Prakarana 17

Verse 338 (दोहा/सोरठा)

अब लगि मोहि न मिलेउ कोउ मैं न जनावउँ काहु॥ लोकमान्यता अनल सम कर तप कानन दाहु॥161(क)॥

aba lagi mohi na mileu kou maiṁ na janāuṁ kāhu | lokamānyatā anala sama kari tapa kānana dāhu ||161(ka)||

Ab tak mujhe koi nahi mila jise main apna maan sakun. Main kisiko apni baat nahi batata. Logon ki tareef aag jaisi hai. Agar tum uske peeche pad jaao to tumhara saara tapasya jal jaata hai.

Verse 339 (चौपाई)

तातें गुपुत रहउँ जग माहीं। हरि तजि किमपि प्रयोजन नाहीं।। प्रभु जानत सब बिनहिं जनाएँ। कहहु कवनि सिधि लोक रिझाएँ।। तुम्ह सुचि सुमति परम प्रिय मोरें। प्रीति प्रतीति मोहि पर तोरें।। अब जौं तात दुरावउँ तोही। दारुन दोष घटइ अति मोही।। जिमि जिमि तापसु कथइ उदासा। तिमि तिमि नृपहि उपज बिस्वासा।। देखा स्वबस कर्म मन बानी। तब बोला तापस बगध्यानी।। नाम हमार एकतनु भाई। सुनि नृप बोले पुनि सिरु नाई।। कहहु नाम कर अरथ बखानी। मोहि सेवक अति आपन जानी।।

tāteṁ guputa rahuṁ jaga māhīṁ | hari taji kimapi prayojana nāhīṁ || prabhu jānata saba binahiṁ janāeṁ | kahahu kavani sidhi loka rijhāeṁ || tumha suci sumati parama priya moreṁ | prīti pratīti mohi para toreṁ || aba jauṁ tāta durāuṁ tohī | dāruṇa doṣa ghaṭai ati mohī || jimi jimi tāpasu kathai udāsā | timi timi nṛpahi upaja bisvāsā || dekhā svabasa karma mana bānī | taba bolā tāpasa bagadhyānī || nāma hamāra ekatanu bhāī | suni nṛpa bole puni siru nāī || kahahu nāma kara aratha bakhānī | mohi sevaka ati āpana jānī ||

Isliye main duniya mein chhupa rehta hoon. Bhagwan ke bina koi matlab nahi. Bhagwan sab jaanta hai, bina bataye bhi. Batao, kaise logon ka dil jeeta jaaye? Tum saaf dil ho aur samajhdar ho, mujhe bahut pyaare ho. Tumhara pyaar aur bharosa mujh pe hai. Agar main tumse bhi chhupaun to bada dosh lagega mujhe. Jaise-jaise sadhu ne udaas hoke baat ki, raja ka bharosa badhta gaya. Uska kaam, baat aur soch sab theek dekh ke, sadhu ne phir baat ki. Mera naam Ekatanu hai, bhai. Raja ne sun ke phir sir jhukaya aur bola. Naam ka matlab batao. Mujhe apna maan ke batana, main tumhara sevak hoon.

Verse 340 (दोहा/सोरठा)

आदिसृष्टि उपजी जबहिं तब उतपति भै मोरि। नाम एकतनु हेतु तेहि देह न धरी बहोरि।।162।।

ādisṛṣṭi upajī jabahiṃ taba utpati bhai mori | nāma ekatanu hetu tehi deha na dharī bahori ||162||

Jab pehli baar duniya bani thi, tab main paida hua tha. Us naam Ekatanu ke liye maine dobara body nahi li.

