Prakarana 36
सोपान-आरम्भ: ‘भक्ति का जन्म’—जहाँ रामकथा को गृह-आनन्द, मंगलाचार, गुरु-आज्ञा और लोक-रीति के माध्यम से साधक के मन में ‘श्रद्धा’ का स्थिर आसन मिलता है। इस खण्ड में विवाहोत्तर गृह-प्रवेश, पूजन, दान, आशीष, और रात्रि-विश्राम जैसे दृश्य ‘धर्म-समाज’ की स्थापना करते हैं: भक्ति केवल अंतःभाव नहीं, बल्कि संस्कार-रूप जीवन-यज्ञ है।
Ayodhya mein shaadi ke baad bahut khushi hai. Sab log Ram aur Sita ke paas aate hain. Maa Kaushalya unke pair dhote hain aur aarti utarte hain. Guru Vashishtha aur Kaushhik bhi aate hain. Raja Dashrath unko daan denge. Har kaam bhakti jaisa ho jata hai. Ram yogi ke liye sachche swaroop jaisa hai. Andhe ke liye roshni jaisa hai. Yeh khushi sirf is duniya ki nahi, aage ki bhi hai.
Verses
Chaupai 350.1-4
चारि सिंघासन सहज सुहाए।जनु मनोज निज हाथ बनाए।।
तिन्ह पर कुअँरि कुअँर बैठारे।सादर पाय पुनित पखारे।।
धूप दीप नैबेद बेद बिधि।पूजे बर दुलहिनि मंगलनिधि।।
बारहिं बार आरती करहीं।ब्यजन चारु चामर सिर ढरहीं।।
बस्तु अनेक निछावर होहीं।भरीं प्रमोद मातु सब सोहीं।।
पावा परम तत्व जनु जोगीं।अमृत लहेउ जनु संतत रोगीं।।
जनम रंक जनु पारस पावा।अंधहि लोचन लाभु सुहावा।।
मूक बदन जनु सारद छाई।मानहुँ समर सूर जय पाई।।
cāri siṁghāsana sahaja suhāe |janu manoja nija hātha banāe ||
tinha para kuãri kuãra baiṭhāre |sādara pāya punita pakhāre ||
dhūpa dīpa naibeda beda bidhi |pūje bara dulahini maṁgalanidhi ||
bārahiṁ bāra āratī karahīṁ |byajana cāru cāmara sira ḍharahīṁ ||
bastu aneka nichāvara hohīṁ |bharīṁ pramoda mātu saba sohīṁ ||
pāvā parama tatva janu jogīṁ |amṛta laheu janu saṁtata rogīṁ ||
janama raṁka janu pārasa pāvā |aṁdhahi locana lābhu suhāvā ||
mūka badana janu sārada chāī |mānahũ samara sūra jaya pāī ||
Chaaron singhasan apne aap itne khoobsurat the, jaise kisi ne apne haath se banaaye ho. Un par rajkumariyan aur rajkumar baithaye gaye, aur izzat se unke paer dho kar pavitra kiye. Dhoop, diya aur khane ka bhog de kar, Veda ke niyam ke hisaab se un dulhon aur dulhan ki puja ki, jo sabhi ashirwad ka khajana the. Baar baar aarti ki, aur unke sir ke upar sundar pankhe aur chaamar jhulaye gaye. Bahut saari cheezein tohfe mein baant di gayi, aur saari maayein khushi se bhari hui chamak rahi thi. Jaise koi yogi ko param tatva mil gaya ho, ya jaise hamesha beemar rehne wale ko amrit mil gaya ho. Jaise janam se gareeb kisi ko paaras mil gaya ho, ya andhe ko aankhon ki roshni ka pyara tohfa mil gaya ho. Jaise goonge ke mooh mein Saraswati aa gayi ho, ya jaise kisi yoddha ne yuddh mein jeet pa li ho.
