Paingala

Verse 1.1

अथ ह पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्य द्वादशवर्षशुश्रूषापूर्वकं परमरहस्यकैवल्यमनुब्रूहीति पप्रच्छ ॥१॥

Paingala Yajnavalkya ke paas gaya. Usne 12 saal tak unki seva ki thi. Usne poocha, mujhe woh sabse bada raaz batao. Kaivalya kya hai, yeh samjha do.

Verse 1.2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—सदेव सोम्येदमग्र आसीत् । तन्नित्यमुक्तमविक्रियं सत्यज्ञानानन्दं परिपूर्णं सनातनमेकमेवाद्वितीयं ब्रह्म ॥२॥

Yajnavalkya bole, beta, shuru mein sirf ek cheez thi. Woh hamesha se hai, kabhi badalta nahi. Usme sach hai, gyaan hai, khushi hai. Woh poora hai, purana hai. Brahma hai, sirf ek hai, koi doosra nahi.

Verse 1.3

तस्मिन् मरुशुक्तिकास्थाणुस्फटिकादौ जलरौप्यपुरुषरेखादिवल्लोहितशुक्लकृष्णगुणमयी गुणसाम्यानिर्वाच्या मूलप्रकृतिरासीत् । तत्प्रतिबिम्बितं यत्तत्साक्षिचैतन्यमासीत् ॥३॥

Us Brahma mein ek prakriti thi. Usme teen gun the, laal, safed aur kala. Woh gun ek level pe the, koi bada nahi tha. Jaise sheeshe mein cheezein dikhti hain, waise usme bhi ek chamak thi. Yeh chamak dekhne wali chetna thi.

Verse 1.4

सा पुनर्विकृतिं प्राप्य सत्त्वोद्रिक्ता अव्यक्ताख्यावरणशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तदीश्वरचैतन्यमासीत्। स स्वाधीनमायः सर्वज्ञः सृष्टिस्थितिलयानामादिकर्ता जगदङ्कुररूपो भवति। स्वस्मिन्विलीनं सकलं ज...

Woh prakriti badal gayi. Usme ek shakti bani jo cheezein chupaati hai. Usme Ishwar ki chetna prakat hui. Ishwar sab jaanta hai, uski maya apne control mein hai. Woh duniya banata hai, sambhalta hai, mitaata hai. Jaise kapda failaate hain, waise woh duniya failaata hai. Jab logon ke karm khatam hote hain, woh duniya ko wapas samet leta hai. Saari duniya usmein hi bani rehti hai.

Verse 1.5

ईशाधिष्ठितावरणशक्तितो रजोद्रिक्ता महदाख्या विक्षेपशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्धिरण्यगर्भचैतन्यमासीत्। स महत्तत्त्वाभिमानी स्पष्टास्पष्टवपुर्भवति॥५॥

Ishwar ki us shakti se ek aur shakti bani. Usme rajas gun bada tha. Uska naam mahat pada. Usme Hiranyagarbha ki chetna prakat hui. Woh mahat tattva ke saath jud gaya. Uska roop abhi saaf hai, abhi dhundhla hai.

Verse 1.6

हिरण्यगर्भाधिष्ठितविक्षेपशक्तितस्तमोद्रिक्ता अहङ्काराभिधा स्थूलशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्विराटचैतन्यमासीत्। स तदभिमानी स्पष्टवपुः सर्वस्थूलपालको विष्णुः प्रधानपुरुषो भवति। तस्मादात्मन आकाशः ...

Hiranyagarbha ki shakti se ek badi shakti bani, jise ahankaar kehte hain. Isme tamas gun zyada tha. Isme jo reflect hua woh Virat ki chetna thi. Vishnu ne usse apna maan liya. Woh sabse bade protector ban gaye, sab sthool cheezon ke. Phir Atma se aakash bana. Aakash se hawa, hawa se aag, aag se paani, paani se dharti. Yeh paanch tanmatra bane, teen gunon ke saath.

Verse 1.7

स्रष्टुकामो जगद्योनिस्तमोगुणमधिष्ठाय सूक्ष्मतन्मात्राणि भूतानि स्थूलीकर्तुं सोऽकामयत। सृष्टेः परिमितानि भूतान्येकैकं द्विधा विधाय पुनश्चतुर्धा कृत्वा स्वस्वेतरद्वितीयांशैः पञ्चधा संयोज्य पञ्चीकृतभूतैर...

