Adhyaya 177: The Curse of Sāmba and the Prescribed Observance of Sun-Worship

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु चान्यद्वरारोहे कृष्णस्य अन्यद्विचेष्टितम् ॥ द्वारकां वसमानस्य साम्बशापादिकं शृणु ॥

Shri Varaha bole, Suno aur bhi, Krishna ki ek aur kahani hai. Jab woh Dwarka mein rehte the, Samba par jo shraap pada, woh bhi suno.

Verse 2

सुखासीनस्य कृष्णस्य पुत्रदारसुतैः सह ॥ आगतो नारदस्तत्र यदृच्छागमनो मुनिः ॥ पाद्यमर्घ्यं च आसनं च मधुपर्कं सभाजनम् ॥ गां च दत्त्वा यथान्यायं कृतं संवादमुत्तमम् ॥

Krishna aaram se baitha tha, uske saath uske bete, biwi aur aulad thi. Tabhi Narad a gaye, woh aise hi a gaye the. Unke liye paani diya, aasan diya, madhupark diya, aur poora samman kiya. Ek gaye bhi di, saari rasmein nibhaayi. Phir dono mein acchi baat-cheet hui.

Verse 3

एकान्ते प्राप्य कृष्णं च विज्ञप्तिमकरोत्प्रभुः ॥ कृष्ण किञ्चिद्वक्तुकामस्तत्त्वं शृणु महामते ॥ साम्बनाम तव युवा पुत्रो वाग्मी तु रूपवान् ॥ स्पृहणीयः सदा कान्तः स्त्रीजनस्य सुरेश्वर ॥

Narad ne Krishna ko ek taraf le jaake kaha. Krishna, main kuch kehna chahta hoon, dhyaan se sun. Tumhara ek beta hai, Samb, woh jawan hai, bolne mein accha hai aur dikhta bhi accha hai. Auraton ko woh bahut pasand aata hai.

Verse 4

एतास्तु वरनार्यो वै क्रीडार्थं हि सुरेश्वरः । देवयोन्यो ददुस्तुभ्यं सहस्राणि च षोडश ॥

Yeh jo auratein hain, woh deviyan hain, swarg se aayi hain. Inko tumhe diya gaya hai, Krishna, tumhare liye. Aur inki ginti hai solah hazaar.

Verse 5

साम्बं दृष्ट्वा च सर्वासां क्षुभ्यते च मनः प्रभो ॥ एतत्तु ब्रह्मलोके च गीयते दैवतैः स्वयम् ॥

Jab yeh sab Samb ko dekhti hain, unka mann hil jata hai. Yeh baat Brahma ke duniya mein bhi log gaake sunate hain.

Verse 6

त्वत्प्रियार्थं समायातः कथितुं ते सुरोत्तम ॥ श्रूयते चार्थ विद्रूपः श्लोको द्वैपायनेन वै ॥

Main tumhare bhalai ke liye aaya hoon, yeh baat batane. Vyas ne ek shloka likha hai, woh bahut gehra hai, tum usko suno.

Verse 7

क्रियातः स्वर्गवासोऽस्ति नरकस्तद्विपर्ययात् ॥ पुण्यरूपं तु यत्कर्म दिशो भूमिं च संस्पृशेत्

Sahi kaam karne se swarg milta hai. Ulta karne se narak. Jo kaam punya wala hota hai, uska asar charo disha aur dharti tak failta hai.

Verse 8

नरके पुरुषः प्रोक्तो विपरीतो मनीषिभिः ॥ तस्मात्साम्बं समाहूय तथा देवीगणं च तम्

Jo insaan galat kaam karta hai, use buddhiman log narak bolte hain. Isliye Samba ko bulaya aur deviyon ke samuh ko bhi.

Verse 9

आसनेषूपविष्टानां तासां क्षोभं च तत्त्वतः ॥ लक्षयिष्याम्यहं सर्वं सत्यं चासत्यमेव च

Jab woh sab baith gayi apni-apni jagah, main unke mann ka hal samajhta. Main sab dekhta, jo sach hai aur jo jhooth hai.

