Adhyaya 197: The Division of the Gates of Yama’s City and the Description of the Tribunal Hall

Verse 1

ऋषिपुत्र उवाच ॥ दशयोजनविस्तारं ततो द्विगुणमायतम् ॥ प्राकारेण परिक्षिप्तं प्रासादशतशोभितम् ॥

Rishiputra ne kaha, yeh jagah das yojan chaudhi hai aur lambi uski dugni hai. Charon taraf diwar bani hai aur andar sau se zyada mandir hain jo sabko achhe lagte hain.

Verse 2

समालिखदिवाकाशं प्रदीप्तमिव तेजसा ॥ गोपुरं तूत्तमं तत्र प्रासादशतशोभितम् ॥

Din mein yeh aisa lagta hai jaise aasmaan ko chhu raha ho, itni chamak hai wahan. Ek bada gopur hai jo bahut uncha hai, aur uske charon taraf sau sau mandiron ki shobha hai.

Verse 3

नानायन्त्रैः समाकीर्णं ज्वालामालासमायुतम् ॥ देवतानामृषीणां च ये चान्ये शुभकारिणः ॥

Wahan tarah-tarah ke yantra bhi hain aur diye bhi jal rahe hain jaise haar bane hain. Yeh jagah deviyon aur rishiyon ke liye hai, aur un logon ke liye bhi jo achha kaam karte hain.

Verse 4

प्रवेशस्तत्र तेषां हि विहितो धर्मदर्शिनाम् ॥ राजते गोपुरं सर्वं शारदाभ्रचयप्रभम् ॥

Sirf wahi log andar ja sakte hain jo dharam ko samajhte hain. Poora gopur chamak raha hai, jaise barsaat ke baad badal chamakte hain.

Verse 5

मानुषाणां सुकृतिनां प्रवेशस्तत्र निर्मितः ॥ अग्निघर्मसमाकीर्णं सर्वदोषसमन्वितम् ॥

Achhe logon ke liye wahan ek darwaza banaya gaya hai. Ek aur jagah hai jahan aag aur garmi bhari hai, aur har tarah ki buri baatein hain.

Verse 6

आयसಂ गोपुरं तत्र दक्षिणं भीमदर्शनम् ॥ रौद्रं प्रतिभयाकारं सुतप्तं दुर्निरीक्षणम् ॥

Dakshin ki taraf ka darwaza lohe ka tha. Dekhne mein bahut daraavna tha. Aag ki tarah bada, darr dikhata, bahut garam aur dekhne mein mushkil.

Verse 7

प्रवेशो हि ततस्तेन विहितो रविसूनुना ॥ पापिष्ठानां नृशंसानां क्रव्यादानां दुरात्मनाम् ॥

Surya ke bete ne us rasta banaya tha. Woh rasta sabse bade paapiyon ke liye hai. Jo log zyada zulum karte hain, maas khate hain, aur bure iraade rakhte hain.

Verse 8

पापानां चैव सर्वेषां ये चान्ये घातकारकाः ॥ औदुम्बरमवीचीकमुच्चावचमनःकृतम् ॥

Aur saare paapiyon ke liye, aur jo log jaan lete hain, Audumbara aur Avichi naam ki jagah hai. Yeh jagah dimaag ghuma deti hai.

Verse 9

गोपुरं पश्चिमं तच्च दुर्निरीक्षं समन्ततः ॥ महता वह्निजालेन समालिप्तं भयानकम् ॥

Paschim ki taraf ka darwaza bhi dekhne mein mushkil tha. Aag ka bada jaal uspe phaila hua tha. Bahut daraavna lagta tha.

Verse 10

सर्वरत्नमयी दिव्या वैवस्वतनियोजिता ॥ सभा परमसंपन्ना धार्मिकैः सत्यवादिभिः ॥

Yeh ek special sabha hai, jaise har kism ke ratno se bani ho. Vaivasvata ne isay banaya hai. Isme woh log baithe hain jo dharam ke kaam karte hain aur hamesha sach bolte hain.