Jab Brahma ne duniya banana chaaha, unhone tamas gun liya. Woh sookshma tanmatra ko sthool banana chahte the. Har element ko pehle do hisson mein baanta, phir chaar hisson mein. Phir unko aapas mein milaya, paanch hisson mein combine kiya. Isse crorein brahmand bane, har ek ka apna shareer aur apna sphere.

Verse 1.8

स पञ्चभूतानां रजोंशांश्चतुर्धा कृत्वा भागत्रयात्पञ्चवृत्त्यात्मकं प्राणमसृजत्। स तेषां तुर्यभागेन कर्मेन्द्रियाण्यसृजत्॥८॥

Paanch elements ke rajas bhag ko lekar unhone chaar hisson mein baanta. Usme se teen bhag se prana bana, jo paanch kaam karta hai. Chaatha bhag se karmendriya bane, jo action ke liye hain.

Verse 1.9

स तेषां सत्त्वांशं चतुर्धा कृत्वा भागत्रयसमष्टितः पञ्चक्रियावृत्त्यात्मकमन्तःकरणमसृजत्। स तेषां सत्त्वतुरीयभागेन ज्ञानेन्द्रियाण्यसृजत्॥९॥

Phir sattva bhag ko bhi chaar hisson mein baanta. Teen bhag se antahkaran bana, jo paanch kaam karta hai. Yeh mann ka hissa hai. Chaatha bhag se gyanendriya bane, jo gyan ke liye hain.

Verse 1.10

सत्त्वसमष्टित इन्द्रियपालकान् असृजत्। तानि सृष्टानि अण्डे प्राचिक्षिपत्। तदाज्ञया समष्ट्यण्डं व्याप्य तान्यतिष्ठन्। तदाज्ञया अहङ्कारसमन्वितो विराट् स्थूलान्यरक्षत्। हिरण्यगर्भस्तदाज्ञया सूक्ष्माण्यपाल...

Sattva se unhone indriyon ke protector bhi banaye. Sabko brahmand ke andar daal diya. Unki aagya se woh sab apne jagah pe set ho gaye. Virat ne sthool duniya protect ki, aur Hiranyagarbha ne sookshma duniya sambhali.

Verse 1.11

अण्डस्थानि तानि तेन विना स्पन्दितुं चेष्टितुं वा न शेकुः। तानि चेतनीकर्तुं सोऽकामयत। ब्रह्माण्डब्रह्मरन्ध्राणि समस्तव्यष्टिमस्तकान् विदार्य तदेवानुप्राविशत्। तदा जडान्यपि तानि चेतनवत् स्वकर्माणि चक्रि...

Ande ke andar jo log the, woh uske bina hil bhi nahi sakte the. Kuch bhi kar nahi sakte the. Usne socha ki inhe jaag daalun. Toh usne brahmand aur har insaan ke sir ka raasta khola. Phir andar ghus gaya. Tab woh log jaan lage, apna kaam karne lage.

Verse 1.12

सर्वज्ञेशो मायालेशसमन्वितो व्यष्टिदेहं प्रविश्य तया मोहितो जीवत्वमगमत्। शरीरत्रयतादात्म्यात् कर्तृत्वभोक्तृत्वतामगमत्। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छामरणधर्मयुक्तो घटीयन्त्रवदुद्विग्नो जातो मृत इव कुलाल...

Bhagwan sab jaanta hai. Usne thoda sa maya liya aur shareer mein ghus gaya. Maye ne use bhula diya, woh jeeva ban gaya. Teen shareer ke saath jud ke woh kaam karne wala aur bhogne wala ban gaya. Jaagne, sapne, neend, behosh, maut, yeh sab usme aane laga. Ghadi ki tarah chalta raha, mara hua aadmi ki tarah chakkar khata raha.

Verse 2.1

अथ पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुवाच— सर्वलोकानां सृष्टिस्थित्यन्तकृद्विभूरीशः कथं जीवत्वमगमदिति ॥१॥

Phir Paingala ne Yajnavalkya se poocha. Bhagwan toh sab duniya banata hai, sambhalta hai, khatam bhi karta hai. Woh itna bada hai, phir bhi jeeva kaise ban gaya?