Verse 341 (चौपाई)

जनि आचरुज करहु मन माहीं। सुत तप तें दुर्लभ कछु नाहीं।। तपबल तें जग सृजइ बिधाता। तपबल बिष्नु भए परित्राता।। तपबल संभु करहिं संघारा। तप तें अगम न कछु संसारा।। भयउ नृपहि सुनि अति अनुरागा। कथा पुरातन कहै सो लागा।। करम धरम इतिहास अनेका। करइ निरूपन बिरति बिबेका।। उदभव पालन प्रलय कहानी। कहेसि अमित आचरज बखानी।। सुनि महिप तापस बस भयऊ। आपन नाम कहत तब लयऊ।। कह तापस नृप जानउँ तोही। कीन्हेहु कपट लाग भल मोही।।

jani ācaruja karahu mana māhīṁ | suta tapa teṁ durlabha kachu nāhīṁ || tapabala teṁ jaga sṛjai bidhātā | tapabala biṣṇu bhae paritrātā || tapabala saṁbhu karahiṁ saṁghārā | tapa teṁ agama na kachu saṁsārā || bhayu nṛpahi suni ati anurāgā | kathā purātana kahai so lāgā || karama dharama itihāsa anekā | karai nirūpana birati bibekā || udabhava pālana pralaya kahānī | kahesi amita ācaraja bakhānī || suni mahip tāpasa basa bhayū | āpana nāma kahata taba layū || kaha tāpasa nṛpa jānaūṁ tohī | kīṇhehu kapaṭa lāga bhala mohī ||

Raja ko hairani mat karna. Apne bete ke liye tap se jo cheez nahi milti, aisi koi cheez hi nahi hai. Tap ki taakat se hi Brahma ne duniya banayi. Tap ki taakat se Vishnu duniya ko bachane wale bane. Aur Shiv bhi tap ki taakat se sab kuch khatam karte hain. Is duniya mein tap se jo cheez nahi mil sakti, aisi koi cheez hi nahi hai. Yeh sab sun ke raja ka dil bhar gaya. Woh purani kahani sunane laga. Usne dharam aur karam ki kai kahaniyan sunayi. Isse raja ko saansarik cheezon se alag hone ka idea mila. Usne duniya ke bante, chalte aur khatam hone ki baat batayi. Bahut saare chamatkar bhi bataye. Yeh sab sun ke raja tapaswi ki baaton mein phans gaya. Phir usne apna naam bataya aur chala gaya. Tapaswi ne kaha, Raja, main tumhe pehchanta hoon. Tumne mujhe dhoka diya, lekin woh accha laga.

Verse 342 (दोहा/सोरठा)

सुनु महीस असि नीति जहँ तहँ नाम न कहहिं नृप। मोहि तोहि पर अति प्रीति सोइ चतुरता बिचारि तव।।163।।

sunu mahīsa asi nīti jahã-tahã nāma na kahahĩ nṛpa | mo-hi to-hi para ati prīti soi caturatā bicāri tava ||163||

Sunno raja, rajneeti ka ek rule hai. Raja log har jagah apna naam nahi batate. Main tumse bahut pyaar karta hoon. Agar tum sochoge toh samajh jaoge ki yeh hi tumhari samajhdari hai.

Verse 343 (चौपाई)

नाम तुम्हार प्रताप दिनेसा। सत्यकेतु तव पिता नरेसा।। गुर प्रसाद सब जानिअ राजा। कहिअ न आपन जानि अकाजा।। देखि तात तव सहज सुधाई। प्रीति प्रतीति नीति निपुनाई।। उपजि परि ममता मन मोरें। कहउँ कथा निज पूछे तोरें।। अब प्रसन्न मैं संसय नाहीं। मागु जो भूप भाव मन माहीं।। सुनि सुबचन भूपति हरषाना। गहि पद बिनय कीन्हि बिधि नाना।। कृपासिंधु मुनि दरसन तोरें। चारि पदारथ करतल मोरें।। प्रभुहि तथापि प्रसन्न बिलोकी। मागि अगम बर होउँ असोकी।।

nāma tumhār pratāpa dinesā | satyaketu tava pitā naresā || gura prasāda saba jāni-a rājā | kahi-a na āpana jāni akā-jā || dekhi tāta tava sahaja sudhāī | prīti pratīti nīti nipunāī || upaji pari mamatā mana moreṁ | kahauṁ kathā nija pūche toreṁ || aba prasanna maiṁ saṁsaya nāhīṁ | māgu jo bhūpa bhāva mana māhīṁ || suni subacana bhūpati haraṣānā | gahi pada binaya kīnhi bidhi nānā || kṛpāsiṁdhu muni darasana toreṁ | cāri padāratha karatala moreṁ || prabhūhi tathāpi prasanna bilokī | māgi agama bara houṁ asokī ||