Verse 10

तावत्सभ्यासनान्येव स्वास्तीर्य च विभागशः ॥ सर्वास्तास्तु समाहूय आसने चोपवेश्य च

Uske baad sabke liye aasaniyan bichayi gayi, alag-alag hisaab se. Phir sabko bulaya aur baithne ko kaha.

Verse 11

पश्चात्साम्बः समायातस्तस्याग्रे करसंपुटम् ॥ कृत्वा स्थितो मुहूर्तं तु किमाज्ञापयसि प्रभो

Phir Samba aaya. Usne haath jode aur khada rehke poocha, Prabhu aap kya kehte ho?

Verse 12

दृष्ट्वा रूपमतीवास्य साम्बस्यैव वरस्त्रियः ॥ चुक्षुभुः सकला देव्यो कृष्णस्यैव तु पश्यतः

Samba ka roop dekh ke sab auratein pagal ho gayi thin. Woh itna achha dikhta tha ki deviyon ka bhi dil hila gaya. Krishna sab dekh raha tha.

Verse 13

उत्तिष्ठत प्रियाः सर्वा गच्छत स्वनिवेशनम् ॥ कृष्णवाक्यात्तदा देव्यो जग्मुः स्वं स्वं निवेशनम्

Krishna ne bola, utho sab, apne ghar jao. Krishna ki baat sun ke sab deviyon apne-apne ghar chale gayi.

Verse 14

साम्बस्तत्रैव संतस्थौ वेपमानः कृताञ्जलिः ॥ स कृष्णो नारदं वीक्ष्य लज्जयावाङ्मुखोऽभवत्

Samba wahi khada raha, haath jod ke, thoda kaanp raha tha. Krishna ne Narad ko dekha to sharam se chehra neeche kar liya.

Verse 15

कृष्णस्तु कथयामास नारदाय सविस्तरम् ॥ स्त्रीस्वभावं चरित्रं च आश्चर्यं पापकाकरकम्

Phir Krishna ne Narad ko poora bataya. Auraton ka kaisa swabhav hota hai, woh samjhaya. Yeh baat sunne mein ajeeb thi, aur bura kaam karwane wali thi.

Verse 16

क्षणो नास्ति रहो नास्ति नास्ति कृत्ये विभावना ॥ तेन नारद नारीणां सतीत्वमुपजायते

Auraton ko ek pal bhi shanti nahi milti. Koi akela pan nahi, koi soch-vichar nahi. Isliye Narad, auraton mein satitva ki baat banti hai.

Verse 17

सुरूपं पुरुषं दृष्ट्वा क्षरन्ति मुनिसत्तम ॥ स्वभाव एष नारीणां साम्बस्य शृणु कारणम् ॥

Muniyon, jab auratein kisi handsome aadmi ko dekhti hain, toh unka dil ghabra jaata hai. Yeh auraton ka natural swabhav hai. Ab Samba ka kand suno ki kya hua tha.

Verse 18

अतीव मानी तेजस्वी धार्मिकॊऽतिगुणान्वितः ॥ रूपकारणमुद्दिश्य गतः क्षोभं कथञ्चन ॥

Woh bahut proud tha, tez dimaag wala, dharam wala, aur gunon se bhara hua. Lekin apni looks ki wajah se woh pareshan ho gaya tha.

Verse 19

नारदस्त्वेवमेवं च प्रतिपूज्य हरेर्वचः ॥ अन्तरज्ञ उवाचेदं साम्बशापकरेण तथा ॥

Narad ne Hari ki baat suni aur haan mein sar hila diya. Phir andar hi andar sab samajhte hue usne Samba ko shraap dene wali kahani batayi.

Verse 20

यथा एकेन चक्रेण रथस्य न गतिर्भवेत् ॥ पुरुषास्वादनाच्चैवं क्षरन्ति सततं स्त्रियः ॥

Jaise ek wheel se rath chal hi nahi sakta, waise hi mardon ke saath reh ke auratein hamesa emotional ho jaati hain.

