Adhyaya 8: Dialogue on the Ethical Limits of Subsistence and the Five Great Sacrifices (Dharmavyādha, Mātaṅga, and Prasanna)

Verse 1

श्रीवराह उवाच । योऽसौ वसोः शरीरे तुव्याधो भूत्वा नृपस्य ह । स स्ववृत्त्यां स्थितः कालं चतुर्वर्षसहस्रिकम् ॥ ८.१ ॥

Varah bhagwan ne kaha. Raja Vasu ke shareer mein ek shikari ban gaya tha. Chaar hazaar saal tak apna kaam karta raha.

Verse 2

एकैकं स्वकुटुम्बार्थे हत्वा वनचरं मृगम् । भृत्यातिथिहुताशानां प्रीणनं कुरुते सदा ॥ ८.२ ॥

Apne ghar ke liye jungle mein ek janwar maarta tha. Uske baad apne logon, mehmanon aur agni ki puja karta tha. Yeh roz karta tha.

Verse 3

मिथिलायां वरारोहे सदा पर्वणि पर्वणि । पितॄणां कुरुते श्राद्धं स्वाचारेण विचक्षणः ॥ ८.३ ॥

Mithila mein har parv par apne purvajon ke liye shraadh karta tha. Woh samajhdar aadmi tha, sahi tarike se sab karta tha.

Verse 4

अग्निं परिचरन् नित्यं वदन् सत्यं सुभाषितम् । प्राणयात्रानुसक्तस्तु योऽसौ जीवं न पातयेत् ॥ ८.४ ॥

Roz agni ki puja karta, sach bolta aur acchi baatein karta. Zindagi ke peeche laga rehta tha, kisi jaan ko maarata nahi tha.

Verse 5

एवं तु वसतस्तस्य धर्मबुद्धिर्महातपाः । पुत्रस्त्वर्जुनको नाम बभूव मुनिवद्वशी ॥ ८.५ ॥

Woh wahan rehne laga. Yeh bahut bade tapaswi the aur dharam ke baare mein unki samajh pakki thi. Unka ek beta hua jiska naam Arjunaka tha. Woh itna sanyami tha jaise koi rishi ho.

Verse 6

तस्य कालेन महता चारित्रेण च धीमतः । बभूवार्ज्जुनकी नाम कन्या च वरवर्णिनी ॥ ८.६ ॥

Kuch samay baad, unki buddhi aur acche charitra ki wajah se unki ek beti hui. Uska naam Arjunaki rakha. Woh rang mein bahut sunder thi.

Verse 7

तस्याः यौवनकाले तु चिन्तयामास धर्मवित् । कस्येयं दीयते कन्या को वा योग्यश्च वै पुमान् ॥ ८.७ ॥

Jab woh jawan hui, toh uske baap ne sochne laga. Yeh beti kisiko shaadi ke liye doon? Aisa kaunsa aadmi hai jo iske layak ho?

Verse 8

इति चिन्तयतस्तस्य मतङ्गस्य सुतं प्रति । धर्मव्याधस्य सुव्यक्तं प्रसन्नाख्यं प्रति ब्रुवन् ॥ ८.८ ॥

Woh yeh sab soch raha tha. Tab usne Matang ke bete se baat ki. Uska naam Prasanna tha aur woh dharam wala shikari tha. Usne saaf-saaf kaha.

Verse 9

एवं सञ्चिन्त्य मातङ्गः प्रसन्नं प्रति सोद्यतः । उवाच तस्य पितरं प्रसन्नायार्ज्जुनीं भवान् । गृहाण तपतां श्रेष्ठ स्वयं दत्तां महात्मने ॥ ८.९ ॥

Matang ne soch-liya aur jaldi se Prasanna ke paas gaya. Usne Prasanna ke baap se kaha ki aap bade tapaswi hain. Main khud yeh faisla kar raha hoon ki Arjuni ko aapke bete ko do. Yeh mera den hai.

Verse 10

मतङ्ग उवाच । प्रसन्नोऽयं मम सुतः सर्वशास्त्रविशारदः । गृह्णाम्यर्जुनकीं कन्यां त्वत्सुतां व्याधसत्तम ॥ ८.१० ॥

Matang ne kaha, yeh mera beta bahut accha insaan hai. Woh sab kitabein padh chuka hai. Toh main uske liye Arjunaki ko maang leta hoon, jo tumhari beti hai. Tum shikariyon mein bade ho.