Raja, tumhara naam bahut bada hai. Tumhara baap Satyaketu bhi bada raja tha. Guru ki kripa se sab kuch pata chalta hai. Apne aap ko samajhdar mat samjho, yeh acchi baat nahi hai. Beta, tumhari aadat dekh ke mujhe pyaar aa gaya. Tumhari neeti aur pyaar dekh ke main impress ho gaya. Mera dil tumhare liye bhar gaya hai. Tumne poocha hai toh main kahani sunata hoon. Ab main khush hoon, koi doubt nahi hai. Jo maangna hai maang lo. Yeh sun ke raja bahut khush hua. Usne tapaswi ke paer pakad liye. Bahut vinay ki. Usne kaha, Muni, tum jaise mil gaye toh charon cheezein haath mein aa gayi. Lekin mujhe ek aur cheez maangni hai. Mujhse koi dukh na ho, aisa ashirwad do.

Verse 344 (दोहा/सोरठा)

जरा मरन दुख रहित तनु समर जितै जनि कोउ। एकछत्र रिपुहीन महि राज कलप सत होउ।।164।।

jarā marana dukha rahita tanu samara jitai jani kou | eka-chhatra ripu-hīna mahi rāja kalapa sata hou ||164||

Mere shareer ko budaapa na aaye, maut na aaye, koi dukh na ho. Ladai mein koi mujhe hara na sake. Saari duniya par main akela raja banoon, koi dushman na ho, sau saal tak raj karo.

Verse 345 (चौपाई)

कह तापस नृप ऐसेइ होऊ। कारन एक कठिन सुनु सोऊ।। कालउ तुअ पद नाइहि सीसा। एक बिप्रकुल छाड़ि महीसा।। तपबल बिप्र सदा बरिआरा। तिन्ह के कोप न कोउ रखवारा।। जौं बिप्रन्ह सब करहु नरेसा। तौ तुअ बस बिधि बिष्नु महेसा।। चल न ब्रह्मकुल सन बरिआई। सत्य कहउँ दोउ भुजा उठाई।। बिप्र श्राप बिनु सुनु महिपाला। तोर नास नहि कवनेहुँ काला।। हरषेउ राउ बचन सुनि तासू। नाथ न होइ मोर अब नासू।। तव प्रसाद प्रभु कृपानिधाना। मो कहुँ सर्ब काल कल्याना।।

kaha tāpasa nṛpa aisei hoū | kārana eka kaṭhina sunu soū || kālau tua pada nāihi sīsā | eka bipra-kula chāḍi mahīsā || tapa-bala bipra sadā bariārā | tinh ke kopa na kou rakhavārā || jaũ bipranha saba karahu naresā | tau tua basa bidhi biṣṇu mahesā || cala na brahma-kula sana bariāī | satya kahauँ dou bhujā uṭhāī || bipra śrāpa binu sunu mahipālā | tora nāsa nahi kavanehu kālā || haraṣeu rāu bacana suni tāsū | nātha na hoi mora aba nāsū || tava prasāda prabhu kṛpānidhānā | mo kahuँ sarba kāla kalyānā ||

Tapaswi ne kaha, Raja, yeh sab theek hai. Lekin ek baat sunno, woh bhi thodi mushkil hai. Waqt bhi tumhare paer jhukta hai. Lekin ek kaam mat karna, Brahmin logon ko chod do. Brahmin log tap ki taakat se bade hote hain. Unka gussa koi nahi bacha sakta. Agar tum Brahmin logon ko apne mein kar lo. Toh Brahma, Vishnu, Shiv bhi tumhare neeche hain. Lekin Brahmin logon ke saath galat behaviour mat karo. Main sach bol raha hoon, dono haath utha ke keh raha hoon. Sunno raja, agar Brahmin ka shaap nahi hoga. Toh tumhara kabhi naash nahi hoga. Yeh sun ke raja bahut khush hua. Usne kaha, Nath, ab mera naash nahi hoga. Aap ki kripa se main hamesha khush rahoonga.

