Adhyaya 183: Installation of a Clay Icon (Mṛnmayārcā) and the Ritual Protocol of Worship

Verse 1

अथ मृन्मयार्चास्थापनम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तिष्ठामि मृन्मयीं चापि प्रतिमां पूजनेच्छया

Ab main mitti ki murti ke baare mein batata hoon. Varah bhagwan bole, ek aur baat batata hoon, suno. Main mitti ki murti mein bhi rehta hoon. Kyunki main puja hona chahta hoon.

Verse 2

अर्च्चां च मृण्मयीं कृत्वा अस्पुटां चाप्यखण्डिताम् ॥ नाधिकां वामनां चापि न वक्रां कारयेद्बुधः ॥

Mitti ki murti banao puja ke liye. Woh saaf honi chahiye aur tooti hui nahi. Na bahut badi banao, na bahut chhoti, na tedhi-medi. Samajhdaar aadmi aisa karta hai.

Verse 3

ईदृशीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मपरायणः ॥ भूमे सर्वाणि कर्माणि यथा वा रोचते तथा ॥

Aisi murti bana ke jo mere kaam mein laga ho. Dharti, tum jo bhi kaam karo, jo tarika sahi lage waisa karo. Jab zaroorat ho waise hi karna.

Verse 4

काष्ठानामप्यलाभे तु मृण्मयीं तत्र कारयेत् ॥ शैलजां वा ततो भूमे मम कर्मपरायणः ॥

Agar lakdi bhi nahi milti to mitti ki murti banao. Ya phir patthar ki banao. Dharti, jo mere kaam mein laga ho woh aisa karega.

Verse 5

ताम्रेण कांस्यरौप्येण सौवर्णत्रपु-रीतिभिः ॥ कुर्वन्ति शुभकर्माणः कोविदः प्रतिमां शुभाम् ॥

Tambe, kansi, chaandi, sona, tin aur seesa, in sab se acchi murti banti hai. Jo log is kaam mein maahir hain woh accha kaam karte hain aur acchi murti banate hain.

Verse 6

अर्चनं त्वपरं वेद्यां मम कर्मपरिग्रहात् ॥ केचिल्लोकापवादेन ख्यात्यै कुर्वन्ति केचन ॥

Puja ka ek aur tarika bhi hai jo mere kaam se juda hai. Kuch log naam-kamane ke liye karte hain. Kuch log logon ke darr se karte hain ki log kya kahenge.

Verse 7

गृहं चालोच्य कश्चिन्मां पूजयेत्कामनापरः ॥ पूजयेद्यदि वा चक्रं मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥

Apne ghar ki haalat dekh ke jo koi mujhe puja kare, uski ichcha poori hoti hai. Ya phir mera chakra puja karo, jo mere tej se bana hai.

Verse 8

भूमे एवं विजानीहि स्थापितोऽहं न संशयः ॥ सम्पदस्तु प्रयच्छामि पूजितोऽहं धराधरे ॥

Hey Dharti, yeh baat samajh ke rakhna. Jab main sahi tarah se baitha diya jaaun, main wahan hoon, koi shak nahi. Jab koi mujhe puja karta hai, main usko samriddhi deta hoon.

Verse 9

मन्त्रैर्वा विधिपूर्वेण यो मे कर्माणि कारयेत् ॥ यं यं फलं समुद्दिश्य मां पूजयति मानवः ॥

Jo shaksh mantra padh ke ya sahi vidhi se mere kaam karta hai, woh insaan jo bhi result chahta hai, uske liye mujhe puja karta hai.

Verse 10

मद्भक्तः सततं नित्यं कर्मणा परिवेष्टितः ॥ स वै मत्परितोषार्थं मनस्येव प्रपूजयेत् ॥

Mera bhakt hamesha kaam mein rehta hai. Usko sirf mann mein mujhe yaad karna chahiye, mujhe khush karne ke liye.

Verse 11

दद्याज्जलाञ्जलिं मह्यं तेन मे प्रीतिरुत्तमा ॥ तस्य किं सुमनोभिश्च जाप्येन नियमेन किम् ॥

Mujhe bas ek mutthi paani chadha do, main khush ho jaata hoon. Uske liye phool ki zaroorat kya hai? Jaap ki kya zaroorat hai? Kisi niyam ki kya zaroorat hai?

Verse 12

मह्यं चिन्तयतो नित्यं निभृतेनान्तरात्मना ॥ तस्य कामान्प्रयच्छामि दिव्यान्भोगान्मनोरमान् ॥

Jo insaan mujhe din bhar yaad karta hai, apne mann ko sambhal ke. Main usko woh sab deta hoon jo woh chahta hai. Yeh sab cheezein bahut acchi hoti hain aur mann ko bhaati hain.

