Adhyaya 150: The Sacred Greatness of Sānandūra

Verse 1

अथ सानन्दूरमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ द्वारकायास्तु माहात्म्यं श्रुत्वा ह्येतत्सुभाषितम् ॥ हृष्टावोचत्तदा देवं धर्मकामा वसुन्धरा ॥

Ab main Sanandura ke baare mein batata hoon. Suta ne kaha, Dwarka ki baat sun ke Vasundhara bahut khush hui. Usne bhagwan se dharam ke baare mein baat karni chahti thi.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ अहो देव प्रसादश्च यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥ श्रुत्वैतत्परमं पुण्यं प्राप्तास्मि परमां श्रियम् ॥

Dharani ne kaha, Bhagwan, tumne jo bataya woh bahut bada upkar hai. Yeh baat sun ke mujhe bahut punya mila. Main ab bahut khush hoon.

Verse 3

एतस्मादपि चेद्गुह्यं लोकनाथ जनार्दन ॥ यद्यस्ति प्रोच्यतां मह्यं कृपा चेत्परमा मयि ॥

Bhagwan, agar isse bhi zyada koi gupt baat hai to mujhe batao. Tum duniya ke malik ho. Agar tum mujhpar daya karte ho to woh baat bhi sunao.

Verse 4

ततो महीवचः श्रुत्वा विष्णुः कमललोचनः ॥ वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

Vasundhara ki baat sun ke Vishnu ne jawab diya. Vishnu ke nain kamal jaise hain. Woh Varaha roop mein the. Unhone Vasundhara ko bataya.

Verse 5

श्रीवराह उवाच ॥ सानन्दूरेति विख्यातं भूमे गुह्यं परं मम ॥ उत्तरे तु समुद्रस्य मलयस्य तु दक्षिणे ॥

Varaha bole, Dharti, main ek chupa hua jagah batata hoon. Iska naam Sanandura hai. Yeh samundar ke uttar mein hai aur Malaya parvat ke dakshin mein hai.

Verse 6

तत्र तिष्ठामि वसुधे उदीचीं दिशमाश्रितः ॥ प्रतिमा वै मदीयास्ति नात्युच्छा नातिनीचका ॥

Main wahan rehta hoon, dharti, aur meri nazar uttar disha ki taraf hai. Wahan meri murti hai. Woh na bahut unchi hai na bahut neechi.

Verse 7

आयसीं तां वदन्त्येके अन्ये ताम्रमयीं तया ॥ कांस्यां रीतिमयीमन्ये केचित्सीसकनिर्मिताम् ॥

Kuch log kehte hain woh murti lohe ki bani hai. Kuch bolte hain tambhe ki. Kuch kehte hais kansi ya pital ki hai. Kuch bolte hain sise ki bani hai.

Verse 8

शिलामयीमित्यपरे महदाश्चर्यरूपिणीम् ॥ तत्र स्थानानि वै भूमे कथ्यमानानि वै शृणु ॥

Aur kuch log kehte hain patthar ki bani hai. Yeh ek ajab cheez hai. Ab dharti, wahan ke baare mein aur jagahon ka suno.

Verse 9

मनुजा यत्र मुच्यन्ते गताः संसारसागरम् ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि सानन्दूरे यशस्विनि ॥

Jahan log sansar ke samundar se aazad hote hain, main wahan Sanandura mein ek ajab baat batata hoon.

Verse 10

तत्रापि शृणु चाश्चर्यं यश्चापि परिवर्तते ॥ एका तत्र लता वृक्षे उच्छैः स्थूलो महाद्रुमः ॥

Ab ek aur ajeeb baat suno, jo badalti rehti hai. Wahan ek ped par ek bel chadhti hai. Aur wahan ek bahut bada ped hai, ooncha aur mota.

Verse 11

समुद्रमध्ये तिष्ठन्तं कोऽपि तत्र न पश्यति ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्यं वसुन्धरे ॥

Samundar ke beech mein khada hai, lekin koi bhi use nahi dekhta. Main tumhe ek aur bada ajeeb baat batata hoon, dharti.