Verse 11

जितक्रोधैरलुब्धैश्च वीतरागैस्तपस्विभिः ॥ सा सभा धर्मयुक्तानां सा सभा पापकाणिराम् ॥

Is sabha mein woh log aate hain jo gussa jeet chuke hain. Jo lalach nahi karte. Jo attachment chhod chuke hain. Jo tapasya karte hain. Yeh dharam wale logon ki sabha hai. Yeh paap karne wale logon ka bhi hisaab rakhti hai.

Verse 12

सा सभा सर्वलोकस्य शुभस्यैवाशुभस्य च ॥ कर्मणा सूचितस्याथ सा सभा धर्मसंहिता ॥

Yeh sabha sab duniya ke liye hai. Achche logon ke liye bhi, burre logon ke liye bhi. Jo karam karte ho, uska hisaab yahan milta hai. Yeh sabha dharam ke hisaab se chalti hai.

Verse 13

अनिर्वर्त्यं यथा कर्म शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ निर्विशङ्का निराक्षेपा धर्मज्ञा धर्मपाठकाः ॥

Jaise koi kaam shastra ke hisaab se poora karna padta hai, waise hi yahan bhi hota hai. Dharam jaanne wale log yahan baithte hain. Koi shak nahi, koi objection nahi. Woh dharam padhate hain aur samjhate hain.

Verse 14

चिन्तयन्ति च कार्याणि सर्वलोकहिताय ते ॥ यथादृष्टं यथाशास्त्रं यथाकालनिवेदकाः ॥

Woh sochte hain ki sabki bhalai kaise ho. Jo dekhta hai, jo shastra mein likha hai, aur jo time ke hisaab sahi hai, uske hisaab se baat karte hain.

Verse 15

ततः सर्वे च तत्सर्वं चिन्तयन्ति सुयन्त्रिताः ॥ मनुः प्रजापतिश्चैव पाराशर्यो महामुनिः ॥

Phir sab log baith ke sochne lage. Manu, Prajapati aur bade rishi Parashar bhi the. Sab milkar poori baat par dhyan diye.

Verse 16

अत्रिरौद्दालकिश्चैव आपस्तम्बश्च वीर्यवान् ॥ बृहस्पतिश्च शुक्रश्च गौतमश्च महातपाः ॥

Atri aur Audalaki aaye the. Apastamb bhi tha jo bahut balwan tha. Brihaspati aur Shukra bhi the. Gautam bhi the jo bade tapaswi the.

Verse 17

शङ्खश्च लिखितश्चैव ह्यङ्गिरा भृगुरेव च ॥ पुलस्त्यः पुलहश्चैव ये चान्ये धर्मपाठकाः ॥

Shankh aur Likhita bhi the. Angira aur Bhrigu bhi aaye the. Pulastya aur Pulaha bhi the. Aur aur bhi bahut log the jo dharam padhate the.

Verse 18

यमेन सहिताः सर्वे चिन्तयन्ति प्रतिक्रियााम् ॥ सर्वे च कामप्रचुरा ये दिव्या ये च मानुषाः ॥

Sab milkar Yama ke saath baith gaye. Sochne lage ki ab karna kya chahiye. Devi bhi the aur insaan bhi. Sab ke mann mein ichha thi.

Verse 19

तेजसा वचसा चैव दुर्निरीक्ष्यो महाबलः ॥ एकस्थमिव सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां तदा ॥

Uski chamak aur awaaz itni tej thi ki dekhna mushkil tha. Bahut taqatwala tha. Us waqt sab ki chamak ek jagah lag rahi thi.

Verse 20

तस्य पार्श्वे महादिव्या ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥ दीप्यमानाः स्ववपुषा वेदवेदाङ्गपारगाः ॥

Uske paas bade-bade rishi khade the. Yeh log Brahma ke baare mein baat karte the. Unka chamak apne aap mein thi. Yeh Ved aur uske ang mein poora mahir the.

Verse 21

वेदार्थानां विचारज्ञाः सत्यधर्मपुरस्कृताः ॥ छन्दःशिक्षाविकल्पज्ञाः सर्वशास्त्रविकल्पकाः ॥

Yeh log Ved ke arth ko samajhte the. Sach aur dharam ko sabse upar rakhte the. Chhand aur shiksha mein unka kaam tha. Saare shastron ko yeh acche se jaante the.

