साधना है—जब वह गुरु-वचन, संत-संग और लोक-हित के अधीन हो।

Verses

चौपाई 310.1-4

भरत अत्रि अनुसासन पाई।जल भाजन सब दिए चलाई।।

सानुज आपु अत्रि मुनि साधू।सहित गए जहँ कूप अगाधू।।

पावन पाथ पुन्यथल राखा।प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा।।

तात अनादि सिद्ध थल एहू।लोपेउ काल बिदित नहिं केहू।।

तब सेवकन्ह सरस थलु देखा।किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा।।

बिधि बस भयउ बिस्व उपकारू।सुगम अगम अति धरम बिचारू।।

भरतकूप अब कहिहहिं लोगा।अति पावन तीरथ जल जोगा।।

प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी।होइहहिं बिमल करम मन बानी।।

bharata atri anusāsana pāī |jala bhājana saba die calāī ||

sānuja āpu atri muni sādhū |sahita gae jahã kūpa agādhū ||

pāvana pātha punyathala rākhā |pramudita prema atri asa bhāṣā ||

tāta anādi siddha thala ehū |lopeu kāla bidita nahiṁ kehū ||

taba sevakanha sarasa thalu dekhā |kinha sujala hita kūpa biseṣā ||

bidhi basa bhayau bisva upakārū |sugama agama ati dharama bicārū ||

bharatakūpa aba kahihahiṁ logā |ati pāvana tīratha jala jogā ||

prema sanema nimajjata prānī |hoihahiṁ bimala karama mana bānī ||

अत्रि ने हुकुम दिया, तो भरत ने सारे पानी के बरतन आगे भेज दिए। भरत अपने छोटे भाई के साथ, और अत्रि रिशि और साधु लोगों के साथ, उस गहरे कुएं वाली जगह खुद गए। उस पवित्र जगह पे वो पानी रख दिया, और अत्रि खुशी और प्यार से बोला। बेटा, ये जगह शुरू से ही सिद्ध है। वाले इसको छुपा के रखा था, किसी को नही पता था। तब मेरे काम वालों ने देखा कि जमीन गीली है, अच्छा पानी मिले इसलिए वहीं एक खास कुआं बनवाया। भगवान की मर्जी से ये दुनिया के काम आ गया, और जो धरम का रास्ता बहुत मुश्किल था, वो आसान हो गया। अब लोग इसको भरत का कुआं बोलेंगे, ये बहुत पवित्र तीरथ है, सब पवित्र जगों के पानी यहां मिते हैं। जो अपनी बडी इसमे प्यार और नियम से डुबायेगा, उसके काम, मन और बोल सब साफ हो जायेंगे।

दोहा 310

कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ।अत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ।।⁠310।।

kahata kūpa mahimā sakala gae jahā̃ raghurāu |atri sunāyau raghubarahi tīratha punya prabhāu ||⁠310||

कुपे की महिमा बताते हुए सब लोग वहीं चले गए जहाँ राम जी थे। वहीं अत्रि जी ने राम जी को उस तीरथ का पुन्य और प्रभाव बताया।

चौपाई 311.1-4

कहत धरम इतिहास सप्रीती।भयउ भोरु निसि सो सुख बीती।।

नित्य निबाहि भरत दोउ भाई।राम अत्रि गुर आयसु पाई।।

सहित समाज साज सब सादें।चले राम बन अटन पयादें।।

कोमल चरन चलत बिनु पनहीं।भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं।।

कुस कंटक काँकरीं कुराईं।कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं।।

महि मंजुल मृदु मारग कीन्हे।बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे।।

सुमन बरषि सुर घन करि छाहीं।बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं।।