Verse 2.2

स होवाच याज्ञवल्क्यः— स्थूलसूक्ष्मकारणदेहोद्भवपूर्वकं जीवेश्वरस्वरूपं विविच्य कथयामीति; सावधानेनैकाग्रतया श्रूयताम्। ईशः पञ्चीकृतमहाभूतलेशानादाय व्यष्टिसमष्ट्यात्मकस्थूलशरीराणि यथाक्रममकरोत्। कपालचर्म...

Yajnavalkya bole, main tumhe bataunga ki jeeva kaisa hai aur Bhagwan kaisa hai. Dhyan se sunna. Bhagwan ne paanch cheezein li, dharti, paani, aag, hawa, aakash. Unse shareer banaya. Isme khaal, hadi, maans, naakhun hai, yeh dharti ka hissa hai. Khoon, peshaab, thook, paseena, yeh paani ka hissa hai. Bhookh, pyaas, garmi, bhram, sex ka mann, yeh aag ka hissa hai. Hilna, saans lena, yeh hawa ka hissa hai. Iraada, gussa, yeh aakash ka hissa hai. Yeh poora shareer bada hai, isme bahut kamiyan hain. Baccha, jawan, buddha, har umra mein yeh saath rehta hai. Isko sthool shareer kehte hain.

Verse 2.3

अथापञ्चीकृतमहाभूतरजोंशभागत्रयसमष्टितः प्राणमसृजत्। प्राणापानव्यानोदानसमानाः प्राणवृत्तयः। नागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जया उपप्राणाः। हृदासननाभिकण्ठसर्वाङ्गानि स्थानानि। आकाशादिरजोगुणतुरीयभागेन कर्मेन्द्रिय...

Phir usne paanch cheezon se praan banaya. Praan, apaan, vyaan, udaan, samaan, yeh paanch praan hain. Naag, koorma, krikar, devadatta, dhananjay, yeh bhi praan hain. Yeh dil, pet, gala, poore shareer mein kaam karte hain. Phir usne kaam karne wale ang banaye, jeeb, haath, paanv, nichla hissa. Bolna, pakadna, chalna, peshaab karna, maza lena, yeh inke kaam hain. Phir usne mann, buddhi, chitt, ahankaar banaya. Sochna, faisla karna, yaad karna, apna maanna, samajhna, yeh inke kaam hain. Yeh gala, munh, pet, dil, bho ke beech mein rehte hain. Phir usne gyaan lene wale ang banaye, kaan, khaal, aankh, jeeb, naak. Sunna, chuona, dekhna, chakhna, soonghna, yeh inke kaam hain. In sab ke upar devta hain, dishaon ka devta, hawa ka, sooraj ka, paani ka, aashwin kumar, aag ka, Indra, Upendra, Maut ka devta. Aur Chandrama, Vishnu, Brahma, Shankar bhi upar baithe hain.

Verse 2.4

अथान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः पञ्च कोशाः। अन्नरसेनैव भूत्वान्नरसेनाभिवृद्धिं प्राप्यान्नरसमयपृथिव्यां यद्विलीयते सोऽन्नमयकोशः। तदेव स्थूलशरीरम्। कर्मेन्द्रियैः सह प्राणादिपञ्चकं प्राणमयकोशः। ...

Ab paanch kosh baatein hai. Yeh khana se bana hai, saans se bana hai, mann se bana hai, buddhi se bana hai, aur khushi se bana hai. Jo khane ke ras se banta hai, khane se bada hota hai, aur mitti mein mil jaata hai, woh annamaya kosh hai. Yeh hi tumhara sthool shareer hai. Saans aur paanch karm indriyaan mil ke pranamaya kosh bante hain. Buddhi aur gyan indriyaan mil ke vijnanamaya kosh bante hain. Yeh teen kosh ling shareer hain. Apne asli swaroop ka na jaanna anandamaya kosh hai. Yeh karan shareer hai.

Verse 2.5

अथ ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकं प्राणादिपञ्चकं वियदादिपञ्चकमन्तःकरणचतुष्टयं कामकर्मतमांस्यष्टपुरम्॥५॥

Ab sunno. Paanch gyan indriyaan, paanch karm indriyaan, paanch saans, paanch tatva, aur antahkaran ke chaar bhaag. Ismein kaam aur karm bhi hai, aur andhera bhi. Yeh sab mil ke aath pur ka shahar banta hai.