Doha 350(क)-(ख)
एहि सुख ते सत कोटि गुन पावहिं मातु अनंदु।भाइन्ह सहित बिआहि घर आए रघुकुलचंदु।।350(क)।।
लोक रीत जननी करहिं बर दुलहिनि सकुचाहिं।मोदु बिनोदु बिलोकि बड़ रामु मनहिं मुसकाहिं।।350(ख)।।
ehi sukha te sata koṭi guna pāvahiṁ mātu anaṁdu |bhāinha sahita biāhi ghara āe raghukulacaṁdu ||350(ka)||
loka rīta jananī karahiṁ bara dulahini sakucāhiṁ |modu binodu biloki baṛa rāmu manahiṁ musakāhiṁ ||350(kha)||
Is khushi se crore guna zyada khushi maaon ko mili, jab Ram apne bhaiyon ke saath shaadi karke ghar aaye. Ram Raghu kul ke chaand the. Maaon ne duniya ki riwaaz ke hisaab se sab kiya. Dulhe aur dulhan sharma rahe the. Itni khushi aur masti dekhkar Ram dil mein muskuraaye.
Chaupai 351.1-4
देव पितर पूजे बिधि नीकी।पूजीं सकल बासना जी की।।
सबहिं बंदि मागहिं बरदाना।भाइन्ह सहित राम कल्याना।।
अंतरहित सुर आसिष देहीं।मुदित मातु अंचल भरि लेंहीं।।
भूपति बोलि बराती लीन्हे।जान बसन मनि भूषन दीन्हे।।
आयसु पाइ राखि उर रामहि।मुदित गए सब निज निज धामहि।।
पुर नर नारि सकल पहिराए।घर घर बाजन लगे बधाए।।
जाचक जन जाचहि जोइ जोई।प्रमुदित राउ देहिं सोइ सोई।।
सेवक सकल बजनिआ नाना।पूरन किए दान सनमाना।।
deva pitara pūje bidhi nīkī |pūjīṁ sakala bāsanā jī kī ||
sabahiṁ baṁdi māgahiṁ baradānā |bhāinha sahita rāma kalyānā ||
aṁtarahita sura āsiṣa dehīṁ |mudita mātu aṁcala bhari leṁhīṁ ||
bhūpati boli barātī līnhe |jāna basana mani bhūṣana dīnhe ||
āyasu pāi rākhi ura rāmahi |mudita gae saba nija nija dhāmahi ||
pura nara nāri sakala pahirāe |ghara ghara bājana lage badhāe ||
jācaka jana jācahi joi joī |pramudita rāu dehiṁ soi soī ||
sevaka sakala bajaniā nānā |pūrana kie dāna sanamānā ||
Raniyo ne bhagwan aur purkho ki sahi tarah puja ki, aur apne dil ki saari khwahisheen poori kar li. Sabko pranaam karke unse ek hi vardaan maanga, ki Ram aur uske bhaiyon ka bhala ho. Devtayein bina dikhe aashirwaad dete rahe, aur mataayein khush hokar aanchal mein jod kar rakh len. Raja ne baratiyo ko bulaya aur unhe gaadi, kapde aur gehne diye. Rukhsat leke Ram ko dil mein basa kar sab apne apne ghar khushi khushi chale gaye. Shehar ke saare aadmi aur aurato ko pehnane ke liye kapde diye, aur har ghar mein khushi ki dhun shuru ho gayi. Maangne wale jo kuch maangte, khush raja unhi ko wahi cheez deta. Saare naukro aur bahut saare bajane walo ko daan aur izzat deke khush kar diya.
Doha 351
देंहिं असीस जोहारि सब गावहिं गुन गन गाथ।तब गुर भूसुर सहित गृहँ गवनु कीन्ह नरनाथ।।351।।
deṁhiṁ asīsa johāri saba gāvahiṁ guna gana gātha |taba gura bhūsura sahita gṛhã gavanu kīnha naranātha ||351||
Sab ne haath jod ke usko salaam kiya aur ashirwad diya, aur uske gunon ki kahaaniyan gaayi. Phir raja, jo logon ka swami tha, apne guru aur Brahmanon ke saath apne mahal chala gaya.