Verse 12

मम भक्ताः हि पश्यन्ति विद्यमाना स्वकर्मणा ॥ बहुमत्स्यसहस्राणि कोट्यो ह्यर्बुदमेव च ॥

Mere bhakt use dekh lete hain, kyunki unke apne karam se yeh milta hai. Wahan hazaaron machhliyan hain. Kitne? Karodon, aur usse bhi zyada.

Verse 13

क्षिप्तः पिण्डश्च तन्मध्ये येन केन विकर्मिणा ॥ एकस्तत्र स्थूलमत्स्यो भूमे चक्रेण चाङ्कितः ॥

Koi bura aadmi wahan ek peda phenk deta hai. Dharati, wahan ek bahut badi machhli hai. Uske upar chakra ka nishaan hai.

Verse 14

तावत्कश्चिन्न गृह्णाति यावत्तेन न भक्षितः ॥ तत्र रामसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥

Jab tak woh machhli use nahi kha leti, koi use nahi le jaata. Wahan ek gupt jagah hai mera, jiska naam Rama-sar hai.

Verse 15

अगाधं चाप्यपारं च रक्तपद्मविभूषितम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकरात्रोषितो नरः ॥

Yeh paani bahut gehara hai, koi end nahi hai. Isme laal kamal khile hain. Ek raat wahan ruk ke subah naha lo.

Verse 16

बुधस्य भवनं गत्वा मोदते नात्र संशयः ॥ अथ प्राणान्प्रमुच्येत तस्मिन्सरसि सुन्दरी ॥

Budha ke ghar jaake khushi milti hai, koi shak nahi. Sundari, agar us sarovar mein jaan de de, toh bhi achha hai.

Verse 17

बुधस्य भवनं त्यक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥ तस्मिन्रामसरस्युच्चैराश्चर्यं शृणु सुन्दरी ॥

Budha ke ghar chod ke mere paas aata hai. Sundari, ab Rama-saras naam ke sarovar ka chamatkar sun.

Verse 18

मनुजास्तन्न पश्यन्ति मम कर्मरता न ये ॥ तत्सरः क्रोशविस्तारं बहुगुल्मलतावृतम् ॥

Jo log mere kaam mein nahi lage, woh log use nahi dekh paate. Woh sarovar ek kros tak faila hai. Usme bahut saare ped-paudhe aur bel-butiyan hain.

Verse 19

एकं तु दृश्यते श्वेतमब्जं रुक्ममयं तथा ॥ तत्र ब्रह्मसरस्युच्चैरुत्तरं पार्श्वमाश्रिता ॥

Wahan ek safed kamal dikhta hai, aur ek sona jaisa bhi. Brahma-saras mein, uttar taraf, woh bada uncha hai.

Verse 20

धारा चैका प्रपतति स्थूला मुसलसन्निभा ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥

Wahan ek dhaara girti hai, moti jaise moosal. Jo aadmi chhah baar wahan rah chuka hai, usko wahan nahaana chahiye.

Verse 21

ब्रह्मलोकं समासाद्य मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुंचते प्राणैर्भूमे ब्रह्मसरस्यपि ॥

Brahma-lok pahunch ke aadmi khush hota hai, isme koi shak nahi. Aur agar yahan zameen par Brahma-saras mein bhi jaan chhod de

Verse 22

ब्रह्मणा समनुज्ञातो मम लोकं च गच्छति ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे रम्ये ब्रह्मसरे शृणु ॥

Brahma ki permission se woh mere paas bhi aata hai. Ab suno is jagah ka chamatkar, Brahma-saras mein jo bahut achha hai.

Verse 23

मद्भक्ता यच्च पश्यन्ति घोरसंसारमोक्षणम् ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां सा धारा पृथुलेक्षणे ॥

Mere bhakt jo dekhte hain woh is duniya se mukti hai. Chobeesvin dvadashi ko woh dhaara aati hai, badi aankhon wali.

Verse 24

भूमे पतति मध्याह्ने यावत्सूर्यस्तु तिष्ठति ॥ परिवृत्ते तु मध्याह्ने सा धारा न पतेद्भुवि ॥

Yeh dhaara dopahar mein girti hai jab tak suraj wahan rehta hai. Jab dopahar guzar jaye, woh dhaara zameen par nahi girti.