Verse 22

निरुक्तमतिवादाश्च सामगान्धर्वशोभिताः ॥ धातुवादाश्च विविधा निरुक्ताश्चैव नैगमाः ॥

Yeh shabdon ka arth samajh ke baat karte the. Gaane aur sangeet mein bhi acche the. Shabdon ke baare mein unka gehra gyaan tha. Purani parampara ko yeh acche se jaante the.

Verse 23

तत्र चैव मया दृष्टा ऋषयः पितरस्तथा ॥ भवने धर्मराजस्य प्रगायन्तः कथाः शुभाः ॥

Maine wahan dekha ki rishi aur purkhe bhi the. Woh Dharmaraj ke ghar mein the. Acchi-acchi kathayein woh wahan ga rahe the.

Verse 24

तस्य पार्श्वे मया दृष्टः कृष्णवर्णो महाहनुः ॥ उत्तमः प्रकृताकार ऊर्ध्वरोमा निराकृतिः ॥

Uske paas maine ek kala rang wala dekha. Uska munh bahut bada tha. Woh dikhne mein bhari tha. Uske baal khade the aur shakal alag thi.

Verse 25

वामबाहुश्च दण्डेन प्रवरेण समन्वितः ॥ विकृतास्यो महादंष्ट्रो नित्यक्रुद्धो भयानकः ॥

Uski left arm mein ek badiya danda tha. Uska chehra bigda hua tha aur daant bahut bade the. Woh hamesha gusse mein rehta tha aur dekhne mein daravna tha.

Verse 26

शिक्षार्थे धर्मराजेन सन्दिष्टः स पुनः पुनः ॥ शृणोति चैव कालोऽसौ नित्ययुक्तः सनातनः ॥

Dharamraj ne use baar-baar samjhaya ki control mein raho. Yeh Kaal hai jo sunta hai. Woh hamesha kaam mein laga rehta hai aur kabhi khatam nahi hota.

Verse 27

तथान्ये चापरे तत्र शासनॆषु समाहिताः ॥ दृष्टास्तत्र मया तात सर्वतेजोमयी शुभा ॥

Wahan aur bhi the jo hukam follow karte the. Main wahan ek cheez dekha beta. Woh bahut achhi thi aur chamak rahi thi, poori roshni se bani hui.

Verse 28

अतः परं न कर्त्तव्यं साधनं कथितं बुधैः ॥ बिभ्यन्ति ह्यसुरास्तत्र ऋषयश्च तपोधनाः ॥

Iske aage aur kuch karna nahi chahiye, wise logon ne yehi kaha hai. Wahan asur bhi dar jaate hain aur bade rishi bhi dar te hain jo tap karte hain.

Verse 29

असुराश्च सुराश्चैव योगिनश्च महौजसः ॥ नमस्कार्या च पूज्या च मोहिनी सर्वसाधनी ॥

Asur bhi wahan hain, dev bhi hain aur bade yogi bhi hain. Sabko namaskar karna chahiye aur izzat deni chahiye. Mohini bhi wahan hai jo har kaam mein kaam karti hai, uski bhi puja karni chahiye.

Verse 30

तस्याङ्गेभ्यः समुद्भूता व्याधयः क्लेशसम्भवाः ॥ अपराश्च महाघोराः व्याधयः कालनिर्मिताः

Uske shareer ke har hisse se bimariyan nikli. Yeh bimariyan takleef se paida hui thi. Aur bhi bahut khatarnak bimariyan aayi. Yeh sab Kaal ne banayi thi.

Verse 31

पौरुषेण समायुक्ताः सर्वलोकनयायताः ॥ प्रकृत्या दुर्विनीतश्च महाक्रोधः सुदारुणः

Woh bahut taakat wale the. Saari duniya par unka raaj chalta tha. Par unka swabhav theek nahi tha. Woh bade gusse wale the aur bahut darravne the.

Verse 32

महासत्त्वो महातेजाः जरामरणवर्जितः ॥ मृत्युर्दृष्टा दुराधर्षो दिव्यगन्धानुलेपनः

Maine Mrityu ko dekha. Woh bahut bade aur chamakdar the. Unko na budhaapa aata tha na marna. Koi unko hara nahi sakta tha. Unke upar achhi achhi khushbu lagi hui thi.