Chaupai 352.1-4
जो बसिष्ठ अनुसासन दीन्ही।लोक बेद बिधि सादर कीन्ही।।
भूसुर भीर देखि सब रानी।सादर उठीं भाग्य बड़ जानी।।
पाय पखारि सकल अन्हवाए।पूजि भली बिधि भूप जेवाँए।।
आदर दान प्रेम परिपोषे।देत असीस चले मन तोषे।।
बहु बिधि कीन्हि गाधिसुत पूजा।नाथ मोहि सम धन्य न दूजा।।
कीन्हि प्रसंसा भूपति भूरी।रानिन्ह सहित लीन्हि पग धूरी।।
भीतर भवन दीन्ह बर बासु।मन जोगवत रह नृप रनिवासू।।
पूजे गुर पद कमल बहोरी।कीन्हि बिनय उर प्रीति न थोरी।।
jo basiṣṭha anusāsana dīnhī |loka beda bidhi sādara kīnhī ||
bhūsura bhīra dekhi saba rānī |sādara uṭhīṁ bhāgya baṛa jānī ||
pāya pakhāri sakala anhavāe |pūji bhalī bidhi bhūpa jevā̃e ||
ādara dāna prema paripoṣe |deta asīsa cale mana toṣe ||
bahu bidhi kīnhi gādhisuta pūjā |nātha mohi sama dhanya na dūjā ||
kīnhi prasaṁsā bhūpati bhūrī |rāninha sahita līnhi paga dhūrī ||
bhītara bhavana dīnha bara bāsu |mana jogavata raha nṛpa ranivāsū ||
pūje gura pada kamala bahorī |kīnhi binaya ura prīti na thorī ||
Vasishtha ne jo hukum diya, raja ne usko dono tarah se manna, ek toh duniya ke rule ke hisaab se, doosra Ved ke hisaab se, bade aadhar ke saath. Sabhi raniyan ne dekha ki kitne saare Brahman aa gaye hain. Woh sab uth khari hui, bade aadhar se, aur apne aap ko bahut khushnaseeb samjha. Sabhi Brahman ke paer dho kar unhe naha diya. Raja ne unki badi ijjat ki, sahi tarah se puja ki, aur unhe khana khilaya. Aadhar, tohfe aur pyaar se unka dil bhar gaya. Brahman log khush hokar ashirwad dete hue wapas chale gaye. Gadhi ke bete ki usne bahut tarah se ijjat ki, aur kaha, mere nath, mujh jitna dhany koi doosra nahi. Raja ne uski bahut tareef ki, aur raniyon ke saath milkar uske paer ki dhool li. Uske rehne ke liye mahal ke andar ek achi jagah di, aur raja aur mahal ki auraton ke dil me uski sewa ke khayal rehte the. Phir usne apne guru ke paer phir se puje, aur binti ki, aur dil me bahut pyaar tha.
Doha 352
बधुन्ह समेत कुमार सब रानिन्ह सहित महीसु।पुनि पुनि बंदत गुर चरन देत असीस मुनीसु।।352।।
badhunha sameta kumāra saba rāninha sahita mahīsu |puni puni baṁdata gura carana deta asīsa munīsu ||352||
Saare rajkumar apni apni patniyon ke saath, aur raja apni saari raniyon ke saath, baar baar guru ke charno ko naman kiya. Aur rishiyon ke swami ne unhein aashirwaad diya.
Chaupai 353.1-4
बिनय कीन्हि उर अति अनुरागें।सुत संपदा राखि सब आगें।।
नेगु मागि मुनिनायक लीन्हा।आसिरबादु बहुत बिधि दीन्हा।।
उर धरि रामहि सीय समेता।हरषि कीन्ह गुर गवनु निकेता।।
बिप्रबधू सब भूप बोलाई।चैल चारु भूषन पहिराई।।
बहुरि बोलाइ सुआसिनि लीन्हीं।रुचि बिचारि पहिरावनि दीन्हीं।।
नेगी नेग जोग सब लेहीं।रुचि अनुरुप भूपमनि देहीं।।
प्रिय पाहुने पूज्य जे जाने।भूपति भली भाँति सनमाने।।
देव देखि रघुबीर बिबाहू।बरषि प्रसून प्रसंसि उछाहू।।
binaya kīnhi ura ati anurāgeṁ |suta saṁpadā rākhi saba āgeṁ ||
negu māgi munināyaka līnhā |āsirabādu bahuta bidhi dīnhā ||
ura dhari rāmahi sīya sametā |haraṣi kīnha gura gavanu niketā ||
biprabadhū saba bhūpa bolāī |caila cāru bhūṣana pahirāī ||
bahuri bolāi suāsini līnhīṁ |ruci bicāri pahirāvani dīnhīṁ ||
negī nega joga saba lehīṁ |ruci anurupa bhūpamani dehīṁ ||
priya pāhune pūjya je jāne |bhūpati bhalī bhā̃ti sanamāne ||
deva dekhi raghubīra bibāhū |baraṣi prasūna prasaṁsi uchāhū ||
Raja ne dil bhar pyaar se rishi se vinamr guzaarish ki, apne bete aur saari daulat rishi ke aage rakh di. Rishiyon ke sardar ne sirf riwaj ke mutabik neg le liya, aur raja ko bahut tarah se ashirwad diya. Guru ne Ram aur Sita ko dil mein basa kar khushi se apne ghar ko chal diye. Raja ne sab Brahman ki patniyon ko bulaya, aur unhe khoobsurat kapde aur zevar pehnaaye. Phir apne ghar ki suhagan auraton ko bulaya, har ek ki pasand dekh kar unhe kapde tohfe mein diye. Jin sevako ka adhikar tha riwaj ke mutabik neg lene ka, sab ko mil gaya, aur raja ne har ek ki pasand ke hisaab se diya. Jin mehmaanon ko raja pyaar ya izzat ke layak jaanta tha, unki acche tarike se sewa ki. Devtaon ne Ram ki shadi dekh kar phool barsaaye aur khushi ki taarif ki.