Verse 21

पुंसः सुदृष्टिपातेन कृतकृत्या भवन्ति ताः ॥ प्रद्युम्नं वीक्ष्य नार्यस्तु लज्जामापुः सुपुष्कलाम् ॥

Jab koi handsome aadmi sirf nazar se dekh leta hai, auratein khush ho jaati hain. Lekin jab unhone Pradyumna ko dekha, toh sharam se paani paani ho gayi.

Verse 22

साम्बं दृष्ट्वैव ताः सर्वा अनङ्गेन प्रपीडिताः ॥ उद्दीपनविभावोऽयं तासां गन्धादिकं यथा ॥

Samba ko dekhte hi sab auratein paagal ho gayin. Unka dil kaam karne laga. Yeh aisa hai jaise koi khushbu sungh ke attract ho jaye. Samba ki shakal hi unke liye kaafi thi.

Verse 23

तस्मात्साम्बस्तु दुष्टात्मा तव स्त्रीणां विनाशकृत् ॥ सत्यलोके प्रवादो यस्तव जातो दुरत्ययः ॥

Isliye Samba bura aadmi hai. Tumhari auraton ka bigaad dega. Satyaloka mein log tumhare baare mein buri baatein bol rahe hain. Yeh badnaami ab mushkil hai rokna.

Verse 24

मया श्रुतस्तु लोकेभ्यो ब्रह्मर्षिभ्यो मुहुर्मुहुः ॥ साम्बत्यागात्प्रमार्ष्टुं त्वमयशः कुलनाशकम् ॥

Maine bahut logon se suna hai, brahmarshiyon se bhi. Tumhe Samba ko ghar se nikaal dena chahiye. Wahi tumhari badnaafi mita sakta hai. Warna tumhara poora khatam ho jayega.

Verse 25

त्वमिहार्हस्यमेयात्मन् मया नु कथितं हितम् ॥ इत्युक्त्वा वचनं तत्र नारदो मौनमास्थितः ॥

Tum bade ho, samajhdaar ho. Maine jo tumhare bhale ki baat kahi hai, woh sun li. Itna keh ke Narad chup ho gaye. Aur kuch nahi bola.

Verse 26

शरीरात्तु गलद्रक्तं पूतिगन्धयुतं सदा ॥ पशुवत्कर्तितो यस्तु तद्वद्देहोऽस्य दृश्यते ॥

Uske badan se khoon tapak raha hai. Badi buri badboo aa rahi hai. Aisa lagta hai jaise koi jaanwar kaata gaya ho. Uska poora sharir kharab ho gaya hai.

Verse 27

ततस्तु नारदेनैव साम्बशापविनाशकः ॥ समादिष्टो महान्धर्म आदित्यआराधनं प्रति

Narad ne Samba ko samjhaya. Unhone kaha ki Samba ki badi problem ka solution hai Surya bhagwan ki puja. Yeh ek bada dharam hai jo Samba ke upar se bada paap hata dega.

Verse 28

साम्ब साम्ब महाबाहो शृणु जाम्बवतीसुत ॥ पूर्वाचले च पूर्वाह्ने उद्यन्तं तु विभावसुम्

Narad ne kaha, Samba, sunn. Tu Jambavati ka beta hai, bahut taakatwala hai. Subah ke time jab Surya purab ki pahadi se nikalta hai, usko dekh aur uski puja kar.

Verse 29

नमस्कुरु यथान्यायं वेदोपनिषदादिभिः ॥ त्वयोदितं रविः श्रुत्वा तुष्टिं यास्यति नान्यथा

Sahi tarah se namaskar kar. Ved aur Upanishad ke shabdon ka use kar. Jab Surya tari baat sunega, woh khush ho jayega. Aur koi tarah nahi chalega.

Verse 30

साम्ब उवाच ॥ अगम्यगमनात्पापाद्व्याप्तो यः पुरुषो भवेत् ॥ तस्य देवः कथं तुष्टो भविष्यति स वै मुने

Samba ne poocha, Muni, ek insaan agar buri jagah gaya ho aur uske paap uske andar bhare hain. Aisa mein bhagwan usse kaise khush hoga?