मृग बिलोकि खग बोलि सुबानी।सेवहिं सकल राम प्रिय जानी।।

kahata dharama itihāsa saprītī |bhayau bhoru nisi so sukha bītī ||

nitya nibāhi bharata dou bhāī |rāma atri gura āyasu pāī ||

sahita samāja sāja saba sādeṁ |cale rāma bana aṭana payādeṁ ||

komala carana calata binu panahīṁ |bhai mṛdu bhūmi sakuci mana manahīṁ ||

kusa kaṁṭaka kā̃karīṁ kurāīṁ |kaṭuka kaṭhora kubastu durāīṁ ||

mahi maṁjula mṛdu māraga kīnhe |bahata samīra tribidha sukha līnhe ||

sumana baraṣi sura ghana kari chāhīṁ |biṭapa phūli phali tṛna mṛdutāhīṁ ||

mṛga biloki khaga boli subānī |sevahiṁ sakala rāma priya jānī ||

धरम और पुरानी कहानियाँ प्यार से बताते बताते रात गुजर गई और सुबह हो गई, सब खुश थे। भरत और शत्रुघ्न दोनों भाई अपनी डेली पूजा खत्म करके राम और उनके गुरु अत्रि से आज्ञा लेते हैं। अपने साथियों के साथ, सब सिंपल तरीके से सज के, राम के बन में पैदल घूमने के लिए निकल पड़े। बिना जूते के चलते हुए उनके कोमल पैरों के नीचे ज़मीन नरम हो गई, शर्म से अंदर से घुट रही थी। दूब का घास, काँटे, कंकड़ और रस्ते के गड्ढे, और हर कड़वा, सख्त और बुरा चीज़ ज़मीन ने छुपा दी। ज़मीन ने रस्ते सुंदर और नरम बना दिए, हवा तीन तरह से चली, हल्की, ठंडी और खुशबू वाली, सबको सुख दे रही थी। भगवान ने फूल बरसाए और बादल ने छाँव की, पेड़ फूले और फल लगे, और घास नरम हो गई। हिरण देख रहे थे और पक्षी मीठी आवाज़ में बोल रहे थे, सब राम के प्यारे जान कर उनकी सेवा कर रहे थे।

दोहा 311

सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात।राम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात।।⁠311।।

sulabha siddhi saba prākṛtahu rāma kahata jamuhāta |rāma prāna priya bharata kahũ yaha na hoi baṛi bāta ||⁠311||

कोई भी आम आदमी जब जम्भाई लेता है और उसके मुह से राम का नाम निकल जाता है, तो उसको हर तरह की सफेदी आराम से मिल जाती है. और भरत तो राम को अपनी जान से भी प्यारा है, तो उसके लिए यह कोई बड़ी बात नहीं है.

चौपाई 312.1-4

एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं।नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं।।

पुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा।खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा।।

चारु बिचित्र पबित्र बिसेषी।बूझत भरतु दिब्य सब देखी।।

सुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ।हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ।।

कतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा।कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा।।

कतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई।सुमिरत सीय सहित दोउ भाई।।

देखि सुभाउ सनेहु सुसेवा।देहिं असीस मुदित बनदेवा।।

फिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई।प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई।।

