Home›Upanishads›Nirvana›Verse 27
←Previous Verse
Next Verse→

Nirvana Upanishad: Verse 27

धैर्यकन्था। उदासीनकौपीनम्। विचारदण्डः। ब्रह्मावलोकयोगपट्टः। श्रियां पादुका। परेच्छाचरणम्। कुण्डलिनीबन्धः। परापवादमुक्तो जीवन्मुक्तः। शिवयोगनिद्रा च। खेचरीमुद्रा च। परमानन्दी। निर्गतगुणत्रयम्। विवेकलभ्यं मनोवागगोचरम्। अनित्यं जगद्यज्जनितं स्वप्नजगदभ्रगजादितुल्यम्। तथा देहादिसङ्घातं मोहगुणजालकलितं तद्रज्जुसर्पवत्कल्पितम्। विष्णुविद्यादिशताभिधानलक्ष्यम्। अङ्कुशो मार्गः। शून्यं न सङ्केतः। परमेश्वरसत्ता। सत्यसिद्धयोगो मठः। अमरपदं तत्स्वरूपम्। आदिब्रह्मस्वसंवित्। अजपा गायत्री। विकारदण्डो ध्येयः॥

धैर्य-कन्था । उदासीन-कौपीनम् । विचार-दण्डः । ब्रह्म-अवलोक-योग-पट्टः । श्रियाः पादुका । पर-इच्छा-चरणम् । कुण्डलिनी-बन्धः । पर-अपवाद-मुक्तः जीवन्-मुक्तः । शिव-योग-निद्रा च । खेचरी-मुद्रा च । परम्-आनन्दी । निर्गत-गुण-त्रयम् । विवेक-लभ्यम् मनः-वाक्-अगोचरम् । अनित्यम् जगत् यत्-जनितम् स्वप्न-जगत्-अभ्र-गज-आदि-तुल्यम् । तथा देह-आदि-सङ्घातम् मोह-गुण-जाल-कलितम् तत् रज्जु-सर्प-वत् कल्पितम् । विष्णु-विद्या-आदि-शत-अभिधान-लक्ष्यम् । अङ्कुशः मार्गः । शून्यम् न सङ्केतः । परम-ईश्वर-सत्ता । सत्य-सिद्ध-योगः मठः । अमर-पदम् तत्-स्वरूपम् । आदि-ब्रह्म-स्व-संवित् । अजपा गायत्री । विकार-दण्डः ध्येयः ।

Recitation with translationNirvana Upanishad 27

dhairyakanthā | udāsīna-kaupīnam | vicāra-daṇḍaḥ | brahmāvaloka-yoga-paṭṭaḥ | śriyāḥ pādukā | parecchā-caraṇam | kuṇḍalinī-bandhaḥ | parāpavāda-mukto jīvanmuktaḥ | śivayoga-nidrā ca | khecarī-mudrā ca | paramānandī | nirgata-guṇa-trayam | viveka-labhyaṃ mano-vāg-agocaram | anityaṃ jagad yaj-janitaṃ svapna-jagad-abhra-gajādi-tulyam | tathā dehādi-saṅghātaṃ moha-guṇa-jāla-kalitaṃ tad rajju-sarpavat-kalpitam | viṣṇu-vidyādi-śatābhidhāna-lakṣyam | aṅkuśo mārgaḥ | śūnyaṃ na saṅketaḥ | parameśvara-sattā | satya-siddha-yogo maṭhaḥ | amara-padaṃ tat-svarūpam | ādibrahma-sva-saṃvit | ajapā gāyatrī | vikāra-daṇḍo dhyeyaḥ ||

Dhairya tumhara kapda hai, isse pehno. Udas rehno, kisi cheez ka moh nahi. Sahi galat samjho, yeh tumhara hathiyar hai. Brahma ko dekho, yeh tumhari kamar pehchan hai. Lakshmi ki kripa hai, yeh tumhare paon tale hai. Bhagwan ki marzi chalo. Kundalini ko control karo. Jab koi ilzam nahi, tab tum azaad ho, zinda rehte hue bhi. Shiv ki yoga neend hai, aur khechari mudra bhi. Param anand mein reho, teen guna se aage. Vivek se paaya jaata hai, dimaag aur bol se pare. Yeh duniya temporary hai, sapne jaisi, badal jaisi, badal mein haathi jaisi dikhti hai. Shareer aur yeh sab, bhram ke jaal mein phansa hai, jaise rassi ko saanp samajh baithte hain. Lakshya woh hai jisko Vishnu aur Gyaan jaise sau naam se pukarte hain. Ankush rasta hai. Shoonya nahi, yeh nishani nahi hai. Asli baat yeh hai ki Parameshwar hai. Math sachchi yoga ka hai. Amar pad uska apna swaroop hai. Brahma ki apni jagruti. Ajapa Gayatri hai. Vikar ki lakdi pe dhyan karo.