Verse 31

नारद उवाच ॥ भविष्यत्पुराणमिति तव वादाद्भविष्यति ॥ ब्रह्मलोके पठिष्यामि ब्रह्मणोऽग्रे त्वहं सदा

Narad ne kaha, tumhari baat se yeh granth Bhavishya Puran ke naam se janma jayega. Main Brahma ke samne Brahma lok mein hamesha isko padhta rahunga.

Verse 32

सुमन्तुर्मर्त्यलोके च मनोः प्र कथयिष्यति ॥ साम्ब उवाच ॥ कथं पूर्वाचले गत्वा मांसपिण्डोपमः प्रभो

Narada ne kaha ki Sumantu is duniya mein Manu ko yeh baat batayega. Samba ne poocha ki Prabhu, main toh bilkul bejaan hoon jaise koi maans ka tukda. Main Purvachal kaise jaa sakta hoon?

Verse 33

त्वत्प्रसादान्महद्दुःखं प्राप्तस्त्वहमकल्मषः ॥ नारद उवाच ॥ यथोदयाचले देवमाराध्य लभते फलम्

Samba ne kaha ki aapki kripa se mujhe bada dukh mila hai, lekin main kisi bhi paap ka dosh nahi hoon. Narada ne kaha ki jaise Udayachal mein bhagwan ki puja karne se insaan ko phal milta hai.

Verse 34

मथुरायां तथा गत्वा षट्सूर्ये लभते फलम् ॥ मध्याह्ने च तथा देवं फलप्रियं अकल्मषम्

Narada ne bataya ki Mathura mein Shatsurya naam ki jagah pe jaane se bhi phal milta hai. Dopahar mein bhagwan ki puja karni chahiye jo phal dene mein priya hai aur jismein koi dosh nahi hai.

Verse 35

मथुरायां तथा पुण्यमुदयास्तं रवेर् जपन् ॥ मध्याह्ने प्रयतो वाग्भिः जपन् मुच्येत पातकात्

Mathura mein Surya ke uday aur ast ke waqt jaap karne se punya milta hai. Aur dopahar mein bhi, jab boli saaf ho, jaap karne se paap se chhutkara milta hai.

Verse 36

कृष्णगङ्गोद्भवे स्नात्वा सूर्यं आराध्य यत्नतः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः कुष्ठादिभ्यो विमुच्यते

Krishnaganga ke udbhav sthan pe naha ke Surya bhagwan ki puja mehnat se karni chahiye. Aisa karne se insaan sab paap se aazaad ho jata hai. Kusth jaisi bimariyon se bhi chhutkara milta hai.

Verse 37

श्रीवराह उवाच ॥ ततः साम्बो महाबाहुः कृष्णाज्ञप्तो ययौ पुरीम् ॥ मथुरां मुक्तिफलदां रवेराराधनोत्सुकः ॥

Varaha bole, Krishna ne Samba ko kaha ki Mathura jao. Samba, jiska bahut bada haath tha, Krishna ki baat maan ke chal pada. Mathura aisi jagah hai jahan log mukti paate hain. Samba wahan Suraj ki puja karne ke liye betaab tha.

Verse 38

नारदोक्तेन विधिना साम्बो जाम्बवतीसुतः ॥ षट्सूर्यान्पूजयामास उदयन्तं दिवाकरम् ॥

Narad ne jo tarika bataya tha, Samba usi se Suraj ki puja karne laga. Samba Jambavati ka beta tha. Usne Suraj ki chh roop mein puja ki. Ugte hue Suraj ko namaste kiya.

Verse 39

कृत्वा योगेन चात्मानं साम्बस्याग्रे रविस्तदा ॥ वरं वृणीष्व भद्रं ते मद्व्रतख्यापनाय च ॥

Phir Suraj apni yog ki shakti se Samba ke saamne aa gaye. Bole, ek vardan maango, tumhara bhala ho. Aur mera vrat logon ko batane ke liye bhi kuch karo.