Verse 11

एवमुक्ते तदा कन्यां धर्मव्याधो महातपाः । मतङ्गपुत्राय ददौ प्रसन्नाय च धीमते ॥ ८.११ ॥

Jab Matang ne yeh baat kah di, toh Dharamvyadh ne apni beti de di. Woh shikari bahut accha insaan tha aur tap bhi karta tha. Usne beti Matang ke bete ko de di, jo samajhdar tha aur accha dil rakhta tha.

Verse 12

धर्मव्याधस्तदा कन्यां दत्वा स्वगृहमीयिवान् । सा अपि श्वशुरयोर्भर्तुः शुश्रूषणपरा अभवत् ॥ ८.१२ ॥

Phir Dharamvyadh ne beti ki shaadi karke apne ghar chala gaya. Woh ladki bhi apne sasural mein acchi lag gayi. Apne sas-ji aur pati ki khub seva karti thi.

Verse 13

अथ कालेन महता सा कन्या अर्जुनकी शुभा । उक्ता श्वश्रुवा सुता पुत्रि जीवहन्तुस्त्वमीदृशी । न जानासि तपश्चर्तुं भर्त्तुराराधनं तथा ॥ ८.१३ ॥

Kuch lambe time baad uski saas ne usein bola. Boli, beti, tumne toh koi kaam nahi kiya. Tum jaanwaron ko takleef deti ho. Tumhe na tapasya karna aata hai, na pati ki seva.

Verse 14

सा अपि स्वल्पापराधेन भर्त्सिता तनुमध्यमा । पितुर्वेश्मगता बाला रोदमानाऽ मुहुर्मुहुः ॥ ८.१४ ॥

Chhoti si baat par uski daant pari. Woh patli ladki thi. Usne baat nahi suni aur apne papa ke ghar chali gayi. Wahan jaake baar-baar royi.

Verse 15

पित्रा पृष्टा किमेतत्ते पुत्रि रोदनकारणम् । एवमुक्ता तदा सा तु कथयामास भामिनी ॥ ८.१५ ॥

Pitaji ne poocha, beta, kya hua? Itna kyun ro rahi ho? Unhone aisa poocha to us ladki ne sab baat batayi.

Verse 16

श्वश्र्वा अहम् उक्ता तीव्रेण कोपेन महता पितः । जीवहन्तुः सुतेत्युच्चैरसकृद् व्याधजेति च ॥ ८.१६ ॥

Usne kaha, Pitaji, meri saas ne bahut gusse mein mujhse bola. Unhone zor se baar-baar kaha ki tu jeev maarne wale ki beti hai, tu shikaari hai.

Verse 17

एतच्छ्रुत्वा स धर्मात्मा धर्मव्याधो रुषान्वितः । मतङ्गस्य गृहं सोऽथ गत्वा जनपदैर्वृतम् ॥ ८.१७ ॥

Yeh sun ke Dharmavyadh ko bahut gussa aaya. Woh dharam wala aadmi tha. Usne Matang ke ghar ki taraf chal diya. Wahan log bhi the.

Verse 18

तस्यागतस्य संबन्धी मतङ्गो जयतां वरः । आसनाद्यार्ध्यपाद्येन पूजयित्वेदमब्रवीत् । किमागमनकृत्यं ते किं करोम्यागतक्रियाम् ॥ ८.१८ ॥

Matang ne unka swagat kiya. Usne unhe baithne ko kaha aur paani se pair dhulwaye. Phir usne poocha, aap kyun aaye? Main kya karun aapke liye?

Verse 19

व्याध उवाच । भोजनं किञ्चिदिच्छामि भोक्तुं चैतन्यवर्जितम् । कौतूहलेन येनाहमागतो भवतो गृहम् ॥ ८.१९ ॥

Shikaari ne kaha, main thoda khana khana chahta hun. Aisa khana jo jaan mein na ho. Bas jaanna tha isliye aapke ghar aaya.

Verse 20

मतङ्ग उवाच । गोधूमा व्रीिमयश्चैव संस्कृता मम वेश्मनि । भुज्यतां धर्मविच्छ्रेष्ठ यथाकामं तपोधन ॥ ८.२० ॥

Matang ne kaha, mere ghar mein gehu aur dhan ready hai. Dharam ke baare mein sabse bade jaanne wale, jo chaaho khao. Tumne bahut tap kiya hai.