Verse 2.6

ईशाज्ञया विराजो व्यष्टिदेहं प्रविश्य बुद्धिमधिष्ठाय विश्वत्वमगमत्। विज्ञानात्मा चिदाभासो विश्वो व्यावहारिको जाग्रत्स्थूलदेहाभिमानी कर्मभूरिति च विश्वस्य नाम भवति॥६॥

Bhagwan ke hukum se Viraj ek ek shareer mein gaya. Woh buddhi ke upar baith gaya aur Vishwa ban gaya. Yeh chitta ka asli roop hai, chamak raha hai. Vishwa woh hai jo jaaga hua hai aur shareer ko apna maanta hai. Isliye usey karmabhui bhi kehte hain.

Verse 2.7

ईशाज्ञया सूत्रात्मा व्यष्टिसूक्ष्मशरीरं प्रविश्य मन अधिष्ठाय तैजसत्वमगमत्। तैजसः प्रातिभासिकः स्वप्नकल्पित इति तैजसस्य नाम भवति॥७॥

Bhagwan ke hukum se Sutratma ek ek shareer ke andar gaya. Woh mann ke upar baith gaya aur Taijas ban gaya. Taijas ka matlab hai jo sapne mein dikhata hai, jo sapne mein sochta hai. Yeh sapne wali duniya hai.

Verse 2.8

ईशाज्ञया मायोपाधिरव्यक्तसमन्वितो व्यष्टिकारणशरीरं प्रविश्य प्राज्ञत्वमगमत्। प्राज्ञोऽविच्छिन्नः पारमार्थिकः सुषुप्त्यभिमानीति प्राज्ञस्य नाम भवति॥८॥

Bhagwan ke hukum se Maya wali shakti gayi aur karan shareer mein gayi. Woh Prajnya ban gayi. Prajnya woh hai jo gehri neend mein hai, jahan kuch bhi nahi dikhta. Yeh sab se alag hai, asli hai. Yeh gehri neend wali avastha hai.

Verse 2.9

अव्यक्तलेशाज्ञानाच्छादितपारमार्थिकजीवस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यानि ब्रह्मणैकतां जगुः, नेतरयोर्व्यावहारिकप्रातिभासिकयोः॥९॥

Jab jeev par thoda sa agyaan ka pardaa hota hai, tab usko bataya jaata hai ki tu wohi hai. Yeh baat seedhi hai, tum wohi ho. Isse Brahman se ekta milti hai. Yeh doosri sthitiyon ke liye nahi hai, sirf sachchi sthiti ke liye hai.

Verse 2.10

अन्तःकरणप्रतिबिम्बितचैतन्यं यत्तदेवावस्थात्रयभाग्भवति। स जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः प्राप्य घटीयन्त्रवदुद्विग्नो जातो मृत इव स्थितो भवति॥१०॥

Jo chetna andar reflect hoti hai, woh teen sthitiyon ka hissa ban jaati hai. Jagne, sapne aur gehri neend, yeh teeno sthitiyan hain. Isme jeev ghadi ki tarah chalta hai, pareshan hota hai. Phir aisa lagta hai jaise mar gaya ho, wahi khada reh jaata hai.

Verse 2.11

अथ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छामरणाद्यवस्थाः पञ्च भवन्ति। तत्तद्देवताग्रहान्वितैः श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दाद्यर्थविषयग्रहणज्ञानं जाग्रदवस्था भवति। तत्र भ्रूमध्यं गतो जीव आपादमस्तकं व्याप्य कृषि...

Ab paanch sthitiyan hain, jagne ki, sapne ki, gehri neend ki, behosh hone ki aur marne ki. Jagne mein hum kaan, aankh aur baaki indriyon se duniya ko samajhte hain. Tab jeev shareer mein paon se sar tak fail jaata hai. Woh kheti karta hai, kaam karta hai, sab kuchh karta hai. Uska phal bhi bhogta hai. Doosri duniya mein jaake apne karmo ka phal pata hai. Raja ki tarah thak jaata hai, phir andar wapas aane ka rasta dhoondhta hai.