Verse 40

यस्तोषितो नारदेन तद्वदस्व ममाग्रतः ॥ साम्ब पञ्चाशकैः श्लोकैर्वेदगृह्यपदाक्षरैः ॥

Suraj ne kaha, jo baat Narad ne mujhe suna ke khush kiya, woh mere saamne bolo. Samba, pachas shlokon mein mujhe stuti karo. Vedon ke hisaab se shabd aur akshar sahi hona chahiye.

Verse 41

यः स्तुतोऽहं त्वया वीर तेन तुष्टोऽस्मि ते सदा ॥ स्पृष्टो देवेन सर्वाङ्गे तत्क्षणाद्दीप्तसच्छविः ॥

Suraj bole, hey veer, tumhari stuti se main hamesha khush hoon. Jab Suraj ne Samba ke poore shareer ko haath lagaya, usi waqt Samba chamak utha. Uska rang chamakne laga.

Verse 42

व्यक्ताङ्गावयवः साक्षाद्द्वितीयोऽभूद्रविर्यथा ॥ मध्याह्ने याज्ञवल्क्यस्य यज्ञं माध्यन्दिनीयकम् ॥

Uske shareer ke sab hisse saaf dikhne lage. Woh doosra Ravi ban gaya jaise suraj saamne ho. Dopahar ke waqt Yajnavalkya ki yagya ki baat aati hai. Isko Madhyandiniyak kehte hain.

Verse 43

अध्यापयत्साम्बयुतो रविर्मध्यन्दिनोऽभवत् ॥ वैकुण्ठपश्चिमे पार्श्वे तीर्थं माध्यन्दिनीयकम् ॥

Samba ke saath Ravi ne use sab sikhaya. Isse woh Madhyandin ban gaya. Vaikunth ke paas west side mein ek tirth hai. Uska naam Madhyandiniyak Tirth hai.

Verse 44

सायाह्ने कृष्णगङ्गाया दक्षिणे संस्थितस्तदा ॥ तत्र दृष्ट्वा तु सायाह्ने रविमस्तोदयं प्रभुम् ॥

Shaam ke waqt woh Krishna Ganga ke south side par khada tha. Wahan usne suraj ko dekha. Suraj doob raha tha aur uthta bhi tha. Prabhu roop mein suraj prakat hua.

Verse 45

सर्वपापविशुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवं साम्बस्य तुष्टेन मध्याह्ने तु नभस्तलात् ॥

Jiska dil saaf ho jaye saare paap se, woh Brahman ko paa leta hai. Shri Varaha ne kaha, Samba se bhagwan khush ho gaye the. Dopahar mein aasmaan se woh prakat hue.

Verse 46

द्विधाकृतात्मयोगेन साम्बकुष्ठमपोहितम् ॥ साम्बः प्रख्याततीर्थे तु तत्रैवान्तरधीयत ॥

Bhagwan ne apni shakti dikhayi. Samba ki kusht rog saaf ho gaya. Phir Samba us mashhoor tirth par gaya. Wahan hi woh gayab ho gaya.

Verse 47

साम्बस्तु सह सूर्येण रथस्थेन दिवानिशम् ॥ रविं पप्रच्छ धर्मात्मा पुराणं सूर्यभाषितम्

Samba Surya ke saath rath mein baitha tha. Din raat woh Surya se baat karta raha. Samba ne Surya se Puran ke baare mein poocha. Surya ne jo bataya tha, woh usne sunna chahta tha.

Verse 48

भविष्यमिति विख्यातं ख्यातं कृत्वा पुनर्नवम् ॥ साम्बः सूर्यप्रतिष्ठां च कारयामास तत्त्ववित्

Bhavishya naam ka granth pehle se tha. Samba ne use phir se naya banaya. Samba sach samajhta tha. Usne Surya ka mandir banwaya aur sthapna karwayi.

Verse 49

उदयाचलमाश्रित्य यमुनायाश्च दक्षिणे ॥ मध्ये कालप्रियं देवं मध्याह्ने स्थाप्य चोत्तमम्

Samba Udayachal ke paas gaya. Yamuna ke dakshin kinare ruk gaya. Dopahar ke waqt beech mein Surya ki murti lagayi. Yeh Surya ka time pasand tha.