Verse 33

गायकाः हासकाश्चैव सर्वजीवप्रबोधकाः ॥ मृत्युनासहिता नित्यं कालज्ञा कालसम्मताः

Wahan gaane wale aur hasane wale bhi the. Yeh sab logon ko jagate rehte the. Woh hamesha Mrityu ke saath rehte the. Inhe Kaal ki poori jaankari thi aur Kaal ki baat maante the.

Verse 34

दिव्याभरणशोभाभिः शोभमानाः सुतेजसः ॥ सवालयवजनच्छन्नैः केचित्तत्र महौजसः

Kuch log wahan bahut taakat wale the. Unke upar achhe gehne chamak rahe the. Woh bahut tej the. Kuch logon ne achhe kapde pehne the aur haath pakha liye the.

Verse 35

पर्यास्तरणसंछन्नेष्वासनेषु तथा परे ॥ पूज्यमाना मया दृष्टाः केचित्तत्र महौजसः

Maine wahan aur log bhi dekhe. Woh bistaron aur kursiyon par baithe the, upar chaadar bichhi hui thi. Unki bahut izzat ho rahi thi. Kuch log mein badi taakat thi aur chamak thi.

Verse 36

अनेकाश्च नरास्तत्र वेदनाश्च सुदारुणाः ॥ नारीनरसवरूपाश्च मया दृष्टास्त्वनेकशः

Wahan bahut saare aadmi the. Unko dard ho raha tha, bahut bura dard. Maine aur bhi log dekhe, kuch auraton jaise aur kuch aadmiyon jaise.

Verse 37

तासां हलहलाशब्दः सर्वासां च समन्ततः ॥ धर्मराजसमीपे तु दारयन्ति धरामिमाम्

Sab taraf se cheekh nikal rahi thi, halahala ki awaaz. Dharmaraj ke paas woh itna chillaye ki lag raha tha zameen phat jayegi.

Verse 38

कूष्माण्डा यातुधानाश्च राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ एकपादा द्विपादाश्च त्रिपादा बहुपादकाः

Wahan rakshas the, pishach the, jo maas khate the. Kuch ek taang se chalte the, kuch do taang se, kuch teen taang se, aur kuch bahut taang se.

Verse 39

एकबाहुर्द्विबाहुश्च त्रिबाहुर्बहुबाहुकः ॥ शङ्कुकर्णा महाकर्णा हस्तिकर्णास्तथाऽपरे

Kuch logon ki ek baah thi, kuch ki do, kuch ki teen, aur kuch ki bahut baahen. Kuch ke kaan shankh jaise the, kuch ke bahut bade, aur kuch ke haathi jaise.

Verse 40

केचित्तु तत्र पुरुषाः सर्वशोभाविशोभिताः ॥ केयूरैर्मुकुटैश्चान्ये चित्रैरङ्गैस्तथाऽपरे ॥

Wahan kuch log the jo bahut chamak rahe the. Unmein se kuch ke haathon mein keyur tha, sar par mukut tha. Aur kuch ke shareer par alag-alag tarah ke zevar chamak rahe the.

Verse 41

स्रग्विणो बद्धपादाश्च सर्वाभरणभूषिताः ॥ सकुठाराः सकुद्दालाः सचक्राः शूलपाणयः ॥

Kuch logon ke gale mein haar tha, kuch ke paer bandhe hue the. Sab log zevar pehne hue the. Kuch haathiyaar le ke chal rahe the, jaise kulhari aur phavda. Kuch ke haath mein chakra tha, kuch ke haath mein bhalaa tha.

Verse 42

सशक्तितोमराः केचित्सधनुष्का दुरासदाः ॥ असिहस्तास्तथा चान्ये तथा मुद्गरपाणयः ॥

Kuch log bhalaa aur bhala le ke chal rahe the. Kuch dhanush le ke khade the, unke paas jaana mushkil tha. Kuch ke haath mein talwar thi, aur kuch ke haath mein gada thi.

Verse 43

सज्जिता दधिहस्ताश्च गन्धहस्ता ह्यनेकशः ॥ विचित्रभक्षहस्ताश्च वस्त्रहस्तास्तथैव च ॥

Woh sab taiyaar the. Kuch ke haath mein dahi tha, aur bahut logon ke haath mein itar tha. Kuch alag-alag tarah ka khana le ke chal rahe the, aur kuch kapde le ke chal rahe the.

