Adhyaya 196: Description of the City of Dharmarāja (Yama)

Verse 1

अथ धर्मराजपुरवर्णनम् ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सर्वं निरवशेषतः ॥

Ab Dharmaraj ki nagar ka baare mein batate hain. Vaishampayan ne kaha, rishiyon ki baat sun ke, jo apne aap ko sambhala huye the, unhone jo shabd ka jaanak tha, usne sab kuch bata diya. Koi baat chhodi nahi, poora samjha diya.

Verse 2

नाचिकेत उवाच ॥ श्रूयतां द्विजशार्दूलाः कथ्यमानं मया द्विजाः ॥ योजनानां सहस्रं तु विस्ताराद्द्विगुणायतम् ॥

Nachiketa ne kaha, suno brahmanon, main tumhe batata hoon. Yeh nagar kitni badi hai? Chaudai mein ek hazaar yojan hai. Aur lambai mein iska dugna hai.

Verse 3

द्विगुणं परिवेषेण तद्वै प्रेतपतेः पुरम् ॥ भवनैरावृतं दिव्यैर्याम्बूनदमयैः शुभैः ॥

Us nagar ke chaaron taraf diwar hai, dugni chamki hui. Yeh Pretapati, yani marne ke baad jo logon ka swami hai, uski nagar hai. Chamak-damak wale mahal hai wahan, sona jaisa chamakta hua.

Verse 4

हर्म्यप्रासादसंबाधमहाट्टालसमन्वितम् ॥ सौवर्णेनैव महता प्राकारॆणाभिवेष्टितम् ॥

Mahal aur bade-bade building hai wahan, ek ke upar ek. Dekhne wale burj bhi hai, kaafi bade. Poore nagar ke chaaron taraf sona ki badi diwar hai.

Verse 5

कैलासशिखराकारैर्भवनैरुपशोभितम् ॥ तत्र वै विमला नद्यस्तोयपूर्णाः सुशोभनाः ॥

Wahan ke mahal Kailash parvat jaisa dikhta hai, upar se nook wala. Nadiyan bhi hai wahan, paani se bhari hui. Saaf paani hai, kaafi acchi lagti hai.

Verse 6

दीर्घिकाश्च तथा कान्ता नलिन्यश्च सरांसि च ॥ तडागाश्चैव कूपाश्च वृक्षषण्डाः सुशोभनाः

Wahan lambe-lambe taal the. Kamal ke phool khile the aur jheel thi. Paani ke liye bade taal the aur kuen the. Pedon ke jhund the jo bahut achhe lag rahe the.

Verse 7

नरनारीसमाकीर्णा गजवाजिसमाकुलाः ॥ नानादेशसमुत्थानैर्नानाजातिभिरेव च

Shehar mein aurat aur mard bhare the. Haathi aur ghode bhi the wahan. Log bahut jagah se aaye the. Alag-alag jaat ke log the.

Verse 8

सर्वजीवैस्तथाकीर्णं तस्य राज्ञः पुरोत्तमम् ॥ क्वचिद्युद्धं क्वचिद्द्वन्द्वं तेन बद्धो यमालये

Us raja ka shehar sab tarah ke jeevon se bhara tha. Kahi ladai ho rahi thi, kahi do aadmi lad rahe the. Is wajah se woh Yamraj ke yahan phans gaya.

Verse 9

क्वचिद्गायन् हसांश्चैव क्वचिद्दुःखेन दुःखितः ॥ क्वचित्क्रीडन् यथाकर्म क्वचिद्भुञ्जन् क्वचित्स्वपन्

Kahi woh ga raha tha aur has raha tha. Kahi dukh mein dooba hua tha. Apne karam ke hisaab se kahi khel raha tha. Kahi khana kha raha tha, kahi so raha tha.