Verse 346 (दोहा/सोरठा)

एवमस्तु कहि कपटमुनि बोला कुटिल बहोरि। मिलब हमार भुलाब निज कहहु त हमहि न खोरि।।165।।

evam astu kahi kapaṭa-muni bolā kuṭila bahori | milaba hamāra bhulāba nija kahahu ta hamahi na khori ||165||

Jhootha sadhu bola, 'Theek hai, yehi hoga.' Uske dil mein chaal thi. Usne dobara kaha, 'Tumne mujhse milne ka waada kiya tha, bhool gaye? Batao toh sahi, mujhe kaise nikaaloge.'

Verse 347 (चौपाई)

तातें मै तोहि बरजउँ राजा। कहें कथा तव परम अकाजा।। छठें श्रवन यह परत कहानी। नास तुम्हार सत्य मम बानी।। यह प्रगटें अथवा द्विजश्रापा। नास तोर सुनु भानुप्रतापा।। आन उपायँ निधन तव नाहीं। जौं हरि हर कोपहिं मन माहीं।। सत्य नाथ पद गहि नृप भाषा। द्विज गुर कोप कहहु को राखा।। राखइ गुर जौं कोप बिधाता। गुर बिरोध नहिं कोउ जग त्राता।। जौं न चलब हम कहे तुम्हारें। होउ नास नहिं सोच हमारें।। एकहिं डर डरपत मन मोरा। प्रभु महिदेव श्राप अति घोरा।।

tāteṁ maiṁ tohi barajauṁ rājā | kaheṁ kathā tava param akāzā || chaṭheṁ śravaṇa yaha parata kahānī | nāsa tumhāra satya mama bānī || yaha pragaṭeṁ athavā dvija-śrāpā | nāsa tora sunu bhānu-pratāpā || āna upāyaṁ nidhana tava nāhīṁ | jauṁ hari hara kopahiṁ mana māhīṁ || satya nātha pada gahi nṛpa bhāṣā | dvija gura kopa kahahu ko rākhā || rākhai gura jauṁ kopa bidhātā | gura birodha nahiṁ kou jaga trātā || jauṁ na calaba hama kahe tumhāreṁ | hou nāsa nahiṁ soca hamāreṁ || ekahiṁ ḍara ḍarapata mana morā | prabhu mahideva śrāpa ati ghorā ||

Isliye main tumhe rokta hoon, Raja. Yeh kahani tumhari theek nahi lagti. Main chhathi baar sun raha hoon, ab tumhara kharab hona pakka hai. Meri baat jhoothi nahi hogi. Chaahe sabke saamne ho ya brahman ke shaap se, tumhara naash hoga, suno. Agar Vishnu aur Shiv bhi naraz ho jayein, toh tumhari jaan bachane ka koi aur upay nahi. Main tumhare paon pakad ke kehta hoon, sach batao, brahman guru ke gusse ko kaun rok sakta hai? Agar Brahma bhi guru ke gusse ko nahi rok sakta, toh duniya mein koi nahi bacha sakta jo guru ke khilaf ho. Agar main tumhari baat nahi maanta, toh mujhe kya farak padta hai. Bas ek dar se mera dil kaanp raha hai, Mahadev ka shaap bahut bhaari hai.

Verse 348 (दोहा/सोरठा)

होहिं बिप्र बस कवन बिधि कहहु कृपा करि सोउ। तुम्ह तजि दीनदयाल निज हितू न देखउँ कोउँ।।166।।

hohiṃ bipra basa kavan bidhi kahahu kṛpā kari sou | tumha taji dīnadayāla nija hitū na dekhauṃ kouṃ ||166||

Daya karke batao, kaise kisi brahman ko apne kaam mein laya ja sakta hai? Tumhare bina, bhagwan, main kisi ko nahi dekhta jo mera bhala kar sake.