Doha 353
चले निसान बजाइ सुर निज निज पुर सुख पाइ।कहत परसपर राम जसु प्रेम न हृदयँ समाइ।।353।।
cale nisāna bajāi sura nija nija pura sukha pāi |kahata parasapara rāma jasu prema na hṛdayã samāi ||353||
Bhagwan apne apne dhol bajate hue khushi se apne shehar ko nikal pade. Aapas mein baat karte hue sab Ram ki tareef kar rahe the, aur unka dil itna bhar gaya ki usme itna pyar sama nahi raha.
Chaupai 354.1-4
सब बिधि सबहि समदि नरनाहू।रहा हृदयँ भरि पूरि उछाहू।।
जहँ रनिवासु तहाँ पगु धारे।सहित बहूटिन्ह कुअँर निहारे।।
लिए गोद करि मोद समेता।को कहि सकइ भयउ सुखु जेता।।
बधू सप्रेम गोद बैठारीं।बार बार हियँ हरषि दुलारीं।।
देखि समाजु मुदित रनिवासू।सब कें उर अनंद कियो बासू।।
कहेउ भूप जिमि भयउ बिबाहू।सुनि हरषु होत सब काहू।।
जनक राज गुन सीलु बड़ाई।प्रीति रीति संपदा सुहाई।।
बहुबिधि भूप भाट जिमि बरनी।रानीं सब प्रमुदित सुनि करनी।।
saba bidhi sabahi samadi naranāhū |rahā hṛdayã bhari pūri uchāhū ||
jahã ranivāsu tahā̃ pagu dhāre |sahita bahūṭinha kuãra nihāre ||
lie goda kari moda sametā |ko kahi sakai bhayau sukhu jetā ||
badhū saprema goda baiṭhārīṁ |bāra bāra hiyã haraṣi dulārīṁ ||
dekhi samāju mudita ranivāsū |saba keṁ ura anaṁda kiyo bāsū ||
kaheu bhūpa jimi bhayau bibāhū |suni haraṣu hota saba kāhū ||
janaka rāja guna sīlu baṛāī |prīti rīti saṁpadā suhāī ||
bahubidhi bhūpa bhāṭa jimi baranī |rānīṁ saba pramudita suni karanī ||
Raja ne sab ko har tarah izzat di, aur dil khushhii se bharkar wapas aaye. Jahan raniyan rehti thi wahan unhone kadam rakha, aur wahan unhone rajkumaron ko unki dulhanon ke saath dekha. Khushi se unhone unko godi mein utha liya. Itni khushhi thi ki koi bata nahi sakta kitni thi. Raniyan bhi pyaar se dulhanon ko godi mein bitha liya, aur baar baar dil khushhokar unko pyaar kiya. Sab ko dekh kar raniyon ka hissa khushh ho gaya, aur sab ke dil mein aanand aa gaya. Raja ne bataya shadi kaisi hui, aur sab ne sun kar khushhi manai. Unhone Janak raja ke gun, unke acche swabhav aur badaai batayi, aur us pyaar, rivaaj aur daulat ki baat ki jo us waqt dikhi. Raja ne bahut tarah se sab kuch bataaya, jaise koi bhat gayak karta hai, aur raniyan sab sunkar bahut khushh hui.