Verse 2.12

करणोपरमे जाग्रत्संस्कारोत्थप्रबोधवद्ग्राह्यग्राहकरूपस्फुरणं स्वप्नावस्था भवति। तत्र विश्व एव जाग्रद्व्यवहारलोपान्नाडीमध्यं चरंस्तैजसत्वमवाप्य वासनारूपकं जगद्वैचित्र्यं स्वभासा भासयन् यथेप्सितं स्वयं भ...

Jab indriyan kaam karna band kar deti hain, tab sapna shuru hota hai. Usme bhi cheezein dikhti hain, log dikhne lagte hain, jaise jagne ka asar ho. Jagne ke kaam ruk jaate hain, tab jeev naadiyon ke andar chala jaata hai. Wahan apni hi roshni se duniya banata hai. Apni ichcha ke hisaab se uska maza leta hai.

Verse 2.13

चित्तैककरणा सुषुप्त्यवस्था भवति। भ्रमविश्रान्तशकुनिः पक्षौ संहृत्य नीडाभिमुखं यथा गच्छति तथा जीवोऽपि जाग्रत्स्वप्नप्रपञ्चे व्यवहृत्य श्रान्तोऽज्ञानं प्रविश्य स्वानन्दं भुङ्क्ते॥१३॥

Gehri neend mein mann ek jagah ho jaata hai, kahin nahi jaata. Jaise chidiya thak ke apne ghonsle ki taraf jaati hai, pankh band kar leti hai, waise hi jeev bhi thak jaata hai. Jagne aur sapne ki duniya mein ghoom ke thak jaata hai. Phir agyaan mein ghus jaata hai aur apne sukh ka maza leta hai.

Verse 2.14

अकस्मान्मुद्गरदण्डाद्यैस्ताडितवद्भयाज्ञानाभ्यामिन्द्रियसङ्घातैः कम्पन्निव मृततुल्या मूर्च्छा भवति॥१४॥

Achanak aisa lagta hai jaise kisi ne hathoda ya lathi maar di ho. Dar aur galti ki wajah se, saari indriyan kaanpne lagti hain. Aisa lagta hai marne wala ho. Phir behosh ho jaata hai, jaise mar gaya ho.

Verse 2.15

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छावस्थानामन्या ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वजीवभयप्रदा स्थूलदेहविसर्जनी मरणावस्था भवति॥१५॥

Jagna, sapna, neend aur behoshi, yeh sab alag hain. In sab se alag maut aati hai. Brahma se lekar ghaas tak, har jeevi maut se darta hai. Maut mein shareer chhodna padta hai.

Verse 2.16

कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि तत्तद्विषयान् प्राणान् संहृत्य कामकर्मान्वितोऽविद्याभूतवेष्टितो जीवो देहान्तरं प्राप्य लोकान्तरं गच्छति। प्राक्कर्मफलपाकेनावर्तान्तरकीटवद्विश्रान्तिं नैव गच्छति॥१६॥

Jeev apni saari indriyan aur saans leke chalta hai. Ichcha aur karam uske saath rehte hain, aur galti usko dhak leti hai. Woh doosra shareer paa ke doosri duniya mein chala jaata hai. Jab tak purane karam ka phal poora nahi hota, aaram nahi milta. Jaise kida ek ghoormal se doosre ghoormal mein jaata rehta hai.

Verse 2.17

सत्कर्मपरिपाकतो बहूनां जन्मनामन्ते नृणां मोक्षेच्छा जायते। तदा सद्गुरुमाश्रित्य चिरकालसेवया बन्धं मोक्षं कश्चित्प्रयाति॥१७॥

Acche kaam karne se, kayi janmon ke baad, insaan ko mukti ki ichcha hoti hai. Tab woh sachche guru ke paas jaata hai. Guru ki lambi seva karke, woh bandhan se aazaad ho jaata hai.

Verse 2.18

अविचारकृतो बन्धो विचारान्मोक्षो भवति। तस्मात्सदा विचारयेत्। अध्यारोपापवादतः स्वरूपं निश्चयीकर्तुं शक्यते। तस्मात्सदा विचारयेज्जगज्जीवपरमात्मनो जीवभावजगद्भावबाधे प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मैवावशिष्यत इति॥१८॥

Sochne se bandhan tootta hai, na sochne se bandhan banta hai. Isliye hamesha sochna chahiye. Pehle yeh samjho ki main kya hoon, phir galat cheezein hata do. Jab jeev aur duniya ki galat samajh toot ti hai, tab sirf Brahman reh jaata hai, jo andar hi andar hai.