ehi bidhi bharatu phirata bana māhīṁ |nemu premu lakhi muni sakucāhīṁ ||

punya jalāśraya bhūmi bibhāgā |khaga mṛga taru tṛna giri bana bāgā ||

cāru bicitra pabitra biseṣī |būjhata bharatu dibya saba dekhī ||

suni mana mudita kahata riṣirāū |hetu nāma guna punya prabhāū ||

katahũ nimajjana katahũ pranāmā |katahũ bilokata mana abhirāmā ||

katahũ baiṭhi muni āyasu pāī |sumirata sīya sahita dou bhāī ||

dekhi subhāu sanehu susevā |dehiṁ asīsa mudita banadevā ||

phirahiṁ gaẽ dinu pahara aṛhāī |prabhu pada kamala bilokahiṁ āī ||

इस तरह भरत जंगल में घूमता हुआ आगे बढ़ा। रिशि लोगों ने उसका नियम और प्यार देखकर शर्म फील की। उसने पूछा कि पानी कहां कहां है, ज़मीन के हिस्से अलग अलग कैसे हैं, पक्षी, हिरण, पेड़, घास, पहाड़, जंगल और बाग सब कैसे हैं। सब कुछ सुंदर, अजीब और खास तौर से पवित्र था। भरत ने वहां सब कुछ भगवान का समझकर रिशि से डिटेल में पूछा। सुनकर रिशियों के राजा ने खुश होकर हर एक की वजह, नाम, गुण और पुण्य की ताकत बताई। कहीं नहाया, कहीं प्रणाम किया, और कहीं ऐसी चीज़ देखी जो दिल को खुश कर दी। कहीं बैठ गया, रिशि की परमिशन लेकर, और सीता और दोनों भाइयों को याद किया। उस्वा, उसके प्यार और सेवा देखकर जंगल के भगवान खुश होकर उसको आशीर्वाद देते रहे। दिन के ढाई पहर गुज़रने पर वो वापस आता और अपने भगवान के चरण कमल देखता।

दोहा 312

देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ।कहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ।।⁠312।।

dekhe thala tīratha sakala bharata pā̃ca dina mājha |kahata sunata hari hara sujasu gayau divasu bhai sā̃jha ||⁠312||

भरत ने पांच दिन में सारे तीरथ देख लिए। सब हरि और शिव की तरीफ करते और सुनते रहे। दिन निकल गया और शाम हो गई।

चौपाई 313.1-4

भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू।भरत भूमिसुर तेरहुति राजू।।

भल दिन आजु जानि मन माहीं।रामु कृपाल कहत सकुचाहीं।।

गुर नृप भरत सभा अवलोकी।सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी।।

सील सराहि सभा सब सोची।कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची।।

भरत सुजान राम रुख देखी।उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी।।

करि दंडवत कहत कर जोरी।राखीं नाथ सकल रुचि मोरी।।

मोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू।बहुत भाँति दुखु पावा आपू।।

अब गोसाइँ मोहि देउ रजाई।सेवौं अवध अवधि भरि जाई।।

bhora nhāi sabu jurā samājū |bharata bhūmisura terahuti rājū ||

bhala dina āju jāni mana māhīṁ |rāmu kṛpāla kahata sakucāhīṁ ||

gura nṛpa bharata sabhā avalokī |sakuci rāma phiri avani bilokī ||

sīla sarāhi sabhā saba socī |kahũ na rāma sama svāmi sãkocī ||

bharata sujāna rāma rukha dekhī |uṭhi saprema dhari dhīra biseṣī ||

kari daṁḍavata kahata kara jorī |rākhīṁ nātha sakala ruci morī ||

mohi lagi saheu sabahiṁ saṁtāpū |bahuta bhā̃ti dukhu pāvā āpū ||

aba gosāĩ mohi deu rajāī |sevauṁ avadha avadhi bhari jāī ||

सुबह सब ने नहाया और सब लोग इकट्ठे हो गए। भरत, ब्राह्मण, और तिरहुत के राजा सब आ गए। राम को अपने मन में पता था कि आज अच्छा दिन है। पर वो दयालु राम कहने में शर्माते थे। राम ने गुरु को देखा, राजा को देखा, भरत को देखा, और सभा को देखा। फिर शर्मा के जमीन की तरफ देखने लगे। सब लोग उनके सीधा सादे स्वभाव की तारीफ कर रहे थे। सब सोच रहे थे कि राम जैसा कोई मालिक नहीं जो अपनी बात कहने में इतना झिझके। समझदार भरत ने राम के चेहरे की हालत देखी। प्यार से उठा और बहुत हिम्मत करके बोलने लगा। पैरों पैर गिर के हाथ जोड़ के बोला, नाथ, मेरी सारी ख्वाहिशे पूरी कर दी। मेरे लिए सब ने तकत झेली। आप ने भी बहुत तरह से दुख पाया। अब मालिक मुझे आज्ञा दे दो, ताकि मैं जाकर अवध की सेवा करूं, जब तक वक्त पूरा हो।