Doha 354
सुतन्ह समेत नहाइ नृप बोलि बिप्र गुर ग्याति।भोजन कीन्ह अनेक बिधि घरी पंच गइ राति।।354।।
sutanha sameta nahāi nṛpa boli bipra gura gyāti |bhojana kīnha aneka bidhi gharī paṁca gai rāti ||354||
Raja apne beton ke saath nahaya. Phir usne brahman, apne guru aur apne rishtedaaron ko bulaya. Sab ne bahut saare tarah ke khane khaye. Tab tak raat ke paanch ghadi guzar chuki thi.
Chaupai 355.1-4
मंगलगान करहिं बर भामिनि।भै सुखमूल मनोहर जामिनि।।
अँचइ पान सब काहूँ पाए।स्रग सुगंध भूषित छबि छाए।।
रामहि देखि रजायसु पाई।निज निज भवन चले सिर नाई।।
प्रेम प्रमोद बिनोदु बढ़ाई।समउ समाजु मनोहरताई।।
कहि न सकहि सत सारद सेसू।बेद बिरंचि महेस गनेसू।।
सो मै कहौं कवन बिधि बरनी।भूमिनागु सिर धरइ कि धरनी।।
नृप सब भाँति सबहि सनमानी।कहि मृदु बचन बोलाई रानी।।
बधू लरिकनीं पर घर आईं।राखेहु नयन पलक की नाई।।
maṁgalagāna karahiṁ bara bhāmini |bhai sukhamūla manohara jāmini ||
ãcai pāna saba kāhū̃ pāe |sraga sugaṁdha bhūṣita chabi chāe ||
rāmahi dekhi rajāyasu pāī |nija nija bhavana cale sira nāī ||
prema pramoda binodu baṛhāī |samau samāju manoharatāī ||
kahi na sakahi sata sārada sesū |beda biraṁci mahesa ganesū ||
so mai kahauṁ kavana bidhi baranī |bhūmināgu sira dharai ki dharanī ||
nṛpa saba bhā̃ti sabahi sanamānī |kahi mṛdu bacana bolāī rānī ||
badhū larikanīṁ para ghara āīṁ |rākhehu nayana palaka kī nāī ||
Sundar aurton ne mangal ke gaane gaaye, aur raat khoobsurat ho gayi, sab khushi ka saaran ban gayi. Paan khaake muh saaf kiya, sabko paan mila, aur phoolon ke haar aur khushboo se sajke sab chamak rahe the. Ram ko ek baar aur dekha aur unse aazadi li, sar jhukake har apne ghar chala gaya. Wahan jo pyaar, khushi aur maza badha, woh mauka, woh sabha aur uski khoobsurti, so Sharada aur Shesh so nahi bata sakte, na hi Ved, Brahma, Mahesh aur Ganesh. To main kaise bataun? Zameen ka saanp kya apne sir par zameen utha sakta hai? Raja ne sabko har tarah se izzat di, phir raniyon ko bulaya aur naram baaton mein baat ki. Bahu abhi sirf ladkiyan hain, aur paraye ghar aayi hain. Inko palak ki tarah aankh ki raksha karna.
Doha 355
लरिका श्रमित उनीद बस सयन करावहु जाइ।अस कहि गे बिश्रामगृहँ राम चरन चितु लाइ।।355।।
larikā śramita unīda basa sayana karāvahu jāi |asa kahi ge biśrāmagṛhã rāma carana citu lāi ||355||
Ye larke thak gaye hain aur inhe neend aa rahi hai, ja ke inhe sula do. Yeh keh ke raja apne aaram kamre mein chale gaye, aur unka mann Ram ke charno mein laga raha.