Verse 25

एवं तत्र महाश्चर्यं पुण्यब्रह्मसरोवरे ॥ अस्ति सङ्गमनं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥

Us pavitra Brahma sarovar mein ek bahut bada chamatkar hai. Wahan ek gupta jagah hai jiska naam Sangamana hai. Woh mera sabse bada dharam sthal hai.

Verse 26

समुद्रश्चैव रामश्च समेष्येते वराङ्गने ॥ तत्र कुण्डं महाभागे प्रसन्नविमलोदकम् ॥

Sundar, samundar aur Rama wahan milte hain. Wahan ek kund hai jiska paani bilkul saaf aur shant hai.

Verse 27

बहुगुल्मलताकीर्णं शोभितं च विहङ्गमैः ॥ समुद्रस्य तु पार्श्वेन ह्यदूरात्तत्र योजनात् ॥

Wahan bahut saare ped-paudhe aur bel-butiyan hain. Chidiyan bhi wahan khub hasti hain. Yeh jagah samundar ke paas hai, zyada door nahi. Ek yojana ki duri pe hai.

Verse 28

समुद्रभवनं गत्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि कुण्डं रामस्य सङ्गमे ॥

Samundar ke ghar gaya to mera lok milta hai. Wahan ek kund hai Rama ke sangam par. Main uska chamatkar batata hoon.

Verse 29

यद्दृष्ट्वा मनुजास्तत्र भ्रमन्ति विगतज्वराः ॥ यानि कानि च पर्णानि पतन्ति जलसंसदि ॥

Log use dekh ke khush ho jaate hain. Dukh door ho jaata hai. Jo patte paani mein girtte hain woh bhi kuch khaas hote hain.

Verse 30

एकमप्यत्र पश्यन्ति न केपि वसुधे नराः ॥ अच्छिद्राणि च पत्राणि तस्मिन् रामस्य सङ्गमे ॥

Dharati par koi bhi aadmi wahan ek bhi patra nahi dekhta jisme koi toota-phoota ho. Ram ke is sangam sthal ke patron mein koi chhed nahi hota, sab saaf hai.

Verse 31

प्रपन्नेनापि मार्गं तच्छिद्रं तत्र न पश्यति ॥ अस्ति शक्रसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥

Jab koi us raaste par jaata hai, woh wahan koi chhed nahi dekhta. Wahan ek gupta sthal hai jiska naam Shakrasar hai, aur yeh mera sabse bada kshetra hai.

Verse 32

तत्र पूर्वेण पार्श्वेण ह्यदूरादर्धयोजनात् ॥ तस्य कुण्डस्य सुश्रोणि चतस्रो विषमाश्रिताः ॥

Wahan poorvi taraf, zyada door nahi, aadha yojan ki duri par, us kund ke paas char nadiyan hain. Woh zamein thodi tedhi-medhi hai.

Verse 33

धाराः पतन्ति कल्याणि प्रसन्नसलिलास्तथा ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत चतुष्कालोषितो नरः ॥

Wahan paani girta rehta hai aur woh paani bilkul saaf hai. Agar koi wahan char time tak reh ke nahaata hai, toh uska bahut fayda hota hai.

Verse 34

चतुर्णां लोकपालानां लोकानाप्नोति चोत्तमान् ॥ अस्मिंश्च शक्रसरसि यदि प्राणान्प्रमुञ्चति ॥

Woh char digpalon ke ache logon wale jagah pahunchta hai. Aur agar koi is Shakrasar mein mar jaata hai, toh use bahut badi milti hai.

Verse 35

लोकपालान्समुत्सृज्य मम लोकेषु मोदते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे दृश्यते तच्छृणुष्व मे ॥

Woh duniya ke rakshak chhod ke mere ilaake mein khush rehta hai. Wahan ek ajeeb baat dikhti hai, woh main tumhe batata hoon.

Verse 36

शुद्धैर्भागवतैर्भूमे सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ चतुर्धारास्ततो भद्रे पतन्ति चतुरो दिशः ॥

Hey dharti, jin logon ka mann saaf hai woh bhagwan ke bhakt ban jaate hain. Inse saansar se mukti mil jaati hai. Phir wahan se chaar nadiyaan nikalti hain jo chaaron taraf bahti hain.