Verse 10

स्वकर्मभिः प्रदृश्यन्ते स्थूलाः सूक्ष्माश्च जन्तवः ॥ मया दृष्टा द्विजश्रेष्ठास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे

Jeev apne karam ke hisaab se dikhte hain. Koi bada dikhta hai, koi chhota. Mainne us raja ke shehar mein sabko dekha, dwijon mein bada.

Verse 11

अङ्गानि चैव सीदन्ति मनो विह्वलतीव मे ॥ दिव्यभावाः स्पृशन्त्येते चिन्तयानस्य तत्फलम्

Mere haath-pair kamzor ho rahe hain. Mera dimaag ghoom raha hai jaise main kuch samajh nahi paa raha. Jab main uske baare mein sochta hoon, aisa lagta hai jaise koi upar wali taakat mujhe chhoo rahi hai.

Verse 12

तथापि कथयिष्यामि यथादृष्टं तथाश्रुतम् ॥ पुष्पोदका नाम तत्र नदीनाṃ प्रवरा नदी

Phir bhi main bataunga jo maine dekha aur jo maine suna. Wahan ek nadi hai sabse badi, uska naam Pushpodaka hai.

Verse 13

दृश्यते न च दृश्येत नानावृक्षसमाकुला ॥ सुवर्णकृतसोपाना दिव्यकाञ्चनवालुका

Woh nadi dikhti bhi hai aur nahi bhi dikhti, aisi ajab cheez hai. Uske paas-paas kai tarah ke ped hain. Uski seedhiyan sone ki bani hain aur uska ret bhi sone jaisa hai.

Verse 14

प्रसन्नेन च तोयेन शीतलेन सुगन्धिना ॥ पुष्प्यत्फलवनाकीर्णा नाना पक्षिसमाकुला

Uska paani bilkul saaf hai, thanda hai aur mehakta bhi hai. Uske kinare phool aur phal wale pedhon se bhare hain. Wahan kai tarah ke pakshi bhi hain.

Verse 15

भ्राजते सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ तस्यास्तीरे मया दृष्टाः पादपाश्च सहस्रशः

Yeh nadi chamak rahi hai, sab nadiyon mein sabse badi hai. Yeh saare paap mita deti hai. Mainne uske kinare hazaron ped dekhe.

Verse 16

अमराः क्रीडमानाश्च जलक्रीडां पुनःपुनः ॥ विशालजघना यस्यां गन्धर्वाः सामगा इव

Devi-devata wahan paani mein khelte rehte hain, baar-baar. Us nadi mein aisi ladkiyan hain jinki kamar achhi hai. Gandharvas wahan gaate hain jaise koi bhajan ga raha ho.

Verse 17

भुजङ्गावनताङ्ग्यश्च किन्नर्यश्च सुगायनाः ॥ दिव्यभूषणसम्भोगैः क्रीडन्त्यत्र समागताः

Wahan aisi ladkiyan hain jo nachti hain jaise saanp hilta hai. Kinnariyan bhi hain jo achha gaati hain. Sab milkar khelte hain aur bhagwan ki diye hue zeenat pehante hain.

Verse 18

एवं नारीसहस्राणि तत्र दिव्यानि नित्यशः ॥ क्रीडन्ति सलिले तत्र प्रासादेषु शुभेषु च

Aise hi hazaron ladkiyan wahan rehti hain, bhagwan ki taraf se bheji hui. Woh paani mein khelti hain aur acche mahal mein bhi rehti hain, hamesha.

Verse 19

प्रमदाश्च जले तत्र कामरूपाः सुमेखलाः ॥ रमयन्त्यो नरास्तत्र यथाकामं यथासुखम्

Paani mein aisi ladkiyan hain jo apna roop badal sakti hain. Unki kamar pe achhi patti hai. Woh wahan mardon ko khush karti hain, jaise woh chahein aur jaise unhe achha lage.