Chaupai 356.1-4
भूप बचन सुनि सहज सुहाए।जरित कनक मनि पलँग डसाए।।
सुभग सुरभि पय फेन समाना।कोमल कलित सुपेतीं नाना।।
उपबरहन बर बरनि न जाहीं।स्रग सुगंध मनिमंदिर माहीं।।
रतनदीप सुठि चारु चँदोवा।कहत न बनइ जान जेहिं जोवा।।
सेज रुचिर रचि रामु उठाए।प्रेम समेत पलँग पौढ़ाए।।
अग्या पुनि पुनि भाइन्ह दीन्ही।निज निज सेज सयन तिन्ह कीन्ही।।
देखि स्याम मृदु मंजुल गाता।कहहिं सप्रेम बचन सब माता।।
मारग जात भयावनि भारी।केहि बिधि तात ताड़का मारी।।
bhūpa bacana suni sahaja suhāe |jarita kanaka mani palãga ḍasāe ||
subhaga surabhi paya phena samānā |komala kalita supetīṁ nānā ||
upabarahana bara barani na jāhīṁ |sraga sugaṁdha manimaṁdira māhīṁ ||
ratanadīpa suṭhi cāru cãdovā |kahata na banai jāna jehiṁ jovā ||
seja rucira raci rāmu uṭhāe |prema sameta palãga pauṛhāe ||
agyā puni puni bhāinha dīnhī |nija nija seja sayana tinha kīnhī ||
dekhi syāma mṛdu maṁjula gātā |kahahiṁ saprema bacana saba mātā ||
māraga jāta bhayāvani bhārī |kehi bidhi tāta tāṛakā mārī ||
Raja ke pyare bol sun ke, naukron ne sone aur heere moti wale palang bicha diye. Wo palang sundar the aur khushboo aati thi. Un par bahut saari naram aur pyari safed chadarein thi, jaise doodh ka jhaag. Takiye aur gaddiyan itni sundar thi ki bata nahi ja sakti. Aur heere moti se sajaye kamre mein khushbudar haar the. Heere moti ke diye the aur ek bahut sundar chandwa tha. Bata nahi sakte, jisne dekha hai wahi samajh sakta hai. Sundar palang sajane ke baad, unhone Ram ko uthaya aur pyar se palang par lita diya. Ram ne apne bhaiyon ko baar baar jaane ko kaha. Phir har ek apne palang par ja ke so gaya. Uske kale, naram aur sundar shareer ko dekh ke, saari maaon ne pyar se boli. Unhone kaha, "Beta, raaste mein jaate hue Tadaka ko kaise maara? Wo bahut bhayankar thi."
Doha 356
घोर निसाचर बिकट भट समर गनहिं नहिं काहु।मारे सहित सहाय किमि खल मारीच सुबाहु।।356।।
ghora nisācara bikaṭa bhaṭa samara ganahiṁ nahiṁ kāhu |māre sahita sahāya kimi khala mārīca subāhu ||356||
Wo bahut khatarnaak raakshas the, aur ladaai me kisi ko apne barabar nahi maante the. Phir aapne badmaash Marich aur Subahu ko unke saathiyon ke saath kaise maara?
Chaupai 357.1-4
मुनि प्रसाद बलि तात तुम्हारी।ईस अनेक करवरें टारी।।
मख रखवारी करि दुहुँ भाई।गुरु प्रसाद सब बिद्या पाई।।
मुनितय तरी लगत पग धूरी।कीरति रही भुवन भरि पूरी।।
कमठ पीठि पबि कूट कठोरा।नृप समाज महुँ सिव धनु तोरा।।
बिस्व बिजय जसु जानकि पाई।आए भवन ब्याहि सब भाई।।
सकल अमानुष करम तुम्हारे।केवल कौसिक कृपाँ सुधारे।।
आजु सुफल जग जनमु हमारा।देखि तात बिधुबदन तुम्हारा।।
जे दिन गए तुम्हहि बिनु देखें।ते बिरंचि जनि पारहिं लेखें।।
muni prasāda bali tāta tumhārī |īsa aneka karavareṁ ṭārī ||
makha rakhavārī kari duhũ bhāī |guru prasāda saba bidyā pāī ||
munitaya tarī lagata paga dhūrī |kīrati rahī bhuvana bhari pūrī ||
kamaṭha pīṭhi pabi kūṭa kaṭhorā |nṛpa samāja mahũ siva dhanu torā ||
bisva bijaya jasu jānaki pāī |āe bhavana byāhi saba bhāī ||
sakala amānuṣa karama tumhāre |kevala kausika kṛpā̃ sudhāre ||
āju suphala jaga janamu hamārā |dekhi tāta bidhubadana tumhārā ||
je dina gae tumhahi binu dekheṁ |te biraṁci jani pārahiṁ lekheṁ ||
Main khud ko tumhare liye de deta hoon, beta. Rishi ki kripa se bhagwan ne tumse kaafi museebatein hata di thi. Dono bhaiyon ne yagya ki raksha ki, aur guru ki kripa se tumne saari vidya pa li. Rishi ki patni tab bach gayi jab tumhare pairon ki dhool unhe lagi, aur tumhari kirti poori duniya mein phail gayi. Rajaon ki sabha mein tumne Shiv ka dhanush toda, jo kachhue ki peeth ya vajra ke boojh jitna kathor tha. Tumne poori duniya par vijay paayi, kirti haasil ki, aur Janaki ko paaya. Saare bhai ghar aa gaye, sabki shadi ho gayi. Tumhare saare karam insaan se pare hain. Sirf Kaushik ki kripa se ye kaam poore hue hain. Aaj mera is jag mein janam safal ho gaya, beta, ab maine tumhare chaand jaise chehre ko dekh liya. Jin dinon mein maine tumhe nahi dekha, un dinon ko Brahma meri umar mein na gine.
