Adhyaya 9: The Sequence of Creation, the Emergence of the Praṇava, and the Fish Incarnation’s Retrieval of the Vedas

Verse 1

धरन्युवाच । आदौ कृतयुगे नाथ किं कृतं विश्वमूर्त्तिना । नारायणेन तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ९.१ ॥

Dharani ne poocha. Prabhu, pehle Satyug mein Narayan ne kya kiya? Narayan jiska roop poori duniya hai. Main sach-sach sunna chahti hoon, poora bataiye.

Verse 2

श्रीवराह उवाच । पूर्वं नारायणस्त्वेको नासीत्किञ्चिद्धरेः परम् । सैक एव रतिं लेभे नैव स्वच्छन्दकर्मकृत् ॥ ९.२ ॥

Varaha bhagwan ne kaha. Pehle sirf Narayan the. Hari ke alava kuch bhi nahi tha. Woh khush the, unka koi random kaam nahi tha.

Verse 3

तस्य द्वितीयमिच्छन्तश्चिन्ता बुद्ध्यात्मिका बभौ । असावित्येव संज्ञाया क्षणं भास्करसन्निभा ॥ ९.३ ॥

Jab unhone doosra banana chaaha, ek soch paida hui. Woh soch dimaag se bani thi. Ek pal ke liye chamki, jaise sooraj chamakta hai. Uska naam Asau pada.

Verse 4

तस्याऽपि द्विधा भूता चिन्ता । अभूद् ब्रह्मवादिनी । उमेति संज्ञया यत्तत्सदा मर्त्ये व्यवस्थिताः ॥ ९.४ ॥

Woh soch bhi do hisson mein bant gayi. Usne brahman ki baat failayi. Log use Uma ke naam se jaante hain. Woh aaj bhi duniya mein hai.

Verse 5

ॐ इत्येकाक्षरीभूता ससर्जेमां महीं तदा । भूः ससर्ज भुवं सोऽपि स्वः ससर्ज ततो महः ॥ ९.५ ॥

Phir usne Om shabd banaya. Yeh ek akshar ka shabd hai. Usne zameen banayi. Phir Bhu banayi, Bhuvah banaya. Phir Svah aur Mahah banaya.

Verse 6

ततश्च जन इत्येव तपश्चात्मा प्रलीयते । एतदोतम् तथा प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ९.६ ॥

Phir Jana naam ki jagah pe tap aur aatma mil jaate hain. Saari duniya ek dhaage mein piroi hai. Jaise moti ek dhaage mein hote hain.

Verse 7

जगत्प्रणवतो भूतं शून्यमेतत्स्थितं तदा । येयं मूर्तिर्भगवतः शंकरः स स्वयं हरिः ॥ ९.७ ॥

Us waqt poora brahmand khali tha, jaise Om shabd se bhi pehle kuch nahi tha. Bhagwan ki jo shakti hai, woh Shankar hai. Woh khud Hari hai.

Verse 8

शून्यान् लोकानिमान् दृष्ट्वा सिसृक्षुर्मूर्तिमुत्तमाम् । क्षोभयित्वा मनोधाम तत्राकारः स्वमात्रतः ॥ ९.८ ॥

Jab unhone dekha ki saari duniya khali hai, unhone socha ki ek acchi shakti banani chahiye. Unhone apne mann ko hilaaya. Phir apne aap se ek roop ban gaya.

Verse 9

स्थितस्तस्मिन् यदा क्षुब्धे ब्रह्माण्डमभवत्तदा । तस्मिंस्तु शकलिभूते भूर्लोकं च व्यवस्थितम् ॥ ९.९ ॥

Jab woh hila, tab brahmand bana. Uske baad jab woh tukdon mein banta gaya, tab dharti apni jagah par aayi.

Verse 10

अपरं भुवनं प्रायान्मध्ये भास्करसन्निभम् । पुराणपुरुषो व्याप्य पद्मकोशे व्यवस्थितः ॥ ९.१० ॥

Aage badho to ek aur duniya dikhti hai. Beech mein woh suraj jaisi chamak rahi hai. Wahan purana purush hai, jo kamal ke beech mein baitha hai.