दोहा 313

जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल।सो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल।।⁠313।।

jehiṁ upāya puni pāya janu dekhai dīnadayāla |so sikha deia avadhi lagi kosalapāla kṛpāla ||⁠313||

हे कोसला के राजा, तू दयालु है और गिर गये लोगों को बचाता है। अपने एक नौकर को कुछ ऐसा तरीका बता दे जिससे वो तेरी चरणों को फिर से देख सके, जब तक वक्त पूरा ना हो जाये।

चौपाई 314.1-4

पुरजन परिजन प्रजा गोसाई।सब सुचि सरस सनेहँ सगाई।।

राउर बदि भल भव दुख दाहू।प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू।।

स्वामि सुजानु जानि सब ही की।रुचि लालसा रहनि जन जी की।।

प्रनतपालु पालिहि सब काहू।देउ दुहू दिसि ओर निबाहू।।

अस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो।किएँ बिचारु न सोचु खरो सो।।

आरति मोर नाथ कर छोहू।दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू।।

यह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी।तजि सकोच सिखइअ अनुगामी।।

भरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी।खीर नीर बिबरन गति हंसी।।

purajana parijana prajā gosāī |saba suci sarasa sanehã sagāī ||

rāura badi bhala bhava dukha dāhū |prabhu binu bādi parama pada lāhū ||

svāmi sujānu jāni saba hī kī |ruci lālasā rahani jana jī kī ||

pranatapālu pālihi saba kāhū |deu duhū disi ora nibāhū ||

asa mohi saba bidhi bhūri bharoso |kiẽ bicāru na socu kharo so ||

ārati mora nātha kara chohū |duhũ mili kīnha ḍhīṭhu haṭhi mohū ||

yaha baṛa doṣu dūri kari svāmī |taji sakoca sikhaia anugāmī ||

bharata binaya suni sabahiṁ prasaṁsī |khīra nīra bibarana gati haṁsī ||

शहर के लोग, घर वाले, और प्रजा, स्वामी, सब पाकिज़ा हैं, और आपसे मीठे प्यार से जुड़े हुए हैं। आपके हुकुम में, दुनिया के दुखों की आग भी अच्छी है। पर भगवान के बिना, सबसे ऊँची पदवी पाना भी बेकार है। सब कुछ जानने वाला मालिक अपने हर नौकर के दिल की पसंद, चाहत, और तरह ज़िंदगी जानता है। जो झुक कर आते हैं उनका रक्षक, सब का ख्याल रखेगा, और इधर दुनिया में और उधर आखिरत में, दोनों तरफ साथ देगा। तोह मुझे हर तरह से बहुत भरोसा है। जब मैं सोचता हूँ, तोह कोई थोड़ा सा भी चिंता की वजह नहीं मिलती। मेरा दुख और मेरे नाथ का नरम प्यार, दोनों मिलकर मुझे बड़ा हिम्मत वाला और ज़िद्दी बना दिए। स्वामी, ये बड़ा दोष माफ़ कर दो, अपनी झिझक छोड़ो, और अपने चेला को हुकुम दो। भरत की ये गुज़ारिश सुन कर सब ने तारीफ़ की। जैसे हंस दूध और पानी अलग करता है, वैसी ही समझदारी थी।

दोहा 314

दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन।देस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन।।⁠314।।

dīnabaṁdhu suni baṁdhu ke bacana dīna chalahīna |desa kāla avasara sarisa bole rāmu prabīna ||⁠314||

राम ने अपने भाई की बात सुनी। उसकी बात नरम थी और किसी चल के बिना थी। राम दीनों का दोस्त है और हर चीज में होशियार है। उसने वैसी बात की जो उस जगह, उस वक्त और उस मौके के हिसाब से ठीक थी।