Verse 50

मूलस्थानं ततः पश्चादस्तमानाचले रविम् ॥ स्थाप्य त्रिमूर्तिं साम्बस्तु प्रातर्मध्यापराह्णिकम्

Phir Samba pahad ke paas gaya jahan Surya dhalta hai. Wahan Surya ki murti lagayi. Uske baad teen murtiyan banayi. Ek subah ke liye, ek dopahar ke liye, ek shaam ke liye.

Verse 51

मथुरायां तथा चैकें स्थाप्य साम्बो वसुन्धरे ॥ स्वनाम्ना स्थापयामास पुराणविधिना स्वयम्

Samba Mathura mein bhi ek murti lagayi. Usne apne aap se yeh kaam kiya. Puran mein jo vidha batayi thi, uske hisaab se kiya. Apne naam se sthapna karwayi.

Verse 52

गच्छन्ति तत्पदं शान्तं सूर्यमण्डलभेदकम् ॥ एतत्ते कथितं देवि साम्बशापसमुद्भवम्

Woh log us shanti ke pad ko paa jaate hain, jaise suraj ke mandal ko tod ke nikalna. Devi, yeh poora kissa maine tumhe bataya hai. Yeh Samba ki laanat se shuru hua tha.

Verse 53

पापप्रशमनाख्यानं महापातक नाशनम्

Yeh kissa paap ko shant karta hai. Bade-bade paap bhi isse mit jaate hain.

Verse 54

एवं साम्बपुरं नाम मथुरायां कुलेश्वरम् ॥ रथयात्रां तथा कृत्वा रविणा कथिता यदा

Mathura mein Sambapur naam ki jagah hai, jahan Kuleshwar bhi hai. Jab rath yatra nikalti hai, tab Surya bhagwan yeh baat batate hain.

Verse 55

यावत्त स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते ॥ पुरुषश्चाविनाशी च कथ्यते शाश्वतोऽव्ययः

Jab tak woh shabd rehta hai, tab tak usey purush kehte hain. Yeh purush kabhi khatam nahi hota. Woh hamesha rahta hai, kabhi nahi badalta.

Verse 56

एकवासास्तथा गौरी श्यामा वा वरवर्णिनी ॥ मध्यं गता प्रगल्भा च वयोऽतीतास्तथा स्त्रियः

Auratein ek kapde mein bhi reh sakti hain. Koi gori, koi kaali, rang achha ho. Madhya umar ki, himmat wali, aur jinka jawan guzar gaya.

Verse 57

कृष्णः शशाप साम्बं तु विरूपत्वं भविष्यति ॥ शापयुक्तः स साम्बस्तु कुष्ठयुक्तोऽभवत्क्षणात् ॥

Krishna ne Samba ko shraap de diya. Bola, ab tumhara chehra bigad jayega. Shraap lagte hi Samba ko bimari ho gayi. Turant uske badan par daag nikal aaye.

Verse 58

मथुरायां च मध्याह्ने मध्यन्दिन रवौ तथा ॥ अस्तङ्गते तथा देवं सद्यो राज्यफलं भवेत् ॥

Mathura mein dopahar ko bhagwan ki puja karo. Jab suraj sar par ho, tab bhi puja karo. Aur shaam ko jab suraj doobe, tab bhi. Itna karne se phal turant milta hai. Jaise koi raja ban jaye, waisa hi result hota hai.

Verse 59

स्नात्वा मध्यन्दिनं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ उदयास्ते ततो देवः साम्बेन सहितो विराट् ॥

Naha ke dopahar ke suraj ko dekho. Isse saare paap dhul jate hain. Phir bhagwan ki baat suno. Samba ke saath jo murti hai, woh ugti hai aur doobti hai. Yeh sab samajh lo.

Verse 60

माघमासस्य सप्तम्यां दिव्यं साम्बपुरं नराः ॥ रथयात्रां प्रकुर्वन्ति सर्वद्वन्द्वविवर्जिताः ॥

Magh mahine ki saatvin tarikh ko log rath nikalte hain. Sambapur mein yeh hota hai. Log khush rehte hain, koi jhagda nahi hota. Sab milkar bhagwan ki yatra karte hain.