Verse 11

स हि नारायणो देवः प्राजापत्येन तेजसा । अकाराद्यं स्वरं नाभ्यां हलं च विससर्ज ह ॥ ९.११ ॥

Woh Narayan bhagwan hai. Unhone apni naabhi se Om shabd nikala. Aur ek hal bhi nikala jo dharti ko jotne ke kaam aata hai.

Verse 12

अमूर्तसृष्टौ शास्त्राणि उदगायत् तदा दिशः । सुष्ट्वा पुनरमेयात्मा चिन्तयामास धारणम् ॥ ९.१२ ॥

Jab bhagwan ne bina shareer ke duniya banayi, tab shastryon ki awaaz goonji. Uske baad dishaon se bhi awaazein aayi. Phir unhone phir se duniya banayi aur sochne lage ki isse kaise thik rakhein.

Verse 13

तस्य चिन्तयतो नेत्रात् तेजः समभवन् महत् । दक्षिणं वह्निसङ्काशं वामं तुहिनसन्निभम् ॥ ९.१३ ॥

Jab woh soch rahe the, unki aankhon se ek bada chamakdaar tej nikla. Dayi taraf aag jaisa tha aur bayi taraf baraf jaisa thanda.

Verse 14

तं दृष्ट्वा चन्द्रसूर्यौ तु कल्पितौ परमेष्ठिना । ततः प्राणः समुत्तस्थौ वायुश्च परमेष्ठिनः ॥ ९.१४ ॥

Yeh tej dekh ke Brahma ne Chandrama aur Sooraj banaya. Uske baad Brahma se praan nikla, yani saans, aur hawa bhi paida hui.

Verse 15

स एव वायुः भगवान् योऽद्यापि हृदिगो विभुः । तस्माद् वह्निः समुत्तस्थौ तस्मादग्नेर् जलं महत् ॥ ९.१५ ॥

Woh hawa wali shakti ab bhi sabke dil mein rehti hai. Usse aag paida hui aur aag se bada paani nikla.

Verse 16

य एवाग्निः स वै तेजो ब्राह्मं परमकारणम् । बाहुभ्यामप्यसौ तेजः क्षात्रं तेजः ससर्ज ह ॥ ९.१६ ॥

Woh aag hi woh tej hai jo sabse badi shakti hai. Unke haathon se bhi wohi tej nikla jo raja aur yoddha banane mein kaam aata hai.

Verse 17

ऊरुभ्यामपि वैश्यांश्च पद्भ्यां शूद्रांस्तथा विभुः । ततस्तु ससृजे यक्षान् राक्षसांश्च तथा विभुः ॥ ९.१७ ॥

Bhagwan ne apni jaanghon se Vaishya paida kiye. Aur paon se Shudra banaye. Uske baad unhone Yaksha aur Rakshas bhi banaye.

Verse 18

चतुर्विधैस्तु भूरलोकं भुवर्लोकं वियच्छरैः । भूतैः स्वर्मार्गगैरन्यैः स्वर्लोकं समपूरयत् ॥ ९.१८ ॥

Bhagwan ne chaar tarah ke jeev banaye. Unse dharti ki duniya Bharlok bhari. Hawa-wala Bhuvarlok bhi bhara. Phir jo log swarg ki taraf jaate hain, unse Svarlok poora bhara.

Verse 19

महर्लोकं तथा तैस्तैर्भूतैश्च सनकादिभिः । जनोलोकं ततश्चैव वैराजैः समपूरयत् ॥ ९.१९ ॥

Maharloka bhi un jeevon se bhara. Sanak jaise rishi bhi wahan rahte hain. Phir Janoloka Vairaj logon se bhara.

Verse 20

तपोलोकं ततो देवास्तपोनिṣ्ठैरपूरयत् । अपुनर्मारकैर्देवैः सत्यलोकमपूरयत् ॥ ९.२० ॥

Phir devata ne Tapoloka ko tap karte logon se bhara. Satyaloka un devata se bhara jo wapas janam nahi lete. Woh maut ke baad phir se nahi aate.