Verse 3.1

अथ हैनं पैङ्गलः प्रपच्छ याज्ञवल्क्यं महावाक्यविवरणमनुब्रूहीति ॥१॥

Phir Paingala ne Yajnavalkya se poocha. Boliye, mujhe badi baaton ka matlab samjhao. Woh badi baatein kya keh rahi hain, yeh clear karo.

Verse 3.2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—तत्त्वमसि, त्वं तदसि, त्वं ब्रह्मासि, अहं ब्रह्मास्मीति अनुसन्धानं कुर्यात् ॥२॥

Yajnavalkya ne kaha. In baaton par dhyan lagao. Tu woh hai. Tu Brahma hai. Main Brahma hoon. Yeh soch ko pakka karo, man mein basa lo.

Verse 3.3

तत्र पारोक्ष्यशबलः सर्वज्ञत्वादिलक्षणो मायोपाधिः सच्चिदानन्दलक्षणो जगद्योनिस्तत्पदवाच्यो भवति । स एवान्तःकरणसम्भिन्नबोधोऽस्मत्प्रत्ययावलम्बनस्त्वम्पदवाच्यो भवति । परजीवोपाधिमायाविद्ये विहाय तत्त्वंपदल...

Yahan do shabdon ka matlab samjho. Tat ka matlab woh hai jo sab mein hai, sab jaanta hai, sukh aur gyaan roop hai. Tvam ka matlab tu hai, jo sochta hai main hoon. Par asli mein dono alag nahi hain. Maya aur agyaan ko chhodo, to pata chalega, tu aur woh ek hi hain. Wohi Brahma hai.

Verse 3.4

तत्त्वमसीत्यहं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थविचारः श्रवणं भवति। एकान्तेन श्रवणार्थानुसन्धानं मननं भवति। श्रवणमनननिर्विचिकित्सेऽर्थे वस्तुन्येकतानवत्तया चेतःस्थापनं निदिध्यासनं भवति। ध्यातृध्याने विहाय निवात...

Pehle suno ki yeh baatein kya keh rahi hain. Isko samjho. Phir is par socho, baar baar dimag lagao. Phir man ko is ek baat pe fix kar do, koi shak nahi rehni chahiye. Jab tak tu soch raha hai aur soch alag nahi hoti, tab dil ek jagah settle ho jata hai. Jaise shant jagah pe diya jalta hai bina hile, waise hi samadhi hoti hai.

Verse 3.5

तदानीमात्मगोचरा वृत्तयः समुत्थिता अज्ञाता भवन्ति। ताः स्मरणादनुमीयन्ते। इहानादिसंसारे सञ्चिताः कर्मकोटयोऽनेनैव विलयं यान्ति। ततोऽभ्यासपाटवात्सहस्रशः सदामृतधारा वर्षति। ततो योगवित्तमाः समाधिं धर्ममेघं ...

Jab samadhi hoti hai, to mann ki baatein upar aati hain par pata nahi chalta. Sirf yaad se pata chalta hai ki kya hua. Janam-janam ke karam mit jaate hain. Abhyas se hazaaron roop mein amrit barsne lagta hai. Isliye yogi log isko dharam ka badal kehte hain. Jab saari purani aadatein mit jaati hain, aur paap-punya sab khatam ho jata hai, tab badi baat seedha saamne aa jati hai. Jaise haath mein aam dekh lo, waise clear ho jata hai. Tab insaan jeete ji mukt ho jata hai.

Verse 3.6

ईशः पञ्चीकृतभूतानामपञ्चीकरणं कर्तुं सोऽकामयत। ब्रह्माण्डतद्गतलोकान्कार्यरूपांश्च कारणत्वं प्रापयित्वा ततः सूक्ष्माङ्गं कर्मेन्द्रियाणि प्राणांश्च ज्ञानेन्द्रियाण्यन्तःकरणचतुष्टयं चैकीकृत्य सर्वाणि भौत...