The cloak is fortitude; the loincloth is dispassionate indifference; the staff is discrimination. The yogic belt is the contemplation of Brahman; the sandals are prosperity (śrī). The ‘walking’ is according to the will of the Supreme. The binding is the restraint of Kuṇḍalinī. Free from the supreme reproach (blame), one is a living-liberated person. There is the sleep of Śiva-yoga, and the khecarī-mudrā. One is of supreme bliss, beyond the three guṇas; attainable through discernment, beyond mind and speech. This world, which is produced, is impermanent—like a dream-world, like a cloud, an elephant (seen in a cloud), and the like. Likewise, the aggregate beginning with the body, woven of the net of delusive qualities, is imagined like a rope-snake. The aim is that which is designated by hundreds of names such as ‘Viṣṇu’ and ‘Knowledge’. The goad is the path. ‘Void’ is not the indicator. The reality is the existence of the Supreme Lord. The monastery is the yoga that is true and accomplished. The immortal state is Its own nature. The self-awareness of the primal Brahman. The ajapā is the Gāyatrī. The staff of modification (vikāra) is to be meditated upon.

धैर्यकन्थाa cloak of steadfastness (patched cloak as symbol of fortitude)
धैर्यकन्था:
TypeNoun
Rootधैर्य (प्रातिपदिक) + कन्था (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उदासीनindifferent, detached
उदासीन:
TypeAdjective
Rootउदासीन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (कौपीनम् इत्यस्य विशेषणम्)
कौपीनम्loincloth
कौपीनम्:
TypeNoun
Rootकौपीन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विचारदण्डःthe staff of inquiry/discrimination
विचारदण्डः:
TypeNoun
Rootविचार (प्रातिपदिक) + दण्ड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ब्रह्मावलोकयोगपट्टःthe belt/strap of yoga as contemplation of Brahman
ब्रह्मावलोकयोगपट्टः:
TypeNoun
Rootब्रह्म (प्रातिपदिक) + अवलोक (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक) + पट्ट (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
श्रiyाःof prosperity/Śrī
श्रiyाः:
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
पादुकाsandals
पादुका:
TypeNoun
Rootपादुका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
परेच्छाsupreme will
परेच्छा:
TypeNoun
Rootपरा (प्रातिपदिक) + इच्छा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चरणम्feet; refuge
चरणम्:
TypeNoun
Rootचरण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कुण्डलिनीबन्धःthe bind/lock of Kuṇḍalinī
कुण्डलिनीबन्धः:
TypeNoun
Rootकुण्डलिनी (प्रातिपदिक) + बन्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
परापवादमुक्तःfreed from censure/blame
परापवादमुक्तः:
TypeAdjective
Rootपरा (प्रातिपदिक) + अपवाद (प्रातिपदिक) + मुक्त (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
जीवन्मुक्तःliberated while living
जीवन्मुक्तः:
TypeNoun
Rootजीवत् (कृदन्त, शतृ) + मुक्त (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
शिवयोगनिद्राthe yogic sleep of Śiva
शिवयोगनिद्रा:
TypeNoun
Rootशिव (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक) + निद्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चand
च:
TypeIndeclinable
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
खेचरीमुद्राkhecarī mudrā
खेचरीमुद्रा:
TypeNoun
Rootखेचरी (प्रातिपदिक) + मुद्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चand
च:
TypeIndeclinable
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
परमानन्दीabiding in supreme bliss
परमानन्दी:
TypeAdjective
Rootपरम (प्रातिपदिक) + आनन्दिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
निर्गतtranscended
निर्गत:
TypeAdjective
Rootनिर्गत (कृदन्त, क्त; √गम्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
गुणत्रयम्the three guṇas
गुणत्रयम्:
TypeNoun
Rootगुण (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विवेकलभ्यम्attainable through discrimination
विवेकलभ्यम्:
TypeAdjective
Rootविवेक (प्रातिपदिक) + लभ्य (कृदन्त, यत्; √लभ्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मनोवागगोचरम्beyond mind and speech
मनोवागगोचरम्:
TypeAdjective
Rootमनस् (प्रातिपदिक) + वाच् (प्रातिपदिक) + अगोचर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अनित्यम्impermanent
अनित्यम्:
TypeAdjective
Rootअनित्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
जगत्the world
जगत्:
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
यत्which
यत्:
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
जनितम्generated
जनितम्:
TypeAdjective
Rootजनित (कृदन्त, क्त; √जन्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्वप्नजगत्dream-world
स्वप्नजगत्:
TypeNoun
Rootस्वप्न (प्रातिपदिक) + जगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अभ्रcloud
अभ्र:
TypeNoun
Rootअभ्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
गजelephant