Verse 37

श्रूयते गीतनिर्घोषः श्रुतिकर्ममनोहरः ॥ अस्ति सूर्पारकं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥

Wahan gaane ki awaaz sunai deti hai, bahut achhi lagti hai. Mera ek chupa hua mandir hai jiska naam Surparaka hai. Yeh bahut bada jagah hai.

Verse 38

जामदग्न्यस्य रामस्य स्वाश्रमोऽथ भविष्यति ॥ तत्र तिष्ठाम्यहं देवि समुद्रतटमाश्रितः ॥

Rishi Jamadagni ke beta Ram ka ashram wahan hoga. Hey devi, main wahan samundar ke kinare rehta hoon.

Verse 39

शाल्मलीं चाग्रतः कृत्वाधिष्ठितश्चोत्तरामुखः ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥

Wahan ek ped aage rakh ke uttar disha ki taraf muh karke baithna hai. Paanch waqt puja karne ke baad wahan naha na hai.

Verse 40

ऋषिलोकं ततो गत्वा पश्येत् तत्राप्यरुन्धतीम् ॥ अथ प्राणान्विमुञ्चेत कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

Phir rishiyon ke duniya mein jao. Wahan Arundhati ko bhi dekho. Uske baad bahut mushkil kaam karke apna jaan chhod do.

Verse 41

ऋषिलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे नमस्कारं च कुर्वते ॥

Rishiyon ki duniya chhod ke woh mere paas aata hai. Wahan ek ajab baat hoti hai, woh pranaam karta hai.

Verse 42

वर्षाणि द्वादशैतेन नमस्कारः कृतो भवेत् ॥ तस्मिन्क्षेत्रे महाभागे पश्यन्ति परिनिष्ठिताः ॥

Ek baar pranaam karna barabar hai baarah saal ke pranaam ke. Us jagah jo log pakke rehte hain woh yeh dekhte hain.

Verse 43

पापात्मानो न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां समुपायान्ति शाल्मलीम् ॥

Jo log paapi hain woh nahi dekh paate, kyunki meri maya unhe bhula deti hai. Baarah tithi ko woh Shalmali ped ke paas jaate hain.

Verse 44

तत्र पश्यन्ति सुश्रोणि शुद्धा भागवता नराः ॥ तस्मिन्क्षेत्रे महाभागे अस्ति गुह्यं परं मम ॥

Wahan saaf dil wale bhakt yeh dekhte hain. Us jagah mera ek chupa hua raaz hai jo sabse bada hai.

Verse 45

जटाकुण्डमिति ख्यातं वायव्यां दिशि संस्थितम् ॥ तत्कुण्डस्य महाभागे समन्ताद्दशयोजनम्

Us kund ka naam Jata-kund hai, woh dayin taraf northwest mein hai. Devi, us kund ke aas-paas das yojan tak zameen hai.

Verse 46

अगस्तिभक्नं गत्वा मोदते नात्र संशयः ॥ अथ प्राणान्प्रमुञ्चेत मम चिन्तापरायणः

Agastibhakna mein jaoge to khush rahoge, isme koi shak nahi. Aur jo log mujhe yaad karte hain, woh wahan jaan de sakte hain.

Verse 47

अगस्तिभवनं त्यक्त्वा मम लोकं तु गच्छति ॥ तस्य कुण्डस्य सुश्रोणि नव धारा न किञ्चन

Agastibhakna chhod ke woh mere paas aata hai. Devi, us kund mein nau nadiyan aati hain, kuch kami nahi hai.

Verse 48

विस्तारश्च महाभागे अगाधश्च महार्णवः ॥ आश्चर्यं सुमहत्तत्र कथ्यमानं मया शृणु

Devi, woh kund bahut bada hai aur itna gehra hai jaise bada samundar. Wahan ek ajab baat hai, main tumhe batata hoon.