Verse 13

एतत्ते सर्वमाख्यातं सुगोप्यं च प्रयत्नतः ॥ मृन्मयीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मसु निष्ठितः ॥

Maine tumhe sab bata diya hai. Isko aise hi chhupa ke rakhna, kisi ko mat batana. Mitti ki murti bana ke rakhna. Phir mere liye jo bhi puja karna hai, usme poora lag ke rehna.

Verse 14

श्रवणे चैव नक्षत्रे कुर्यात्तस्याधिवासनम् ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन स्थापयेन्मन्त्रपूर्वकम् ॥

Jab Shravan nakshatra aaye, tab murti ki pehli puja karni hai. Jaise pehle bataya tha, waise hi karna hai. Mantar padh ke murti ko sthapit karna.

Verse 15

पञ्चगव्यं च गन्धं च वारिणा सह मिश्रयेत् ॥ ततो मे स्नपनं कार्यमिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

Paanch cheezein jo gai se milti hain, unko paani mein mila dena. Usmein kuchh sugandh bhi daal dena. Phir mere liye snan karwana hai. Is samay yeh mantar padhna hai.

Verse 16

मन्त्रः— योऽसौ भवान्सर्वजगत्प्रकर्त्ता यस्य प्रसादेन भवन्ति लोकाः ॥ स त्वं कुरुष्वाच्युत मत्प्रसादं त्वं तिष्ठ चार्चासु च मृन्मयीषु ॥

Yeh mantar hai. Tum hi poori duniya banate ho. Tumhari kripa se hi duniya chalti hai. Acyuta, mujh par kripa karo. Mitti ki murtiyon mein tum rehna.

Verse 17

कारणकारणं ह्युग्रतेजसं द्युतिमन्तं महापुरुषं नमो नमः ॥ अनेन मन्त्रेण वेश्मनि प्रविश्य स्थापनां कुर्यात् ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण स्थापयेन्मां समाहितः ॥ पूर्ववत्स्थापयेत्तत्र चतुरः कलशान्पुरा ॥ चतुरस्तान्गृहीत्वा च इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

Mahapurush ko pranam karo. Woh chamakdaar hain, bahut taqatwar, aur sab kaaran ka kaaran hain. Is mantra ke saath ghar mein jaake murti sthapna karo. Dhyaan laga ke, is mantra se meri sthapna karo. Pehle chaar kalash wahan rakhna, jaise pehle kiya tha. Phir woh chaar kalash utha ke yeh mantra padhna.

Verse 18

मन्त्रः— ॐ वरुणं समुद्रो लब्ध्वा सम्पूजितो ह्यात्ममतिप्रसन्नः ॥ एतेन मन्त्रेण ममाभिषेकं प्राप्तं वरिष्ठं हि स ऊर्ध्वबाहुः ॥ अग्निश्च भूमिश्च रसाश्च सर्वे भवन्ति यस्मात्सततं नमस्ये ॥

Yeh mantra hai. Samundar ne Varun ko pa liya, uski poori puja ki, aur woh khush ho gaya. Is mantra se mera abhishek ho gaya, aur woh best ho gaya. Woh dono haath upar karke khada hai. Usse hi aag, dharti aur sab cheezein banti hain, isliye main use hamesha pranam karta hoon.

Verse 19

अगुरुं चैव धूपं च सकर्पूरं सकुङ्कुमम् ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा धूपं प्रकल्पयेत् ॥

Aguru ka dhoop banao, usme kapoor aur kesar milao. Phir Namo Narayanaya bol ke dhoop chadha do.

Verse 20

धूपं दत्त्वा यथान्यायं पीतं वस्त्रं तु दापयेत् ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत् ॥

Dhoop chadha ke, sahi tarike se peele kapde bhagwan ko offer karo. Namo Narayanaya bol ke yeh mantra padho.

Verse 21

मन्त्रः— वस्त्रेण पीतेन सदा प्रसन्नो यस्मिन्प्रसन्ने तु जगत्प्रसन्नम् ॥ गृह्णातु वस्त्रं सुमुखः प्रसन्नो देवः सदा पातु भवस्य बन्धात् ॥

Yeh mantra hai. Bhagwan peele kapde se hamesha khush rehte hain. Jab woh khush hote hain, toh poora jag khush ho jata hai. Bhagwan muskura ke kapde le lein. Woh hamesha tumhe sansar ke bandhan se bachayein.

Verse 22

तत एतेन मन्त्रेण वस्त्रं दद्याद्यथोचितम् ॥ धूपदीपादिभिः पूज्य प्रापणं परिकल्पयेत् ॥

Phir is mantra ke saath kapde dena jo shikha ho. Dhup aur diya se puja karo. Uske baad jo cheez baantni hai uska bandobast karo.