Verse 349 (चौपाई)

सुनु नृप बिबिध जतन जग माहीं। कष्टसाध्य पुनि होहिं कि नाहीं।। अहइ एक अति सुगम उपाई। तहाँ परंतु एक कठिनाई।। मम आधीन जुगुति नृप सोई। मोर जाब तव नगर न होई।। आजु लगें अरु जब तें भयऊँ। काहू के गृह ग्राम न गयऊँ।। जौं न जाउँ तव होइ अकाजू। बना आइ असमंजस आजू।। सुनि महीस बोलेउ मृदु बानी। नाथ निगम असि नीति बखानी।। बड़े सनेह लघुन्ह पर करहीं। गिरि निज सिरनि सदा तृन धरहीं।। जलधि अगाध मौलि बह फेनू। संतत धरनि धरत सिर रेनू।।

sunu nṛpa bibidha jatan jaga māhīṁ. kaṣṭa-sādhya puni hohiṁ ki nāhīṁ.. ahei eka ati sugama upāī. tahāṁ parantu eka kaṭhināī.. mama ādhīna juguti nṛpa soī. mora jāba tava nagara na hoī.. āju lageṁ aru jaba teṁ bhayūṁ. kāhū ke gṛha grāma na gayūṁ.. jaũ na jāũ tava hoi akājū. banā āi asamañjasa ājū.. suni mahīsa बोलेu mṛdu bānī. nātha nigama asi nīti bakhānī.. baṛe saneha laghunha para karahīṁ. giri nija sirani sadā tṛna dharahīṁ.. jaladhi agādha mauli baha phenū. santata dharani dharata sira renū..

Sunno Raja, duniya mein log bahut tareeke try karte hain. Par pata nahi woh kaam karenge ya nahi, bahut mushkil hote hain. Ek upay bahut aasaan hai, par usmein bhi ek dikkat hai. Woh tareeka mere haath mein hai Raja. Par agar main chala gaya, toh tumhara shehar mere paas nahi rahega. Aaj tak main kisi ke ghar ya gaon nahi gaya. Agar main nahi jaunga, toh tumhara kuch bura ho jayega. Aaj main phans gaya hoon. Yeh sun ke Mahesh ne naram awaaz mein kaha, 'Prabhu, Ved mein yeh likha hai. Bade log chhoton se pyaar karte hain. Pahad hamesha apne sir par ghaas rakhta hai. Samundar upar jhaag uthata hai, dharti sir par dhool rakhti hai.'

Verse 350 (दोहा/सोरठा)

अस कहि गहे नरेस पद स्वामी होहु कृपाल। मोहि लागि दुख सहिअ प्रभु सज्जन दीनदयाल।।167।।

asa kahi gahe naresa pada svāmī hohu kṛpāla | mohi lāgi dukha sahia prabhu sajjana dīnadayāla ||167||

Yeh keh ke usne Raja ke paon pakad liye. Bola, 'Prabhu, tum mera malik ho, daya karo. Mere liye thoda dukh saho, bhagwan. Tum bade ho, garibon pe daya karte ho.'

Verse 351 (चौपाई)

जानि नृपहि आपन आधीना। बोला तापस कपट प्रबीना।। सत्य कहउँ भूपति सुनु तोही। जग नाहिन दुर्लभ कछु मोही।। अवसि काज मैं करिहउँ तोरा। मन तन बचन भगत तैं मोरा।। जोग जुगुति तप मंत्र प्रभाऊ। फलइ तबहिं जब करिअ दुराऊ।। जौं नरेस मैं करौं रसोई। तुम्ह परुसहु मोहि जान न कोई।। अन्न सो जोइ जोइ भोजन करई। सोइ सोइ तव आयसु अनुसरई।। पुनि तिन्ह के गृह जेवँइ जोऊ। तव बस होइ भूप सुनु सोऊ।। जाइ उपाय रचहु नृप एहू। संबत भरि संकलप करेहू।।

jāni nṛpahi āpana ādhīnā | bolā tāpasa kapaṭa prabīnā || satya kahauṁ bhūpati sunu tohī | jaga nāhina durlabha kachu mohī || avasi kāja maiṁ karihauṁ torā | mana tana bacana bhagata taiṁ morā || joga juguti tapa mantra prabhāū | phalai tabahiṁ jaba kari-a durāū || jauṁ naresa maiṁ karauṁ rasoī | tumha parusahu mohi jāna na koī || anna so joi-joi bhojana karaī | soi-soi tava āyasu anusaraī || puni tin̐ha ke gṛha jev̐i joū | tava basa hoi bhūpa sunu soū || jāi upāya racahu nṛpa ehū | saṁbata bhari saṅkalapa karehū ||