Bhagwan ne socha ki ab in paanch elements ko wapas ek karne ka time aa gaya. Pehle unhone brahmaand aur uske andar ki saari duniya ko wapas cause bana diya. Phir unhone body ke sab parts aur senses ko ek karke paanch elements mein mila diya. Ab dissolution shuru hota hai. Dharti paani mein ghul jati hai. Paani aag mein. Aag hawa mein. Hawa aakash mein. Aakash apne aap mein. Phir woh bhi ego mein ghul jata hai. Ego mahat mein. Mahat avyakt mein. Avyakt Purush mein. Yeh sab ek ke baad ek hota hai. Virat, Hiranyagarbha, Ishwar - yeh teen bhi apne limitations chod ke Paramatma mein mil jate hain.

Verse 3.7

पञ्चीकृतमहाभूतसम्भवकर्मसञ्चितस्थूलदेहः कर्मक्षयात् सत्कर्मपरिपाकतोऽपञ्चीकरणं प्राप्य सूक्ष्मेणैकीभूत्वा कारणरूपत्वमासाद्य तत्कारणं कूटस्थे प्रत्यगात्मनि विलीयते। विश्वतैजसप्राज्ञाः स्वस्वोपाधिलयात् प्...

Yeh body jo paanch elements se bani hai, usme bahut saari karm ki layer jami hui hai. Jab karm khatam ho jate hain aur achche karm pak jate hain, tab yeh body wapas elements mein ghulne lagti hai. Pehle yeh subtle body ke saath ek ho jati hai. Phir woh bhi cause wali state mein pahunch jati hai. Aur aakhiri mein woh changeless Self mein mil jati hai. Vishwa, Tejas, Prajna - yeh teen bhi apne limitations chod ke andar wale Self mein ghul jate hain.

Verse 3.8

अण्डं ज्ञानाग्निना दग्धं कारणैः सह परमात्मनि लीनं भवति। ततो ब्राह्मणः समाहितो भूत्वा तत्त्वंपदैक्यमेव सदा कुर्यात्। ततो मेघापायेऽशुमानिवात्माविर्भवति॥८॥

Gyaan ki aag se yeh brahmaand aur uski saari wajah jal kar raakh ho jati hain. Woh sab Paramatma mein mil jata hai. Phir brahman stable ho ke baithta hai. Woh hamesha sirf ek cheez sochta hai - main woh hoon jo Tu hai. Jab baadal chale jate hain toh sooraj saaf dikhne lagta hai. Waise hi jab ignorance hat jata hai, Self saaf dikhne lagta hai.

Verse 3.9

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत्। अङ्गुष्ठमात्रमात्मानमधूमज्योतिरूपकम्। प्रकाशयन्तमन्तःस्थं ध्यायेत्कूटस्थमव्ययम्। ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः। जीवन्मुक्तः स विज्ञेयः स धन्यः ...

Meditation karo us Self ka jo beech mein hai. Jaise ek diya matke ke andar hai, waise yeh Self andar hai. Yeh Self angootha jaisa chhota hai, dhuwan nahi, sirf roshni. Yeh andar se chamakta hai, yeh kabhi khatam nahi hota. Jo muni aise meditation mein rehta hai, woh sote nahi, woh amrit mein sthit hai. Use jivanmukta kehte hain - zinda rehte hue mukt. Woh dhanya hai, uska kaam ho gaya. Jab body ka time aa jata hai, woh jivanmukti ki state chod deta hai. Phir woh body ke bina mukt ho jata hai. Jaise hawa thahar jaye, koi movement na ho.

Verse 3.10

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत् । अङ्गुष्ठमात्रमात्मानम् अधूमज्योतिरूपकम् । प्रकाशयन्तम् अन्तःस्थं ध्यायेत् कूटस्थम् अव्ययम् । ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः । जीवन्मुक्तः स विज...

Meditation karo us Self ka jo center mein hai. Jaise matke ke andar diya hai, waise yeh Self andar hai. Yeh Self angootha jaisa hai, dhuwan nahi, sirf roshni. Yeh andar se chamakta hai, yeh kabhi change nahi hota. Jo muni aise meditation mein rehta hai, woh sote nahi. Woh amrit mein sthit rehta hai. Use jivanmukta kehte hain - zinda rehte hue mukt. Woh dhanya hai, uska kaam poora ho gaya. Jab body ka time aa jata hai aur woh jivanmukti chod deta hai, woh body ke bina mukt ho jata hai. Jaise hawa thahar jaye, koi movement na ho.