चौपाई 315.1-4

तात तुम्हारि मोरि परिजन की।चिंता गुरहि नृपहि घर बन की।।

माथे पर गुर मुनि मिथिलेसू।हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू।।

मोर तुम्हार परम पुरुषारथु।स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु।।

पितु आयसु पालिहिं दुहु भाई।लोक बेद भल भूप भलाई।।

गुर पितु मातु स्वामि सिख पालें।चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें।।

अस बिचारि सब सोच बिहाई।पालहु अवध अवधि भरि जाई।।

देसु कोसु परिजन परिवारू।गुर पद रजहिं लाग छरुभारू।।

तुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी।पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी।।

tāta tumhāri mori parijana kī |ciṁtā gurahi nṛpahi ghara bana kī ||

māthe para gura muni mithilesū |hamahi tumhahi sapanehũ na kalesū ||

mora tumhāra parama puruṣārathu |svārathu sujasu dharamu paramārathu ||

pitu āyasu pālihiṁ duhu bhāī |loka beda bhala bhūpa bhalāī ||

gura pitu mātu svāmi sikha pāleṁ |calehũ kumaga paga parahiṁ na khāleṁ ||

asa bicāri saba soca bihāī |pālahu avadha avadhi bhari jāī ||

desu kosu parijana parivārū |gura pada rajahiṁ lāga charubhārū ||

tumha muni mātu saciva sikha mānī |pālehu puhumi prajā rajadhānī ||

भाई, मेरी, तुम्हारी और हमारे घर वालों की फिकर, घर की भी और जंगल की भी, सब गुरु और राजा के ऊपर है। गुरु, रिशि और मिथिला के राजा हमारे सिर पर खड़े हैं, तो तुम्हारा भी और मेरा भी किसी तरह कोई तकलीफ नहीं आयेगी, सपने में भी नहीं। हमारे लिए सबसे बड़ा काम, अपना भला, अच्छा नाम, धरम और आखिर में मुक्ति, सब इसी में है। कि हम दोनों भाई अपने पिता के हुकुम को माने रखें। दुनिया में भी और वेदों में भी, राजा का भला होना अच्छी बात ही है। जो अपने गुरु, पिता, माँ और स्वामी की बात मान के चलता है, वो टेढ़े रास्ते पर भी चले, तो उसके पैर खाद में नहीं गिरेंगे। ये सब सोच के अपनी सारी फिकर छोड़ दो, अयोध्या चले जाओ और अपनी बारी तक उसकी हिफाजत करो। राज्य, खजाना, रिश्तेदार और परिवार, इन सब का बोझ सिर्फ गुरु के पैर की धूल पर ही पड़ेगा। रिशि, तुम्हारी माओं और मन्त्रियों की बात मान के ज़मीन, प्रजा और राजधानी की हिफाजत करो।

दोहा 315

मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक।पालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक।।⁠315।।

mukhiā mukhu so cāhiai khāna pāna kahũ eka |pālai poṣai sakala ãga tulasī sahita bibeka ||⁠315||

जो लोग राज करते हैं, उनको मुँह की तरह होना चाहिए। मुँह अकेला खाता पीता है, फिर भी दिमाग लगाके पूरे जिस्म के हर हिस्से को खिलाता और संभालता है। तुलसीदास जी ने यही बताया है।

चौपाई 316.1-4

राजधरम सरबसु एतनोई।जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।।

बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती।बिनु अधार मन तोषु न साँती।।

भरत सील गुर सचिव समाजू।सकुच सनेह बिबस रघुराजू।।

प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं।सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।।