गज:
TypeNoun
Rootगज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
आदिand the like
आदि:
TypeIndeclinable
Rootआदि (अव्यय)
Formसमासे 'आदि'
तुल्यम्like
तुल्यम्:
TypeAdjective
Rootतुल्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तथाlikewise
तथा:
TypeIndeclinable
Formअव्यय
देहादिसङ्घातम्the aggregate of body etc.
देहादिसङ्घातम्:
TypeNoun
Rootदेह (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय) + सङ्घात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
मोहdelusion
मोह:
TypeNoun
Rootमोह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
गुणquality
गुण:
TypeNoun
Rootगुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
जालnet
जाल:
TypeNoun
Rootजाल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
कलितम्formed/woven
कलितम्:
TypeAdjective
Rootकलित (कृदन्त, क्त; √कल्/√कलय्)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
तत्that
तत्:
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
रज्जुrope
रज्जु:
TypeNoun
Rootरज्जु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सर्पवत्like a snake
सर्पवत्:
TypeIndeclinable
Rootसर्प (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
Formअव्यय
कल्पितम्imagined/superimposed
कल्पितम्:
TypeAdjective
Rootकल्पित (कृदन्त, क्त; √कॢप्/√कल्प्)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
विष्णुViṣṇu
विष्णु:
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विद्याknowledge/doctrine
विद्या:
TypeNoun
Rootविद्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
आदिetc.
आदि:
TypeIndeclinable
Rootआदि (अव्यय)
Formसमासे 'आदि'
शतhundred
शत:
TypeNoun
Rootशत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अभिधानname/designation
अभिधान:
TypeNoun
Rootअभिधान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
लक्ष्यम्the intended goal/referent
लक्ष्यम्:
TypeNoun
Rootलक्ष्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अङ्कुशःgoad
अङ्कुशः:
TypeNoun
Rootअङ्कुश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मार्गःpath
मार्गः:
TypeNoun
Rootमार्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
शून्यम्void
शून्यम्:
TypeNoun
Rootशून्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
नnot
न:
TypeIndeclinable
Formनिषेध-अव्यय
सङ्केतःsign/indicator
सङ्केतः:
TypeNoun
Rootसङ्केत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
परमेश्वरसत्ताthe reality of the Supreme Lord
परमेश्वरसत्ता:
TypeNoun
Rootपरमेश्वर (प्रातिपदिक) + सत्ता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सत्यtrue
सत्य:
TypeAdjective
Rootसत्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सिद्धperfected
सिद्ध:
TypeAdjective
Rootसिद्ध (कृदन्त, क्त; √सिध्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
योगःyoga
योगः:
TypeNoun
Rootयोग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मठःmonastery
मठः:
TypeNoun
Rootमठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अमरपदम्deathless state
अमरपदम्:
TypeNoun
Rootअमर (प्रातिपदिक) + पद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तत्that (Brahman)
तत्:
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्वरूपम्essential nature
स्वरूपम्:
TypeNoun
Rootस्वरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
आदिब्रह्मस्वसंवित्self-awareness as primordial Brahman
आदिब्रह्मस्वसंवित्:
TypeNoun
Rootआदि (प्रातिपदिक) + ब्रह्म (प्रातिपदिक) + स्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + संवित् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अजपाautomatic (unuttered)
अजपा:
TypeAdjective
Rootअजपा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
गायत्रीGāyatrī
गायत्री:
TypeNoun
Rootगायत्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विकारदण्डःstaff of restraining modifications
विकारदण्डः:
TypeNoun
Rootविकार (प्रातिपदिक) + दण्ड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ध्येयःto be meditated upon
ध्येयः:
TypeAdjective
Rootध्येय (कृदन्त, यत्; √ध्यै)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
  • Nirvana.25 इव समानः पदच्छेदः। (टिप्पणी: इनपुट देवनागरी 'श्रियां' इत्यस्य पदच्छेदः 'श्रियाः'।)
Central concept
Brahman as sat-cit (sattā/saṃvit) and the sublation of vikāra (change) through knowledge
The mahavakyas
Especially consonant with ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’ (saṃvit as Brahman) and ‘अयम् आत्मा ब्रह्म’ (the Self as Brahman), given ‘ādi-brahma-sva-saṃvit’ and ‘amara-padaṃ tat-svarūpam’.
Veda
Atharva
Chandas
Prose (gadya)

Yoga and practice

Inquiry (vicāra) as primary ‘daṇḍa’; meditation on changeless awareness to transcend vikāra; ajapā as continuous contemplative thread; cultivate guṇātīta steadiness; integrate ‘Śiva-yoga-nidrā’ as deep relaxation/absorption without dullness (yoga-nidrā as samādhi-like repose).

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play