Verse 3.11

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत् । अङ्गुष्ठमात्रमात्मानम् अधूमज्योतिरूपकम् । प्रकाशयन्तम् अन्तःस्थं ध्यायेत् कूटस्थम् अव्ययम् । ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः । जीवन्मुक्तः स विज...

Apne aap ko beech mein samjho, jaise kisi bartan ke andar diya jal rahi ho. Apne aap ko angootha ke barabar samjho, jaise dhuen ke bina roshni ho. Yeh roshni andar se chamak rahi hai, yeh kabhi nahi badalta. Muni log dhyan mein hi rehte hain. Jo aise hi sote rehte hain aur maut tak pahunchte hain, woh mukt ho jaate hain. Woh khushnaseeb hain, inka kaam ho gaya. Jab shareer waqt ke hawaale ho jaata hai, toh woh shareer ke bandhan se aazaad ho jaata hai. Jaise hawa bilkul ruk jaaye, waise hi woh shant ho jaata hai.

Verse 3.12

अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययं तथा रसं नित्यम् अगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं तदेव शिष्यत्यमलं निरामयम् ॥ १२ ॥

Woh jo hai na, uski koi awaaz nahi, koi sparsh nahi, koi roop nahi. Woh kabhi khatam nahi hota. Uska koi swaad nahi, koi khushbu nahi. Woh shuru se pehle tha, ant ke baad bhi rahega. Woh bade se bhi bada hai, pakka hai. Bas wohi bachta hai, saaf hai, kisi bimari mein nahi hai.

Verse 4.1

अथ हैनं पैङ्गलः प्रपच्छ याज्ञवल्क्यं—ज्ञानिनः किं कर्म, का च स्थितिरिति ॥१॥

Phir Paingala ne Yajnavalkya se poocha. Bola, jo log sab samajh gaye hain, unhe kya karna chahiye? Unki kya halat rehti hai?

Verse 4.2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—अमानित्वादिसम्पन्नो मुमुक्षुरेकविंशतिकुलं तारयति। ब्रह्मविन्मात्रेण कुलमेकोत्तरशतं तारयति ॥२॥

Yajnavalkya ne kaha, jo mukt hona chahta hai, usmein narami aur aise gun hone chahiye. Woh apne poorvajon ki ikkis pidi ko mukt kar deta hai. Aur jo Brahma ko samajh gaya, woh apne poorvajon ki sau ek pidi ko mukt kar deta hai.

Verse 4.3

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥३॥

Apne aap ko rath sawaar samjho, aur shareer ko ratha. Apni buddhi ko rath wala samjho, aur mann ko baazu.

Verse 4.4

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्। जङ्गमानि विमानानि हृदयानि मनीषिणः॥४॥

Log kehte hain ki indriyaan ghode jaisi hain. Inka kaam hai bahar ki cheezein dekhna. Gyan wale log kehte hain ki dil viman ki tarah udta hai.

Verse 4.5

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्महर्षयः। ततो नारायणः साक्षाद्धृदये सुप्रतिष्ठितः॥५॥

Bade rishi kehte hain ki aatma, jab indriyon aur mann ke saath hoti hai, woh bhogti hai. Aur phir Narayan khud dil mein betha hota hai.

Verse 4.6

प्रारब्धकर्मपर्यन्तमहिनिर्मोकवद्व्यवहरति। चन्द्रवच्चरते देही स मुक्तश्चानिकेतनः॥६॥

Jab tak purane karm khatam nahi hote, woh saanp ki purani khaal ki tarah rehta hai. Woh chaand ki tarah chalta hai, azaad hai aur kisi ghar mein nahi rehta.

Verse 4.7

तीर्थे श्वपचगृहे वा तनुं विहाय याति कैवल्यम् । प्राणान् अवकीर्य याति कैवल्यम् ॥७॥

Tirth ho ya kisi garib ka ghar, jab shareer chhod deta hai woh mukti paa leta hai. Saans chhod ke woh mukti mein chala jaata hai.

Verse 4.8

तं पश्चाद् दिग्बलिं कुर्याद् अथवा खननं चरेत् । पुंसः प्रव्रजनं प्रोक्तं नेतराय कदाचन ॥८॥

Uske baad charon disha mein bali deni chahiye, ya phir dafan kar dena chahiye. Sanyas lene ka matlab hai apne liye, kisi aur ke liye nahi.