चरनपीठ करुनानिधान के।जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।।

संपुट भरत सनेह रतन के।आखर जुग जुन जीव जतन के।।

कुल कपाट कर कुसल करम के।बिमल नयन सेवा सुधरम के।।

भरत मुदित अवलंब लहे तें।अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।

rājadharma sarbasu etanoī |jimi mana māhā̃ manoratha goī ||

bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī |binu adhāra mana toṣu na sā̃tī ||

bharata sīla guru saciva samājū |sakuca saneha bibasa raghurājū ||

prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ |sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ ||

caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke |janu juga jāmika prajā prāna ke ||

saṃpuṭa bharata saneha ratana ke |ākhara juga juna jīva jatana ke ||

kula kapāṭa kara kusala karama ke |bimala nayana sevā sudharama ke ||

bharata mudita avalaṃba lahe tẽ |asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||

राजा के धरम का सारा काम बस इतना ही है, जैसे दिमाग में कोई ख्वाइस छुपी होती है। राम ने अपने भाई को बहुत तरह से समझाया। लेकिन कोई आधार मिले बिना मन को संतोष और चैन नहीं मिलता। भरत की अच्छाई देखकर, और गुरु, मंत्री और सभी लोगों को देखकर, रघु के राजा को शर्म और प्यार आ गया। प्रभु ने कृपा करके अपनी खड़ाऊँ उसको दे दी। भरत ने इज्जत से लेकर अपने सिर पर रख ली। वो खड़ाऊँ भगवान के चरणों के थे, दया का खजाना थे। जैसे दो चौकीदार लोगों की जान बचाते हैं। वो खड़ाऊँ भरत के प्यार के रतन के डिब्बे जैसे थे। और जीव के जतन के दो अक्षर जैसे थे। वो खड़ाऊँ परिवार के घर के दरवाजे थे, अच्छे काम के हाथ थे, और सेवा और धरम के साफ नैन थे। भरत को ये आधार मिलकर बहुत खुशी हुई। जैसे सीता और राम खुद वही रुक गए हों।

दोहा 316

मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ।लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।⁠316।।

māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi |loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||⁠316||

भरत ने प्रणाम किया और जाने की परमिशन मांगी, और राम ने उनको दिल से लगा लिया। पर इंद्र, जो देवताओं का राजा है और अपनी चाल चल है, उसको लग लोगों के लिए वक्त खराब है, तोह उसने सबके दिमग में जाने की जल्दी डाल दी।

चौपाई 317.1-4

सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी।अवधि आस सम जीवनि जी की।।

नतरु लखन सिय सम बियोगा।हहरि मरत सब लोग कुरोगा।।

रामकृपाँ अवरेब सुधारी।बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।।

भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो।राम प्रेम रसु कहि न परत सो।।

तन मन बचन उमग अनुरागा।धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।।

बारिज लोचन मोचत बारी।देखि दसा सुर सभा दुखारी।।

मुनिगन गुर धुर धीर जनक से।ग्यान अनल मन कसें कनक से।।

जे बिरंचि निरलेप उपाए।पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।

so kucāli saba kahã bhai nīkī |avadhi āsa sama jīvani jī kī ||

nataru lakhana siya sama biyogā |hahari marata saba loga kurogā ||

rāmakṛpā̃ avareba sudhārī |bibudha dhāri bhai guṇada gohārī ||

bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so |rāma prema rasu kahi na parata so ||

tana mana bacana umaga anurāgā |dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā ||