Verse 21

व्याध उवाच । पश्यामि कीदृशास्ते हि गोधूमा व्रीहयो यवाः । स्वरूपेण च सन्त्येते येन वो वेद्मि सत्तम ॥ ८.२१ ॥

Shikari ne kaha, main dekh raha hoon yeh kya hai. Gehu, chawal, aur jo. Yeh sab apne asli roop mein hai. Isse main tumhe pehchanta hoon, bade aadmi.

Verse 22

श्रीवराह उवाच । एवमुक्ते मतङ्गेन शूर्पं गोधूमपूरितम् । अपरं तत्र व्रीहीणां धर्मव्याधाय दर्शितम् ॥ ८.२२ ॥

Varah ji ne bataya. Matang ke kehne ke baad ek tokri aayi jo gehu se bhari hui thi. Phir ek aur tokri dikhi jisme chawal tha, Dharam-vyadh ke liye.

Verse 23

दृष्ट्वा व्रीहीन् सगोधूमान् धर्मव्याधो वरासनात् । उत्थाय गन्तुमारभे मतङ्गेन निवारितः ॥ ८.२३ ॥

Dharam-vyadh ne gehu aur chawal dekha. Woh apni seat se utha aur jaane laga. Par Matang ne use roka.

Verse 24

किमर्थं गन्तुमारब्धं त्वया वद महामते । अभुक्तेनैव संसिद्धं मद्गृहे चान्नमुत्तमम् । पाचयित्वा स्वयं चैव कस्मात् त्वं नाद्य भुञ्जसे ॥ ८.२४ ॥

Matang ne poocha, itni jaldi kahan ja rahe ho? Batao. Mere ghar mein accha khana ban ke ready hai, tumne khaya nahi. Tumne khud pakaya, phir bhi aaj kyun nahi kha rahe?

Verse 25

व्याध उवाच । सहस्रशः कोटिशश्च जीवान् हंसि दिने दिने । अथेदृशस्य पापस्य कोऽन्नं भुञ्जति सत्पुमान् ॥ ८.२५ ॥

Shikari ne kaha, tum rozana hajaaron aur karoodon jeevon ko maarte ho. Itna bada paap kisi ke ghar ka khana kaun sa insaan khayega?

Verse 26

अचैतन्यं यदि गृहे विद्यते । अन्नं सुसंस्कृतम् । इदानीमत्र संदृष्टा एते तु जलजन्तवः ॥ ८.२६ ॥

Agar kisi ghar mein koi cheez bejaan ho, aur khana acche se bana ho, to ab yahan paani ke jeev dikhte hain.

Verse 27

अहमेकं कुटुम्बार्थे हन्म्यरण्ये पशुं दिने । तं चेत्पितॄभ्यः संस्कृत्य दत्त्वा भुञ्जामि सानुगः ॥ ८.२७ ॥

Main apne parivar ke liye roz jungle mein ek jaanwar maarta hoon. Use pakwa karke pitron ko chadha ke, main apne logon ke saath khata hoon.

Verse 28

त्वं तु जीवान् बहून् हत्वा स्वकुटुम्बेन सानुगः । भुञ्जन्नेतेन सततमभो्ज्यं तन्मतं मम ॥ ८.२८ ॥

Lekin tum bahut saare jeevon ko maar ke, apne parivar aur naukaron ke saath roz usi ka khana khate ho. Mere hisaab se woh khana khane layak nahi hai.

Verse 29

ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ओषध्यः सर्ववीरुधः । यज्ञार्थं तत्तु भूतानां भक्ष्यमित्येव वै श्रुतिः ॥ ८.२९ ॥

Pehle Brahma ne saari jadi-booti aur paudhe banaye the. Vedon mein likha hai ki yeh sab jeevon ke khane ke liye hain, yagya ke kaam aate hain.

Verse 30

दिव्यो भौटस्तथा पैत्रो मानुषो ब्राह्म एव च । एते पञ्च महायज्ञा ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा ॥ ८.३० ॥

Brahma ne bahut pehle paanch bade yagya banaye the. Pehla devtaon ke liye, dusra prakriti ke liye, teesra apne purvajon ke liye. Chautha insaanon ke liye aur paanchva panditon ke liye. Yeh paanche bade kaam hain jo Brahma ne shuru kiye the.

Verse 31

ब्राह्मणानां हितार्थाय इतरेषां च तन्मुखम् । इतरेषां तु वर्णानां ब्राह्मणैः कारिताः शुभाः ॥ ८.३१ ॥

Panditon ka bhala karna yeh sab kaam ka main maqsad hai. Baaki logon ke liye bhi panditon ne hi acche kaam bataye hain. Har varg ke liye alag niyam hain jo panditon ne banaye.