Verse 21

सृष्टिं सृष्ट्वा तथा देवो भगवान् भूतभावनः । कल्पसंज्ञं स्वकं घस्त्रं जागर्ति परमेश्वरः ॥ ९.२१ ॥

Bhagwan ne poori srishti bana di. Woh sab jeevon ko palne wale hain. Ab woh jagte hain aur apne kalpa ko dekhte hain. Woh sabse bade Bhagwan hain.

Verse 22

तस्मिन् जगति भूर्लोको भुवर्लोकश्च जायते । स्वर्लोकश्च त्रयोऽप्येते जायन्ते नात्र संशयः ॥ ९.२२ ॥

Us brahmand mein teen duniya banti hain. Bhurlok, Bhuvarlok aur Svarlok. Yeh teeno duniya wahan paida hoti hain. Isme koi shak nahi hai.

Verse 23

सुप्ते तु देवे कल्पान्ते तावती रात्रिरिष्यते । त्रैलोक्यमेतत् सुप्तं स्यात् तथोपप्लवतां गतम् ॥ ९.२३ ॥

Jab kalpa khatam hota hai aur bhagwan sote hain, toh utni hi lambi raat hoti hai. Tab yeh teeno duniya soti hain maano. Sab paani mein doob jata hai aur mit jata hai.

Verse 24

ततो रात्र्यां व्यतीतायामुत्थितः कमलेक्षणः । चिन्तयामास तान् वेदान् मातरं च चतुर्ष्वपि । चिन्तयानः स देवेशस्तान् वेदान् नाध्यगच्छत ॥ ९.२४ ॥

Jab raat guzar gayi toh bhagwan uth gaye. Unhone socha ki Ved kahan hain aur maa ka kya hua. Lekin itna sochne ke baad bhi unko Ved nahi mil paaye.

Verse 25

लोकमार्गस्थितिं कर्त्तुं निद्राज्ञानेन मोहितः । चिन्तयामास देवेशो नात्र वेदा व्यवस्थिताः ॥ ९.२५ ॥

Neend aur galti ki wajah se bhagwan confuse ho gaye the. Woh soch rahe the ki duniya kaise chalao. Unhone dekha ki Ved abhi sahi jagah nahi bane hain.

Verse 26

ततः स्वमूर्तौ तोयाख्ये लीनान् दृष्त्वा सुरेश्वरः । जिघृक्षुश्चिन्तयामास मत्स्यो भूत्वाविशज्जलम् ॥ ९.२६ ॥

Phir bhagwan ne dekha ki Ved paani ke roop mein unke andar chupe hain. Woh unhe lene ke liye sochne lage. Machhli ban ke woh paani mein ghus gaye.

Verse 27

एवं ध्यात्वा महामत्स्यस्तत्क्षणात् समजायत । विवेश च जलं देवः समन्तात् क्षोभयन्निव ॥ ९.२७ ॥

Jab usne dhyaan kiya, toh woh bada machhli wala roop wahi bana. Bhagwan paani mein gaya, aisa lag raha tha jaise poora paani hila raha ho.

Verse 28

तस्मिन् प्रविष्टे सहसा जलं तु महामहीधृग्वपुषि प्रकाशम् । मात्स्यं गते देववरे महोदधिं हरिं स्तवैस्तुष्टुवुरुद्धृतक्षितिम ॥ ९.२८ ॥

Jab woh andar gaya, paani chamak utha us bade roop ke aas-paas jo dharti ko utha raha tha. Jab bhagwan machhli ke roop se nikle, sabne Hari ki stuti ki. Yeh woh Hari hai jo dharti ko utha ke samundar mein le gaye the.