Verse 20

तां नदीं क्षोभयन्त्यस्ताः क्रीडन्ति सहिताः प्रियैः ॥ गायन्ति सलिले काश्चिन्मधुरं मधुविह्वलाः

Woh nadi ko hila dete hain, apne doston ke saath khelte hain. Kuch log paani mein gaate bhi hain, bahut achha gaate hain, jaise meetha meetha.

Verse 21

जलतूर्यनिनादेन भूषणानां स्वनेन च ॥ भाति सा निम्नगा दिव्या दिव्यरत्नैरलंकृता

Paani ke saaz bajte hain aur gehne baje hain. Woh nadi chamak rahi hai. Usme upar wale ke gehne chamakte hain.

Verse 22

वैवस्वती नाम महानदी सा शुभा नदीनां प्रवरा अतिरम्या ॥ प्रयाति मध्ये नगरस्य नित्यं मातेव पुत्रं परिपालयन्ती

Is badi nadi ka naam Vaivasvati hai. Yeh sab nadiyon mein sabse acchi hai. Yeh shehar ke beech mein bahati hai. Maa jaise beta ki dekhbhal karti hai, waise yeh shehar ki raksha karti hai.

Verse 23

तोयानुरूपा च मनोहरा च दिव्येन तोयेन सदैव पूर्णा ॥ यस्यास्तु हंसाः पुलिनेषु मत्ताः कुन्देन्दुवर्णाः प्रचरन्ति नित्यम्

Iska paani bahut accha hai aur yeh hamesha bharhi rehti hai. Iske kinare par hans hain jo khush hain. Woh itne saaf hain jaise chaand aur phool chamak rahe ho.

Verse 24

रथाङ्गसाह्वैः प्रवरैश्च पद्मैः प्रतप्तजाम्बूनद कर्णिकाभिः ॥ या दृश्यते चैव मनोज्ञरूपा सुवर्णसोपानयुता सुकान्ता

Is nadi mein kamal khile hain. Unke beech mein sone ki chamak hai. Yeh nadi sundar hai. Isme sona lagaya gaya hai jaise sidhiyan bani ho.

Verse 25

यस्यास्तु तोयं विमलं सुगन्धि स्वादु प्रसन्नं त्वमृतोपमं च ॥ वृक्षास्तु यस्या वनखण्डजाताः सदा शुभैः पुष्पफलैरुपेताः

Iska paani saaf hai aur meetha hai. Yeh amrit jaisa hai. Iske paas ke pedhon par phool aur phal hain. Woh hamesha lage rehte hain.

Verse 26

नार्यः सुरूपा मदविह्वलाश्च क्रीडन्ति ता यत्र मनोज्ञरूपाः ॥ यस्यां जनः क्रीडनताडनाद्यैर्विवर्णतां याति न वै कदाचित् ॥

Wahan sundar auratein khelti hain, thodi nashe mein jaise. Unka roop itna achha hai ki mann khush ho jaye. Wahan log kabhi bhi udas nahi hote. Chahe woh khelen, chahe thoda-thoda maaren, unka chehra kabhi utda nahi.

Verse 27

या देवतानामपि पूजनीया तापनिधीनां च तथा मुनीनाम् ॥ या दृश्यते तोयभरेण कान्ताकृतिः कवीनामिव निर्मलार्था ॥

Yeh jagah devtaon ke liye bhi puja layak hai. Tapasya karne wale aur rishi bhi iski izzat karte hain. Yeh paani se bhari hai aur dikhti bhi bahut achhi hai. Jaise kaviyon ki baat saaf hoti hai, waise hi yeh bhi saaf hai.

Verse 28

वादित्रगीतस्वनतालयुक्ता गायन्ति नार्यः सहिताः सदा हि ॥ कन्याकुलानां मृदुभाषितानि मनोहराणां च वनेषु तेषु ॥

Bajte hain saaz aur gaane ki awaaz, taal ke saath. Auratein milkar gaana gaati hain, yeh roz hota hai. Wahan van mein kanyaayein rehti hain. Unki baatein naram-naram hoti hain aur mann ko bha jaati hain.