Verse 32

एवं यदि विभागः स्याद् वरान्नं तद् विशुध्यति । अन्यथा व्रीहयोऽप्येते एकैकॆ मृगपक्षिणः । मन्तव्या दातृभोक्तॄणां महामांसं तु तत् स्मृतम् ॥ ८.३२ ॥

Agar khana sahi tarah baat jaye to woh shuddh ho jata hai. Warna har chawal ka daana samjho jaise koi jaanwar ho. Jo khilaye aur jo khaye, dono ke liye yeh maans khane jaisa hai.

Verse 33

मया ते दुहिता दत्ता पुत्रार्थे देवरूपिणी । सा च त्वद्भार्यया प्रोक्ता दुहिता जन्तुघातिनः ॥ ८.३३ ॥

Maine tumhe apni beti di thi. Woh devta jaisi sundar thi. Main tumhe beta dene ke liye di thi. Par tumhari patni ne use janwar maarnewale ki beti kaha.

Verse 34

अतोऽर्थमागतॊऽहं ते गृहं प्रति समीक्षितुम् । आचारं देवपूजां च अतिथीनां च तर्पणम् ॥ ८.३४ ॥

Isliye main tumhare ghar aaya hoon. Dekhna chahta hoon tum kaise rehte ho. Tum devtaon ki puja karte ho ya nahi. Mehmaanon ki kya seva karte ho.

Verse 35

एतेषामेकमप्यत्र कुर्वन्नपि न दृश्यते । तद्गृहं गन्तुमिच्छामि पितॄणां श्राद्धकाम्यया ॥ ८.३५ ॥

In sab mein se ek bhi kaam karne se result nahi dikh raha. Main apne purvajon ke liye shraaddh karna chahta hoon. Isliye main us ghar jaana chahta hoon.

Verse 36

स्वगृहे नैव भुञ्जामि पितॄणां कार्यमित्युत । अहं व्याधो जीवघाती न तु त्वं लोकहिंसकः ॥ ८.३६ ॥

Main apne ghar mein khana nahi khata. Kehta hoon ki purvajon ka kaam hai. Main shikaari hoon, jaan maarta hoon. Par tum logon ko takleef nahi dete.

Verse 37

मत्सुता जीवघातस्य यदोढा त्वत्सुतेन च । तन्महत्त्वं च संजातं प्रायश्चित्तं तपोधन ॥ ८.३७ ॥

Tapasvi, suno. Machhli maarna aur tumhara beta dono jud gaye. Iska paap bada ho gaya hai. Ab iske liye prayaschit karna padega.

Verse 38

एवमुक्त्वा स चोत्थाय शप्त्वा नारीं तदा धरे । मा स्नुषाभिः समं श्वश्र्वा विश्वासो भवतु क्वचित् ॥ ८.३८ ॥

Itna bol ke woh utha. Us aurat ko shraap diya. Kaha ki saas aur bahu kabhi bhi ek dusre par bharosa na karein.

Verse 39

मा च स्नुषा कदाचित् स्याद् या श्वश्रूं जीवतीमिषेत् । एवमुक्त्वा गतो व्याधः स्वगृहं प्रति भामिनि ॥ ८.३९ ॥

Aur koi bahu aisi na ho jo apni saas ki maut chahe. Yeh bol ke shikaari apne ghar chala gaya.

Verse 40

ततो देवान् पितॄन् भक्त्या पूजयित्वा विचक्षणः । पुत्रं चार्जुनकं स्थाप्य स्वसन्ताने महातपाः ॥ ८.४० ॥

Phir woh samajhdar insaan bhagwan aur apne purvajon ki bhakti se puja karta hai. Usne apna beta Arjunaka apni line mein sett kar diya successor banake. Phir woh bada tapaswi apna raasta aage badhata hai.

Verse 41

धर्मव्याधो जगामाशु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुरुषोत्तमाख्यं च परं तत्र गत्वा समाहितः । तपश्चचार नियतः पठन् स्तोत्रमिदं धरे ॥ ८.४१ ॥

Dharmavyadh jaldi se ek tirth keliye nikal pada jo teeno duniya mein mashhoor hai. Uska naam Purushottam hai, sabse bada jagah. Wahan pahunch ke woh shaant ho gaya aur apna mann ek jagah kiya. Phir woh niyat se tap karta raha aur yeh strot padhta raha, hey Dharti.