bārija locana mocata bārī |dekhi dasā sura sabhā dukhārī ||

munigana guru dhura dhīra janaka se |gyāna anala mana kasẽ kanaka se ||

je birañci nirlepa upāe |paduma patra jimi jaga jala jāe ||

वो बुरा प्लान सबके लिए अच्छा हो गया. क्योंकि वनवास का वक्त ऐसे था जैसे दिल को ज़िंदा रखने की दवा. वरना लख्मन और सीता को छोड़के सब लोग तरस-ते मर जाते, जैसे कोई बड़ी बिमारी लग जाए. राम की कृपा से सारा उलझन ठीक हो गया. और दुश्मन बनने वाले देवता लोग अच्छे काम करने लगे, जैसे कोई मदद की पुकार ही मदद पहुँचा दे. राम ने अपने भाई भरत को गले लगाया, दोनों हाथ से जकड़ लिया. उस प्यार की मिठास बताई नहीं जा सकती. दिल, दिमाग और ज़बान, सब में प्यार छा गया. और भरत, जो सबसे ज़्यादा सब्र वाला था, उसका भी सब्र टूट गया. उसकी आँखों से आँसू बह निकले. देवतों की सभा ने उसकी हालत देखकर दुख पाया. रिशि लोग और गुरु, और जनक जैसे सब्र वाले लोग, जिनका दिमाग ज्ञान की आग में सोना की तरह जाँचा जा चुका था, जिन्हें ब्रह्मा ने ऐसे बनाया था कि दुनिया का कुछ असर न हो, जैसे पानी में पैदा होने वाला कमल के पत्ते को पानी छूए भी नहीं.

दोहा 317

तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार।भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।⁠317।।

teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra |bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||⁠317||

राम और भरत की प्यार देख कर, जिनकी भी वैराग्य और विवेक था, वो भी मन्न, तन और बानी से उसमे खो गए। उनका प्यार इतना अलग और इतना बड़ा था कि सब उसमे मगन हो गए।

चौपाई 318.1-4

जहाँ जनक गुर मति भोरी।प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।।

बरनत रघुबर भरत बियोगू।सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।।

सो सकोच रसु अकथ सुबानी।समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।।

भेंटि भरत रघुबर समुझाए।पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।।

सेवक सचिव भरत रुख पाई।निज निज काज लगे सब जाई।।

सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा।लगे चलन के साजन साजा।।

प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई।चले सीस धरि राम रजाई।।

मुनि तापस बनदेव निहोरी।सब सनमानि बहोरि बहोरी।।

jahā̃ janaka guru mati bhorī |prākṛta prīti kahata baṛi khorī ||

baranata raghubara bharata biyogū |suni kaṭhora kabi jānihi logū ||

so sakoca rasu akatha subānī |samau sanehu sumiri sakucānī ||

bhẽṭi bharata raghubara samujhāe |puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe ||

sevaka saciva bharata rukha pāī |nija nija kāja lage saba jāī ||

suni dārun dukhu duhū̃ samājā |lage calana ke sājana sājā ||

prabhu pada paduma bandi dou bhāī |cale sīsa dhari rāma rajāī ||

muni tāpasa banadeva nihorī |saba sanamāni bahori bahorī ||

जहाँ जनक और गुरु वसिष्ठ खुद ही हैरान थे, वहाँ आम लोगों की प्यार की बात करना बड़ी गलती होगी। अगर कोई कवि राम और भरत के जुदाई का हाल लिखता, तो लोग सुन के उसको पत्थर दिल समझते। वो झिझक और शर्म का एहसास, जो अल्फाज़ में बयान ना हो, जिसने सरस्वती को भी पीछे हटना पर मजबूर कर दिया, जब उस वक्त और उस प्यार को याद किया। राम ने भरत से गले लग के उसको तसल्ली दी, फिर खुश होकर शत्रुघ्न को दिल से लगा लिया। नौकरो और मंत्रियो ने भरत की नज़र समझ ली, सब अपनी अपनी जगह चले गए और अपने काम में लग गए। दोनो तरफ के लोगो ने उस जुदाई के दर्द को सुना, फिर सफर की तैयारी में लग गए। दोनो भाइयो ने भगवान के चरण कमल प्रणाम किए, और राम के हुकुम को सिर पर रख के निकल पड़े। रिशियों, तपस्वियो और वन के देवतो से रुखसत ली, सबको बार बार सम्मान देते हुए।

दोहा 318

लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि।चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।⁠318।।

lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri |cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||⁠318||

राम ने लक्ष्मन को गले लगाया और उसको प्रणाम किया। दोनों भाइयों ने सीता के पैरों की धूल अपने सिर पे रख ली। सीता का आशीर्वाद सुन के दोनों भाई प्यार से निकल पडे। उस आशीर्वाद मे सभी अच्छी किस्मत का बीज था।