Doha 357
राम प्रतोषीं मातु सब कहि बिनीत बर बैन।सुमिरि संभु गुर बिप्र पद किए नीदबस नैन।।357।।
rāma pratoṣīṁ mātu saba kahi binīta bara baina |sumiri saṁbhu gura bipra pada kie nīdabasa naina ||357||
Ram ne apni saari mata ko naram aur pyaar waali baaton se tasalli di. Phir Shiv, apne guru aur brahmanon ke charno ko yaad kiya aur unki aankhein neend mein band ho gayin.
Chaupai 358.1-4
नीदउँ बदन सोह सुठि लोना।मनहुँ साँझ सरसीरुह सोना।।
घर घर करहिं जागरन नारीं।देहिं परसपर मंगल गारीं।।
पुरी बिराजति राजति रजनी।रानीं कहहिं बिलोकहु सजनी।।
सुंदर बधुन्ह सासु लै सोई।फनिकन्ह जनु सिरमनि उर गोई।।
प्रात पुनीत काल प्रभु जागे।अरुनचूड़ बर बोलन लागे।।
बंदि मागधन्हि गुनगन गाए।पुरजन द्वार जोहारन आए।।
बंदि बिप्र सुर गुर पितु माता।पाइ असीस मुदित सब भ्राता।।
जननिन्ह सादर बदन निहारे।भूपति संग द्वार पगु धारे।।
nīdaũ badana soha suṭhi lonā |manahũ sā̃jha sarasīruha sonā ||
ghara ghara karahiṁ jāgarana nārīṁ |dehiṁ parasapara maṁgala gārīṁ ||
purī birājati rājati rajanī |rānīṁ kahahiṁ bilokahu sajanī ||
suṁdara badhunha sāsu lai soī |phanikanha janu siramani ura goī ||
prāta punīta kāla prabhu jāge |arunacūṛa bara bolana lāge ||
baṁdi māgadhanhi gunagana gāe |purajana dvāra johārana āe ||
baṁdi bipra sura gura pitu mātā |pāi asīsa mudita saba bhrātā ||
jananinha sādara badana nihāre |bhūpati saṁga dvāra pagu dhāre ||
So rahe the phir bhi unka chehra bahut sundar lag raha tha, jaise shaam ko bandh hua laal kamal. Har ghar mein auratein jaag rahi thi, aur aapas mein chulbule mangal geet ga rahi thi. Shahar chamak raha tha aur raat bhi chamak rahi thi. Raniyan boli, "Dekho, saheliyan." Sasuon ne sundar bahuon ko le kar unke saath let gayi, jaise saanp apni mani seene se lagaye rakhte hain. Subah ke punya samay bhagwan jaage, aur sundar laal kalgi wale murgon ne bolna shuru kiya. Kavi aur gayak unke bahut gun gaaye, aur sheher ke log darwaze par aaye pranaam karne. Saare bhai Brahman, devta, apne guru, aur apne pita aur maaon ko pranaam kiye, unka aashirwad pa kar khush ho gaye. Maaon ne unke chehre pyar se dekhe, aur bhai raja ke saath darwaze par pair rakhe.
Doha 358
कीन्ह सौच सब सहज सुचि सरित पुनीत नहाइ।प्रातक्रिया करि तात पहिं आए चारिउ भाइ।।358।।
kīnha sauca saba sahaja suci sarita punīta nahāi |prātakriyā kari tāta pahiṁ āe cāriu bhāi ||358||
Chaaron bhai apne aap se paak saaf the, phir bhi unhone saaf safai ki sab kaam kiye aur paani mein nahaye. Subah ki puja path wagarah khatam karke chaaron bhai apne papa ke paas aa gaye.
