Rig Veda 3.2.15: Mandala 3, Sukta 2, Mantra 15

Sukta 3.2

Rishi: Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for Maṇḍala 3)

Devata: Agni (Hotṛ; household and universal priest)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Samhita Patha (Devanagari)

मन्द्रं होतारं शुचिमद्वयाविनं दमूनसमुक्थ्यं विश्वचर्षणिम् । रथं न चित्रं वपुषाय दर्शतं मनुर्हितं सदमिद्राय ईमहे ॥

Recitation with translationRig Veda 3.2.15

Transliteration

mandráṃ hotā́raṃ śucím ádvayāvinam damū́nasaṃ ukthyáṃ viśvá-carṣaṇim | ráthaṃ na citráṃ váp uṣāya darśatáṃ mánur-hitaṃ sád am íd rā́ya īmahe ||

Translation

Hum Agni se maangte hain woh sab kuch jo humein khush rakhe. Agni bilkul saaf hai, puja ke time sabse aage rehta hai, ghar ka malik hai. Woh sab jagah kaam karta hai, kisi se bhi juda nahi hota. Rishiyon ke geet uske liye hain. Woh ek chamakdar rath ki tarah hai, dekhne mein accha lagta hai. Insan ne use hamesha ke liye yagya ki jagah pe bitha diya hai.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• मन्द्रम्: gladdening, pleasant
• मन्द्रम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Adjective
• Root: मन्द्र- (प्रातिपदिक)

• होतारम्: the Hotṛ-priest (invoker)
• होतारम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: होतृ- (प्रातिपदिक; √हु ‘यजने/आह्वाने’)

• शुचिम्: pure, bright
• शुचिम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Adjective
• Root: शुचि- (प्रातिपदिक)

• अद्वयाविनम्: free from duplicity; undeceiving
• अद्वयाविनम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Adjective
• Root: अद्वयाविन्- (प्रातिपदिक; अ-द्वया ‘अद्वितीयता’ + -विन् ‘युक्त/धारिन्’)

• दमूनसम्: house-friend; lord of the house
• दमूनसम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Noun/Adjective
• Root: दमूनस्- (प्रातिपदिक; दमू- ‘गृह/दम’ + नस्)

• उक्थ्यम्: worthy of hymns/recitations
• उक्थ्यम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Adjective
• Root: उक्थ्य- (प्रातिपदिक; उक्थ ‘स्तोत्र’)

• विश्वचर्षणिम्: belonging to/benefiting all peoples
• विश्वचर्षणिम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Adjective
• Root: विश्व-चर्षणि- (प्रातिपदिक; विश्व ‘सर्व’ + चर्षणि ‘जन/मानवसमूह’)

• रथम्: chariot
• रथम्: कर्म (उपमान-रूपेण)
• Type: Noun
• Root: रथ- (प्रातिपदिक)

• न: like, as
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)

• चित्रम्: bright, wondrous
• चित्रम्: कर्म (विशेषणः ‘रथम्’/उपमानस्य)
• Type: Adjective
• Root: चित्र- (प्रातिपदिक)

• वपुषाय: by (his) form/beauty
• वपुषाय: करण (हेतु/साधनभावः: ‘रूपेण/तेजसा’)
• Type: Noun
• Root: वपुस्- (प्रातिपदिक)

• दर्शतम्: good to see, splendid
• दर्शतम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’)
• Type: Adjective
• Root: दर्शत- (प्रातिपदिक; √दृश् ‘दर्शने’)

• मनुः: Manu (the archetypal man/ancestor)
• मनुः: कर्तृ (उपपद-कर्तृ: ‘मनुना/मनुष्या’ इत्यर्थे परम्परया)
• Type: Noun
• Root: मनु- (प्रातिपदिक)

• हितम्: appointed, established
• हितम्: कर्म (विशेषणः ‘होतारम्’: ‘मनुना निहितम्/स्थापितम्’)
• Type: Adjective (Participle)
• Root: हित- (कृदन्त; √धा ‘धारणे’ → धित/हित ‘स्थापित/निहित’)

• सदम्: always
• सदम्: अधिकरण (कालः)
• Type: Indeclinable
• Root: सदम् (अव्यय; ‘सदा/सततम्’)

• इद्: indeed, just
• इद्: —
• Type: Indeclinable
• Root: इद् (अव्यय/निपात)

• रायः: for wealth, for bounty
• रायः: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: राय्/रयि- (प्रातिपदिक)

• ईमहे: we seek, we strive for
• ईमहे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √यम् (आत्मनेपद; वेदिक ‘ईमहे’ = ‘यामहे/ईमहे’)