Verse 29

नमोऽस्तु वेदान्तरगाप्रतर्क्य नमोऽस्तु नारायण मत्स्यरूप । नमोऽस्तु ते सुस्वर विश्वमूर्त्ते नमोऽस्तु विद्याद्वयरूपधारिन् ॥ ९.२९ ॥

Pranam hai tumhe, koi tumhe samajh nahi sakta lekin Ved mein tumhare baare mein likha hai. Pranam hai tumhe Narayan, jo machhli ban gaye. Pranam hai tumhe, tumhari awaaz achhi hai aur tumhara roop poora brahmand hai. Pranam hai tumhe, jo do tarah ki gyaan ke roop mein ho.

Verse 30

नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुत्स्वरूप जलान्तविश्वस्थित चारुनेत्र । नमोऽस्तु विष्णोः शरणं व्रजामः प्रपाहि नो मत्स्यतनुं विहाय ॥ ९.३० ॥

Pranam hai tumhe, tum hi chaand ho, suraj ho aur hawa ho. Tumhari aankhein sundar hain aur tum paani mein poora brahmand basate ho. Hum Vishnu ki sharan mein aate hain. Ab machhli ka roop chhod ke hamein bacha lo.

Verse 31

त्वया ततं विश्वमनन्तमूर्ते पृथग्गते किञ्चिदिहास्टि देव । भवान् न चास्य व्यतिरिक्तमूर्तिस्त्वत्तो वयं ते शरणं प्रपन्नाः ॥ ९.३१ ॥

Bhagwan, tumhare roop ka koi end nahi hai. Tumne poora brahmand apne mein liya hua hai. Alag-alag lagta hai par tumse bina kuch bhi nahi hai. Isliye hum tumhari sharan mein aaye hain.

Verse 32

खात्मेन्दुवह्निश्च मनश्च रूपं पुराणमूर्त्तेस्तव चाब्जनेत्र । क्षमस्व शम्भो यदि भक्तिहीनं त्वया जगद्भासति देवदेव ॥ ९.३२ ॥

Bhagwan, aankhen kamal jaisi hain. Aakash, mann, chaand, aur agni, yeh sab tumhare puraane roop ke hisse hain. Shankar, maaf karna agar meri puja mein pyaar kam hai. Tum hi ho jisse yeh poora duniya chamak rahi hai.

Verse 33

विरुद्धमेतत् तव देवरूपं सुभीषणं सुस्वनमद्रितुल्यम् । पुराण देवेश जगन्निवास शमं प्रयाह्यच्युत तीव्रभानो ॥ ९.३३ ॥

Yeh roop tumhare normal roop se alag lag raha hai. Daravana hai, awaaz mein zor hai, aur pahad jaisa bada hai. Purane bhagwan, devtaon ke swami, duniya ka aashiyana, acyut, tum chamak rahe ho. Ab shant ho jao.

Verse 34

वयं हि सर्वे शरणं प्रपन्ना भयाच्च ते रूपमिदं प्रपश्य । लोके समस्तं भवता विना तु न विद्यते देहगतं पुराणम् ॥ ९.३४ ॥

Hum sab tumhare paas aake darr gaye hain. Tumhara yeh roop dekh ke darr lag raha hai. Tumhare bina is duniya mein kuch bhi nahi hai. Tumhare bina koi purana dharam bhi nahi bacha.

Verse 35

एवं स्तुतस्तदा देवो जलस्थान् जगृहे च सः । वेदान् सोपनिषच्छास्त्रानन्तःस्थं रूपमास्थितः ॥ ९.३५ ॥

Jab logon ne itna bhav diya, bhagwan ne paani mein se cheez pakad li. Usne apna roop andar chhupa liya. Ved, Upanishad, aur shastra, sab uske andar aa gaye.

Verse 36

यावत्स्वमूर्तिर्भगवांस्तावदेव जगत् त्विदम् । कूटस्थे तल्लयं याति विकृतिस्थे विवर्द्धते ॥ ९.३६ ॥

Jab tak bhagwan apna roop rakhte hain, tab tak yeh duniya chalti hai. Jab woh shant rehte hain, tab duniya khatam hoti hai. Jab woh badalte hain, tab duniya bhi badalti hai.