चौपाई 319.1-4

सानुज राम नृपहि सिर नाई।कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।।

देव दया बस बड़ दुखु पायउ।सहित समाज काननहिं आयउ।।

पुर पगु धारिअ देइ असीसा।कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।।

मुनि महिदेव साधु सनमाने।बिदा किए हरि हर सम जाने।।

सासु समीप गए दोउ भाई।फिरे बंदि पग आसिष पाई।।

कौसिक बामदेव जाबाली।पुरजन परिजन सचिव सुचाली।।

जथा जोगु करि बिनय प्रनामा।बिदा किए सब सानुज रामा।।

नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे।सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।

s-anuja rāma nṛpahi sir nāī |kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī ||

deva dayā basa baṛa dukhu pāyu |sahita samāja kānanahiṃ āyu ||

pura pagu dhāri-a dei asīsā |kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā ||

muni mahideva sādhu sanamāne |bidā kiye hari hara sama jāne ||

sāsu samīpa gae dou bhāī |phire bandi paga āsiṣa pāī ||

kausika bāmadeva jāvālī |purajana parijana saciva sucālī ||

jathā jogu kari binaya pranāmā |bidā kiye saba s-anuja rāmā ||

nāri puruṣa laghu madhya baṛere |saba sanamāni kṛpānidhi phere ||

राम अपने छोटे भाई के साथ राजा के आगे सिर झुकाए, और बहुत तरीके से बड़े मन से इज्जत दे के बात की। राम ने कहा, महाराज, आपने दया करके बहुत तकलीफ सही, और अपने साथ सब लोग ले के जंगल आ गए। अब हमें आशीर्वाद दे के शहर की तरफ मुड़ जाइए. राजा ने हिम्मत रखी, और चल पड़े। रिशी, ब्राह्मण और साधू सबकी इज्जत की, और राम ने उन्हें हरि और शिव जैसा मान के बिदाई की। दोनों भाई सासुमा के पास गए, उनके पांव छूए, आशीर्वाद पा के वापस आए। फिर विश्वामित्र, वामदेव और जाबली, शहर के लोग, घर के लोग, और अच्छे मंत्री सब, इन सब को राम और उनके छोटे भाई ने जैसा जैसा जोग था वैसा मन से प्रनाम किया, और सब की बिदाई ली। औरत और आदमी, छोटे लोग, बीच के लोग और बड़े लोग, सब की इज्जत कर के दया का सागर राम ने सब को वापस भेज दिया।

दोहा 319

भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि।बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।⁠319।।

bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi |bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||⁠319||

प्रभु ने भरत की माँ के पैर छूए और साफ प्यार से उन्हें गले लगाया. फिर उनकी पालकी सजवा कर उन्हें रुखसत कर दिया, और उनकी सारी शर्म और चिंता मिटा दी.

Frequently Asked Questions

परंपरा में भरत-चरित्र के पाठ को ‘निष्काम सेवा, भ्रातृ-प्रेम, और राज्य/गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’ का फलदायक माना गया है। ‘भरतकूप’ प्रसंग का स्मरण तीर्थ-स्नान-सदृश मन-शुद्धि और लोक-कल्याण-बुद्धि बढ़ाने वाला कहा जाता है—मन, वाणी, कर्म की ‘बिमलता’ (पंक्ति: ‘होइहहिं बिमल करम मन बानी’)।

इस खंड (भरत-विनय, पादुका-प्रदान, सेवा-धर्म) में साधारणतः राम-नाम-सम्पुट प्रचलित है: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का जप। कुछ परंपराओं में ‘भरतचरित’ के साथ ‘प्रनतपाल’ भाव हेतु ‘दीन दयाल’/‘कृपालु’ नाम-स्मरण भी जोड़ा जाता है।

Ask anything about Prakarana 32 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play