Chaupai 359.1-4
भूप बिलोकि लिए उर लाई।बैठै हरषि रजायसु पाई।।
देखि रामु सब सभा जुड़ानी।लोचन लाभ अवधि अनुमानी।।
पुनि बसिष्टु मुनि कौसिक आए।सुभग आसनन्हि मुनि बैठाए।।
सुतन्ह समेत पूजि पद लागे।निरखि रामु दोउ गुर अनुरागे।।
कहहिं बसिष्टु धरम इतिहासा।सुनहिं महीसु सहित रनिवासा।।
मुनि मन अगम गाधिसुत करनी।मुदित बसिष्ट बिपुल बिधि बरनी।।
बोले बामदेउ सब साँची।कीरति कलित लोक तिहुँ माची।।
सुनि आनंदु भयउ सब काहू।राम लखन उर अधिक उछाहू।।
bhūpa biloki lie ura lāī |baiṭhai haraṣi rajāyasu pāī ||
dekhi rāmu saba sabhā juṛānī |locana lābha avadhi anumānī ||
puni basiṣṭu muni kausika āe |subhaga āsananhi muni baiṭhāe ||
sutanha sameta pūji pada lāge |nirakhi rāmu dou gura anurāge ||
kahahiṁ basiṣṭu dharama itihāsā |sunahiṁ mahīsu sahita ranivāsā ||
muni mana agama gādhisuta karanī |mudita basiṣṭa bipula bidhi baranī ||
bole bāmadeu saba sā̃cī |kīrati kalita loka tihũ mācī ||
suni ānaṁdu bhayau saba kāhū |rāma lakhana ura adhika uchāhū ||
Raja ne unhe dekha to dil se lagaya. Unhone raja ki aagya paat khush hoke baith gaye. Ram ko dekh kar puri sabha khush ho gayi aur sabko laga ki aankhon ko itna hi milna tha, isse zyada nahi. Phir Vasishtha aur Kaushika aaye, aur raja ne un rishiyon ko khoobsurat aasano par bithaya. Apne beton ke saath unki puja ki aur unke paer chhue. Dono guru ne Ram ko dekha to unse pyar bhair gaya. Vasishtha ne dharam ke itihaas sunaye, aur raja aur rani mahal ki auratein sab sunte rahe. Gadhi ke bete ke kaam jo rishiyon ke dimaag se bhi pare hain, Vasishtha ne khush hoke bahut detail mein bataye. Vamadeva bole, ye sab bilkul sachi hai. Inki kirti teeno loka mein phaili hui hai. Ye sab sunke sab khush hue, aur Ram aur Lakshman ke dil mein aur bhi zyada khushi aayi.
Doha 359
मंगल मोद उछाह नित जाहिं दिवस एहि भाँति।उमगी अवध अनंद भरि अधिक अधिक अधिकाति।।359।।
maṁgala moda uchāha nita jāhiṁ divasa ehi bhā̃ti |umagī avadha anaṁda bhari adhika adhika adhikāti ||359||
Din aise hi guzar rahe the. Har din mehman nahi, khushi aur manoranjan tha. Awadh khushi se bhara hua tha, aur uska anand lagataar badhta hi ja raha tha, zyada se zyada.
Frequently Asked Questions
परम्परा में यह खण्ड ‘गृह-मंगल’ और ‘दाम्पत्य-संस्कार’ को राम-सम्बन्ध से पवित्र करने वाला माना जाता है—श्रवण/पाठ से घर में सौहार्द, दान-प्रवृत्ति, गुरु-भक्ति और ‘वात्सल्य-रस’ की वृद्धि होती है; विशेषतः विवाह, गृह-प्रवेश, या कुल-देवता पूजन के अवसर पर मंगल-पाठ के रूप में फलदायक कहा जाता है।
मंगल-सम्पुट के रूप में अनेक परम्पराएँ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सियाराममय सब जग जानी’ का जप-सम्पुट जोड़ती हैं; गृह-मंगल प्रसंगों में ‘राम’ नाम-सम्पुट (प्रत्येक दोहा/चौपाई के बाद ‘राम राम’) भी लोक-प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 36 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