Verse 23

पूर्वोक्तेन विधानेन दद्यात्प्रापणकं नरः ॥ पश्चादाचमनं दद्यान्मन्त्रपूर्वं प्रयत्नतः ॥

Jaise pehle bataya gaya hai, waise hi baantne ka kaam karo. Uske baad mantra padh ke paani pilao, dhyaan se.

Verse 24

मन्त्रः— शान्तिर्भवतु देवानां ब्रह्मक्षत्रविशां तथा ॥ शान्तिर्भवतु वृद्धानां बालानां शान्तिरुत्तमा ॥

Yeh mantra hai. Bhagwan logon ko shanti mile. Brahmin, kshatriya aur vaishya sabko shanti mile. Bade logon ko shanti mile. Bacchon ko bhi acchi shanti mile.

Verse 25

देवो वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यपूरिता ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण शान्तिं कृत्वा विधानतः ॥

Baadal baras de aur dharti mein fasal aaye. Is mantra se shanti ka kaam karo, jo vidhi hai waise.

Verse 26

पश्चाद्भागवतान्पूज्य ततो ब्राह्मणपूजनम् ॥ शिरसा वचनं कार्यं दक्षिणाभिः प्रपूज्य च ॥

Phir Bhagwan ke bhakto ki puja karo. Uske baad pandit logon ki ijjat karo. Unki baat sar jhuka ke suno. Inaam de ke bhi unka samman karo.

Verse 27

अच्छिद्रं वाच्य पश्चाच्च कुर्यादेवं विसर्जनम् ॥ एवं विसर्जनं कृत्वा ये च तत्र समागताः ॥

Aur jab sab ho jaye, to 'acchidram' bolna. Matlab koi kami nahi bachi. Phir visarjan karna. Yeh tarika se visarjan karne ke baad, jo log wahin ikatthe the...

Verse 28

यो गुरुं पूजयेद्भक्त्या विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ तेनाहं पूजितो नित्यं देवि सत्यं ब्रवीमि ते ॥

Jo koi apne guru ki bhakti se puja karta hai, sahi vidhi se, main usse hamesha puja hua maanta hoon. Devi, main tumse sach bol raha hoon.

Verse 29

तुष्टो ददाति कृच्छ्रेण ग्राममात्रं नराधिपः ॥ आब्रह्मपदपर्यन्तं हेलया यच्छते गुरुः ॥

Raja khush bhi ho to mushkil se itna deta hai, ek gaon ke barabar. Par guru aaram se itna bada pad deta hai, Brahma ka pad tak.

Verse 30

तथैव मम शास्त्रेषु ममैव वचनाच्छुभे ॥ सर्वशास्त्रेषु कल्याणि गुरुपूजा व्यवस्थिताः ॥

Aur mere shastron mein bhi yahi likha hai, mere khud ke vachan se. Shubhe, sab shastron mein guru ki puja ki baat hai.

Verse 31

य एतेन विधानेन कुर्यात्संस्थापनं मम ॥ तारितानि कुलान्येव त्रीणि त्रिंशच्च सप्ततिः ॥

Jo is tarika se mera sthapana karta hai, woh apne kul ko tar deta hai. Teen kul, tees kul, aur sattar kul, sab tar jaate hain.

Verse 32

पूजायां मम मार्गेषु पतन्ति जलबिन्दवः ॥ तावद्वर्षसहस्राणि मम लोकेषु मोदते

Jab puja ke time mere raste par paani ke boondein girti hain. Utne hi hazaar saal tak mere paas log khush rehte hain.

Verse 33

एवं ते कथितं भूमे स्थापने मृण्मयस्य तु ॥ कथयिष्यामि ते ह्यन्यत्सर्वभागवतप्रियं

Dharti, maine tumhe mitti ki murti kaise lagani hai woh bataya. Ab main tumhe aur bhi kuch batata hoon jo bhagwan ke bhakton ko bahut pasand aata hai.

Verse 34

तत्तत्फलं प्रयच्छामि प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥ मम चैव प्रसादेन प्राप्नोति गतिमुत्तमाम्

Main khush hoke logon ko woh phal deta hoon jo woh maange. Aur mere aashirwad se woh sabse badi jagah paa jaate hain.

Verse 35

एवमास्नाप्य विधिवन्मम कर्मपरायणः ॥ पूर्वोक्तविधिना चैव गन्धमाल्यैश्च पूजयेत्

Jab murti ko sahi tarah nahlana ho, jo maine bataya waise karo. Phir usko phool aur itr se puja karo, jo pehle bhi maine bataya tha.

Verse 36

पूजयेत् तांश्च विधिवद्वस्त्रालङ्कारभूषणैः ॥ पूजयीता गुरुं तत्र यदीच्छेन्मम सात्म्यताम्

Usko kapde aur gehne pehna ke puja karo. Agar tum chahte ho ki main khush rahun, toh wahan guru ka bhi samman karo.