Verse 42

नमामि विष्णुं त्रिदशारिनाशनं विशालवक्षस्थलसंश्रितश्रियम् । सुषासनं नीतिमतां परां गतिं त्रिविक्रमं मन्दरधारिणं सदा ॥ ८.४२ ॥

Main Vishnu ko namaste karta hoon jo devta ke dushmanon ko khatam karta hai. Unki chaati badi hai jahan Lakshmi rehti hai. Woh accha raja hai aur jo sahi raaste pe chalte hain unke liye sabse bada sahara hai. Main Trivikram ko namaste karta hoon jo Mandara parvat uthate hain.

Verse 43

दामोदरं रञ्जितभूतलं धिया यशोऽंशुशुभ्रं भ्रमराङ्गसप्रभम् । धराधरं नरकरिपुं पुरुष्टुतं नमामि विष्णुं शरणं जनार्दनम् ॥ ८.४३ ॥

Main Vishnu ko namaste karta hoon, Janardan jo hamara sahara hain. Damodar jinhone apni ichha se dharti ko khush kar diya. Unki kirti chamak rahi hai jaise roshni ki kiran. Unka rang kaala hai jaise bhramar aur chamakdaar bhi. Woh dharti ko uthake rakhte hain aur Narak ke dushman hain. Log unki tareef karte hain.

Verse 44

त्रिधा स्थितं तिग्मरथाङ्गपाणिनं नयस्थितं तृप्तमनुत्तमैर्गुणैः । निःश्रेयसाख्यं क्षपितेतरं गुरुं नमामि विष्णुं पुरुषोत्तमं त्वहम् ॥ ८.४४ ॥

Main Vishnu ko namaste karta hoon, jo Purushottam hain. Woh teen tarah se sthit hain aur haath mein tej chakra pakde hain. Woh sahi kaam karte hain aur sabse acche gunon se khush hain. Log unhein Nishreyas kehte hain matlab sabse bada bhala. Woh guru hain jo raste ke rukawat door karte hain aur sabse bada guide hain.

Verse 45

महावराहो हविषाम्बुभोजनो जनार्दनो मे हितकृच्छितीमुखः । क्षितीधरो मामुदधिक्शयो महान् स पातु विष्णुः शरणार्थिनं तु माम् ॥ ८.४५ ॥

Vishnu mujhe bachaye. Woh maha soor hai, hawan ka paani peeta hai. Woh mera bhala karta hai, uska chehra dharti hai. Woh dharti ko uthata hai, samundar mein bada aasra hai. Main uski sharan mein aaya hoon, woh mujhe rakhe.

Verse 46

मायाततं येन जगत्त्रयं कृतं यथाग्निनैकेन ततं चराचरम् । चराचरस्य स्वयमेव सर्वतः स मेऽस्तु विष्णुः शरणं जगत्पतिः ॥ ८.४६ ॥

Vishnu mera aasra ho. Uski maya se teeno duniya bani hai. Jaise ek aag sab jagah failti hai, waise hi woh har cheez mein hai. Jo chalta hai aur jo nahi chalta, sab mein woh hai. Woh duniya ka malik hai.

Verse 47

भवे भवे यश्च ससर्ज कं ततो जगत् प्रसूतं सचराचरं त्विदम् । ततश्च रुद्रात्मवति प्रलीयतेऽन्वतो हरिर्विष्णुहरस्तथोच्यते ॥ ८.४७ ॥

Har baar jab duniya banti hai, wohi isko banata hai. Saari duniya, jo chalti hai aur jo nahi chalti, sab usse nikalti hai. Phir jab duniya khatam hoti hai, woh Rudra mein mil jaati hai. Isliye log use Hari bhi kehte hain, Vishnu bhi kehte hain, Hara bhi kehte hain.

Verse 48

खात्मेन्दुपृथ्वीपवनाग्निभास्कराः जलं च यस्य प्रभवन्ति मूर्त्तयः । स सर्वदा मे भगवान् सनातनो ददातु शं विष्णुरचिन्त्यरूपधृक् ॥ ८.४८ ॥

Woh sada mujhe shanti de. Woh hamesha se hai, uska roop samajh nahi aata. Usse hi aakash bana, atma bani, chaand bana, dharti bani. Hawa bani, aag bani, sooraj bana, paani bana. Sab usse hi nikla.