Verse 29

कुर्वन्ति संहर्षमिव स्वनेन मनोज्ञरूपा दिवि देवतानाम् ॥ मृदङ्गनादश्च सुतन्त्रियुक्तगीतध्वनिश्चैव सुवंशयुक्तः ॥

Unki awaaz sunkar aisa lagta hai ki devta bhi khush ho rahe hain. Mrdang bajta hai, taar wale saaz bhi bajte hain. Aur bansuri ki awaaz bhi aati hai, sab milkar ek achha sur banate hain.

Verse 30

प्रासादकुञ्जेषु विहार्यमाणा न तृप्तिमेवं बहु ताः प्रयान्ति ॥ गन्धः सुगन्धोऽगुरुचन्दनानां वातः शुभो वाति सुशीतमन्दः ॥

Mahal aur kunj mein woh log khelte rehte hain. Itna khelte hain phir bhi unko bore nahi hota. Aguru aur chandan ki mehek aati hai. Hawa thandi-thandi chalti hai aur acchi lagti hai.

Verse 31

क्वचित् सुगन्धः प्रचचार भूयः प्रासादरोधं प्रविरूढमार्गः ॥ क्वचिज्जनाः क्रीडनकावसक्ताः क्वचिच्च नारीनरगीतशब्दाः ॥

Kahi-kahi khushbu fail rahi hai. Mahal ki deewaron par ped-paudhe badh gaye hain. Kahi log khel mein lage hain. Kahi auraton aur mardon ke gaane sunai de rahe hain.

Verse 32

तथाऽपरे क्रीडनकाः सकान्ताः सुवर्णवेदीकृतसानुशोभाः ॥ विमानभूताः प्रचरन्ति तोये प्रमत्तनारीनरसं्कुलाश्च ॥

Kuch log apne pyaaron ke saath khel rahe hain. Unke paas sona jaisi chamak hai. Woh paani par tair rahe hain jaise hawa mein ud rahe hon. Khushi mein doobe aurat aur mard wahan bhare hain.

Verse 33

शक्यो विभागो न हि रम्यताया ह्यसौ दिनैर्वा बहुभिः प्रवक्तुम् ॥ नैषा कथा कर्मसमाधियुक्ता शक्त्या प्रवक्तुं दिवसैरनल्पैः ॥

Us shehar ki khoobsurati ko poora batana mushkil hai. Kitne bhi din lag jaye, phir bhi nahi bata sakte. Yeh kahani itni gehri hai ki isse samjhane mein kaafi time lagega.

Verse 34

क्वचिन्नृत्यन् क्वचित्तिष्ठन् क्वचिद्बन्धनसंस्थितः ॥ एवं शतसहस्राणि तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥

Kahin log naach rahe hain, kahin khade hain, kahin bandhe hain. Aise hazaron log us raja ke shehar mein hain.

Verse 35

तत्रापरे वृक्षषण्डा नित्यपुष्पफलान्विताः ॥ ते च कामप्रदा नित्यं तथा द्विजसमायुताः ॥

Wahan pedon ke jhund hain. Hamesha phool aur phal lagte rehte hain. Yeh ped logon ki ichcha poori karte hain. Brahmin aur pandit wahan aate jaate rehte hain.

Verse 36

जलं च दत्तं बहुभिर्नरैश्च तस्याः स्वरूपप्रतिमा च निष्ठा ॥ प्रासादपङ्क्तिर्ज्वलनप्रकाशा तस्यास्तु तीरे बहुभक्तिरम्याः ॥

Bahut logon ne wahan paani chadhaaya hai. Usi jagah Maa ki murti bhi banaayi gayi hai jo aaj tak khadi hai. Uske kinaare mandiron ki lambi line hai jo aise chamak rahi hai jaise agni jal rahi ho. Wahan bhakti ka mahaul hai, bahut log puja mein lage hain.