Verse 49

यच्च पश्यति सुश्रोणि समन्तादितरो जनः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां रवावभ्युदिते सति

Devi, jo koi bhi wahan jaata hai woh uske charon taraf kuch dekhta hai. Yeh baat chobeesvin tareekh ko hoti hai jab suraj ugta hai.

Verse 50

न वर्द्धते ततश्चाम्भो यावत्तिष्ठति तत्पुनः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे सानन्दूरेति तन्मया

Uske baad paani aur nahi badhta. Jitna time tak woh wahi rehta hai. Main tumhe yeh poora bataya hai, Sanandura ke baare mein.

Verse 51

आश्चर्यं च प्रमाणं च भक्तिकीर्तिविवर्धनम् ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं स्थानानां परमं महत्

Yeh ek kamaal ki cheez hai aur iski baat sach hai. Isse bhakti badhti hai aur log iske baare mein jaante hain. Yeh sab raazon mein sabse bada raaz hai. Jagahon mein yeh sabse badi hai.

Verse 52

यस्तु गच्छति सुश्रोणि अष्टभक्तपथे स्थितः ॥ प्राप्नोति परमां सिद्धिं ममैव वचनं यथा

Jo insaan bhakti ke aath tarike apnake yahan aata hai, woh sabse badi siddhi paa leta hai. Jaise maine kaha, waise hi hota hai.

Verse 53

य एतत्पठते नित्यं यश्चैवं शृणुयान्मुदा ॥ कुलानि तेन तीर्णानि षट् च षट् च पुनश्च षट्

Jo roz yeh padhta hai, aur jo khushi se sunta hai, uske ghar ke chhajje logon ko mukti mil jaati hai. Chhah, aur chhah, aur phir chhah.

Verse 54

एतन्मरणकाले न विस्मर्तव्यं कदाचन ॥ यदीच्छेद्विष्णुलोके हि निष्कलं गमनं नरः

Marne ke waqt yeh baat kabhi mat bhoolna. Agar tum Vishnu ke paas jaana chahte ho bina kisi ruke, toh yeh zaroor yaad rakhna.

Verse 55

सौवर्णं दृश्यते पद्मं मध्याह्ने तु दिवाकरे ॥ यत्र रामगृहं नाम मम गुह्यं यशस्विनि ॥

Jab dopahar mein sooraj sar par hota hai, tab ek sunehara kamal dikhta hai. Wahan ek jagah hai jiska naam Ramagriha hai. Yeh mera chupa hua jagah hai, bahut khaas hai.

Verse 56

मनोज्ञं रमणीयं च जलजैश्चापि संवृतम् ॥ तत्र रूढानि पद्मानि द्योतयन्ति दिशो दश ॥

Yeh jagah bahut khoobsurat hai. Paani mein ugne wale paudhon se ghira hua hai. Wahan kamal khile hain jo charo taraf chamak rahe hain.

Verse 57

मण्डितं कुमुदैः पद्मैः सुगन्धैश्चोत्तमैस्तया ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥

Wahan safed kamal aur laal kamal hain, dono mein achhi khushbu aati hai. Wahan nahaana chahiye. Chahe koi kitna bhi time se wahan ho, naha sakta hai.

Verse 58

न च तद्वर्धते चाम्भो न चैव परिहीयते ॥ मासे भाद्रपदे चैव शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥

Us paani ki level na badhti hai na ghatati hai. Hamesha same rehti hai. Bhadrapad mahine mein, jab shukla paksh ki dwadashi hoti hai, tab wahan nahaana bahut achha hota hai.

Verse 59

मलयस्य दक्षिणेन समुद्रस्योत्तरे तथा ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥

Malaya parvat ke dakshin mein aur samudra ke uttar mein yeh jagah hai. Wahan bhi nahaana chahiye. Chahe koi paanch time se wahan ho, naha sakta hai.

Verse 60

एतत्ते कथितं भद्रे त्वया पृष्टं च मां प्रति ॥ उक्तं भागवतार्थाय किमन्यत्परिपृच्छसि ॥

Beti, maine tumhare sawaal ka jawab de diya. Jo tumne poocha tha, maine woh bataya. Yeh baat Bhagwan ke liye kahi gayi hai. Ab aur kya jaanna chahte ho?