Opening the text
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘मंगल के संस्कार’ का द्वार। बालकाण्ड में रामकथा केवल कथानक नहीं, साधक के चित्त में ‘श्रद्धा–प्रेम–मंगल’ की प्रथम स्थापना है। यहाँ विवाह-उत्सव जैसे सामाजिक संस्कार भी ‘ईश्वर-सान्निध्य’ में रूपान्तरित होकर साधना बनते हैं—सुनना/गाना/स्मरण करना ही सीढ़ी का पहला पायदान है।
Is bhaag mein khushi aur utsaah ka rang hai, aur thoda sa vinamrata bhi mix hai. Raja Dasharath apne poore parivar ke saath pairon mein gir ke bhakti dikha rahe hain. Vishwamitra ji bahut khush ho rahe hain aur aashirwad de rahe hain. Tulsidas ji yahan kahani se zyada seekh de rahe hain - jo gaate sunte hain woh hamesha khush rehte hain. Yeh sunana-gaana ek tarah ki tapasya ban jaati hai bhakti mein. Isliye Ram aur Sita ki katha sabse badhkar hai aur sabko sukh deti hai.
Verse 756 (चौपाई)
सुदिन सोधि कल कंकन छौरे। मंगल मोद बिनोद न थोरे।। नित नव सुखु सुर देखि सिहाहीं। अवध जन्म जाचहिं बिधि पाहीं।। बिस्वामित्रु चलन नित चहहीं। राम सप्रेम बिनय बस रहहीं।। दिन दिन सयगुन भूपति भाऊ। देखि सराह महामुनिराऊ।। मागत बिदा राउ अनुरागे। सुतन्ह समेत ठाढ़ भे आगे।। नाथ सकल संपदा तुम्हारी। मैं सेवकु समेत सुत नारी।। करब सदा लरिकनः पर छोहू। दरसन देत रहब मुनि मोहू।। अस कहि राउ सहित सुत रानी। परेउ चरन मुख आव न बानी।। दीन्ह असीस बिप्र बहु भाँती। चले न प्रीति रीति कहि जाती।। रामु सप्रेम संग सब भाई। आयसु पाइ फिरे पहुँचाई।।
Din achhe chal rahe the, har pal khushi aur masti mein guzar raha tha. Devta din bhar naye naye sukh dekh ke khush the. Ayodhya ke log Brahma ke darshan ke liye taras rahe the. Log Vishvamitra ke jaane ka intezaar karte the, lekin Rama apni vinamrata mein wahi ruk gaye. Raja ke gun din bhar chamak rahe the, jise dekh ke muni ne unki tarif ki. Raja ne pyaar se vidai maangi, aur apne beton ke saath aage khada ho gaya. Raja ne kaha, Nath, jo kuchh bhi mera hai woh sab aapka hai. Main, mere bete aur patni, sab aapke sevak hain. Main in bacchon par hamesha pyaar rakhoonga. Muni, mujhe aapka darshan milta rahe. Aisa keh ke raja apne beton aur raniyon ke saath muni ke pairon mein gir gaya, uska muh se bol nahi nikal raha tha. Muni ne unhe bahut tarike se ashirwad diya, phir bhi woh pyaar aur riwaz mein hi ruke hue the. Rama ne apne sab bhaiyon ke saath vidai le li aur muni ko chhodne gaye.
Verse 757 (दोहा/सोरठा)
राम रूपु भूपति भगति ब्याहु उछाहु अनंदु। जात सराहत मनहिं मन मुदित गाधिकुलचंदु।।360।।
Raja ko Rama ke roop mein, bhakti mein, shaadi mein, khushi aur anand mein bahut maza aaya. Jab woh ja rahe the, toh raja ne dil hi dil mein unki tarif ki. Gadhi vansh ka yeh chand, yani Vishvamitra, khushi se bhara hua tha.
Verse 758 (चौपाई)
बामदेव रघुकुल गुर ग्यानी। बहुरि गाधिसुत कथा बखानी।। सुनि मुनि सुजसु मनहिं मन राऊ। बरनत आपन पुन्य प्रभाऊ।। बहुरे लोग रजायसु भयऊ। सुतन्ह समेत नृपति गृहँ गयऊ।। जहँ तहँ राम ब्याहु सबु गावा। सुजसु पुनीत लोक तिहुँ छावा।। आए ब्याहि रामु घर जब तें। बसइ अनंद अवध सब तब तें।। प्रभु बिबाहँ जस भयउ उछाहू। सकहिं न बरनि गिरा अहिनाहू।। कबिकुल जीवनु पावन जानी।।राम सीय जसु मंगल खानी।। तेहि ते मैं कछु कहा बखानी। करन पुनीत हेतु निज बानी।।
Bamadev, jo Raghu vansh ke guru the aur gyan mein mahir the, unhone phir se Gadhi putr ki katha sunayi. Muni ki yeh achhi badai sun ke raja ne dil mein socha aur apne punya aur shakti ka zikr kiya. Logon ne raja ki aagya lekar wapas apne ghar chale gaye, raja bhi apne beton ke saath wapas gaya. Har taraf log Rama ki shaadi ke baare mein gaane lage. Rama ki yeh saaf badai teeno duniya mein fail gayi. Jis din se Rama shaadi karke ghar aaye, us din se Ayodhya mein khushi bas gayi. Bhagwan ki shaadi mein jo khushi hui, woh hazaron saal mein bhi bayaan nahi ho sakti. Kavi Tulsidas ne jaana ki Rama aur Sita ki badai mangal ka khani hai, jo sabko pavitra karti hai. Isliye maine thoda bata diya, taaki meri bhi bani pavitra ho jaaye.
Verse 759 (छंद)
निज गिरा पावनि करन कारन राम जसु तुलसी कह्यो। रघुबीर चरित अपार बारिधि पारु कबि कौनें लह्यो।। उपबीत ब्याह उछाह मंगल सुनि जे सादर गावहीं। बैदेहि राम प्रसाद ते जन सर्बदा सुखु पावहीं।।
Tulsidas ne Rama ki badai isliye batayi taaki unki bani bhi pavitra ho jaaye. Raghu vansh ke veer ke kartooton ka samundar itna bada hai, kisi kavi ne bhi uska kinara nahi chhua. Jo log shaadi ki khushi aur mangal ke baare mein sunte hain aur pyaar se gate hain, unhe Rama aur Sita ki kripa se hamesha sukh milta hai.
Verse 760 (दोहा/सोरठा)
सिय रघुबीर बिबाहु जे सप्रेम गावहिं सुनहिं। तिन्ह कहुँ सदा उछाहु मंगलायतन राम जसु।।361।।
Jo log Sita aur Raghu veer Rama ki shaadi ko pyaar se gate hain ya sunte hain, unke dil mein hamesha khushi rehti hai. Rama ki badai sab mangal ka ghar hai.
छंद/दोहा 361 की वाणी के अनुसार जो लोग विवाह-उत्सव का मंगल ‘सादर’ सुनते-गाते हैं, वे ‘बैदेहि-राम प्रसाद’ से ‘सर्बदा सुखु’ पाते हैं—अर्थात् चित्त में स्थायी उत्साह, मंगल-बुद्धि, और भक्ति-वृद्धि।
परम्परा में विवाह-प्रसंग/मंगल-गान के साथ ‘सीता-राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट प्रचलित है—उदा. ‘सियावर रामचंद्र की जय’ या ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ को कीर्तन-आवृत्ति के रूप में जोड़ा जाता है (स्थानीय संप्रदायानुसार भेद संभव)।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.