Verse 44

धूपान्प्रगृह्य विविधान्वासांसि शुभदर्शनाः ॥ शिबिकाश्च महाशोभा यानानि विविधानि च ॥

Haathon mein alag-alag tarah ki agarbatti aur kapde tha. Woh sab dekhne mein acche lag rahe the. Wahan palkiyan bhi thi jo bahut chamak rahi thi, aur alag-alag tarah ke gaadiyan bhi thi.

Verse 45

वाजिकुञ्जरयुक्तानि हंसयुक्तानि चापरे ॥ शरभैरृषभैश्चापि हस्तिभिश्च सुदर्शनैः ॥

Kuch gaadiyon mein ghode aur haathi jude the. Doosron mein hans the. Kuch gaadiyan sharabh aur bail se chalti thi. Kuch haathi itne achhe lag rahe the ki dekhne layak the.

Verse 46

उज्ज्वला मलिनाश्चैव जीर्णवस्त्रा नवांशुकाः ॥ सुमनाभिमना मूका मारकाः शतमारकाः ॥

Kuch log chamak rahe the, kuch gande the. Kuch purane kapde pehne the, kuch naye. Kuch achhe dil wale the, kuch apne aap ko bada samajhte the. Kuch bol nahi paate the, kuch maarte the, kuch bahut maarte the.

Verse 47

समार्जारी काचवर्णा कृष्णा चैव कलिस्तथा ॥ धर्महस्ता यशोहस्ता कीर्त्तिहस्तास्तथापरे ॥

Wahan Samarjari thi, Kachavarna thi, Krishna thi, aur Kali bhi thi. Aur kuch the jinka naam tha Dharamhasta, Yashohasta, aur Kirtihasta.

Verse 48

एते पुरोगमास्तत्र कृतान्तस्य महात्मनः ॥ यद्येतानि यजेद्विप्रो नास्ति तस्य पराभवः ॥

Yeh sab Kritant ke aage chal rahe the. Kritant bada aadmi hai. Agar koi pandit inki puja kare, to usko kabhi haar nahi hoti.

Verse 49

नमस्कार्याश्च पूज्याश्च आपन्नेन हि नित्यशः ॥ परितुष्य कृता नित्यं विहिताः सार्वलौकिकाः ॥

Inko roz namaste karna chahiye aur puja karni chahiye, jab koi pareshani mein ho. Jab yeh khush ho jaate hain, tab yeh duniya ka kaam sambhalte hain.

Verse 50

दुष्कृतिनां प्रवेशार्थं यमेन विहितं स्वयम् ॥ तस्मिन् पुरवरे रम्ये रम्या परम शोभना

Yama ne khud yeh banaya tha taaki buri harkat karne wale log andar aa sakein. Us shehar mein ek sundar shakal thi jo bahut chamak rahi thi.

Verse 51

कुण्डलाभ्यां पिनद्धाभ्यामङ्गदाभ्यां महातपाः ॥ भ्राजते मुकुटस्तस्य ब्रह्मदत्तो महाद्युतिः

Uske kaan mein kundal the aur haath mein angoothi, sab mazboot bandha hua. Uske sir pe taaj chamak raha tha jo Brahma ne diya tha.

Verse 52

यमेन पूज्यमाना सा दिव्यगन्धानुलेपनैः ॥ संहारः सर्वलोकानां गतीनां च महागतिः

Yama uski puja karte the aur usmein achhi khushbu daalte the. Woh sab duniya ko khatam karti hai aur sab raah ka last stop hai.

Verse 53

कामक्रोधविचारिण्यो नानारूपधराः स्त्रियः ॥ जीवभक्षकरा घोरास्तीव्ररोषा भयानकाः

Wahan bahut saari auratein thi jo alag-alag shakal ki thi. Gussa aur pyaar mein rehti thi, daravni shakal wali. Logon ko khati thi.

Verse 54

मयूरैः सारसैश्चैव चक्रवाकैश्च वाजिभिः ॥ एवम्रूपा मया दृष्टास्तत्र चान्ये भयानकाः

Maine wahan mor, birds aur ghode dekhe. Aise hi bahut kuch dekha maine wahan, jo sab daravna tha.