Raja ko apne kaabu mein jaanke, woh jhootha sadhu bole. Main sach bol raha hoon raja, suno. Duniya mein mere liye kuch bhi mushkil nahi hai. Main zaroor tumhara kaam karunga, mann se, shareer se, baat se main tumhara bhakt hoon. Yog, tarke, tapasya, mantra ki taakat, yeh sab tab hi kaam karte hain jab chhupa ke rakho. Raja, main tumhara bana banata hoon, aur tum sirf mere haath ka khana khao, kisi ko mat batana. Jo bhi jo bhi khana khayega woh tumhara hukum maanega. Aur jo log unke ghar jaa ke khana khayenge, woh bhi tumhare kaabu mein aa jaayenge. Ab jao raja, yeh plan banao aur saal bhar iske liye taiyaar raho.

Verse 352 (दोहा/सोरठा)

नित नूतन द्विज सहस सत बरेहु सहित परिवार। मैं तुम्हरे संकलप लगि दिनहिंकरिब जेवनार।।168।।

nita nūtana dvija sahasa sata barehu sahita parivāra | maiṁ tumhare saṅkalapa lagi dinahiṁ kariba jevanāra ||168||

Roz gyarah sau pandit aur unke parivaar ko khana khilao. Tumhare sankalp ke liye main khud dopahar ka khana arrange karunga.

Verse 353 (चौपाई)

एहि बिधि भूप कष्ट अति थोरें। होइहहिं सकल बिप्र बस तोरें।। करिहहिं बिप्र होम मख सेवा। तेहिं प्रसंग सहजेहिं बस देवा।। और एक तोहि कहऊँ लखाऊ। मैं एहि बेष न आउब काऊ।। तुम्हरे उपरोहित कहुँ राया। हरि आनब मैं करि निज माया।। तपबल तेहि करि आपु समाना। रखिहउँ इहाँ बरष परवाना।। मैं धरि तासु बेषु सुनु राजा। सब बिधि तोर सँवारब काजा।। गै निसि बहुत सयन अब कीजे। मोहि तोहि भूप भेंट दिन तीजे।। मैं तपबल तोहि तुरग समेता। पहुँचेहउँ सोवतहि निकेता।।

ehi bidhi bhūpa kaṣṭa ati thorẽ। hoihahiṁ sakala bipra basa torẽ॥ karihahiṁ bipra homa makha sevā। tehiṁ prasaṅga sahajehiṁ basa devā॥ aura eka tohi kahauṁ lakhāū। maiṁ ehi beṣa na āuba kāū॥ tumhare uparohita kahuँ rāyā। hari ānaba maiṁ kari nija māyā॥ tapabala tehi kari āpu samānā। rakhihauँ ihā̃ baraṣa paravānā॥ maiṁ dhari tāsu beṣu sunu rājā। saba bidhi tora saṁvāraबा kājā॥ gai nisi bahuta sayana aba kīje। mohi tohi bhūpa bheṁṭa dina tīje॥ maiṁ tapabala tohi turaga sametā। pahū̃cehauँ sovatahi niketā॥

Raja, tumhari mushkil bahut kam hogi aur saare pandit tumhare kaabu mein aa jaayenge. Woh pandit hom, yagya aur puja karenge, aur usi waqt devata bhi aaram se tumhare kaabu mein aa jaayenge. Aur ek baat aur batata hoon, main is roop mein kisi ke saamne nahi aaunga. Raja, main apni maya se tumhare rajpurohit ko le aaunga. Apni tapasya ki taakat se main usse apne mein mila lunga aur saal bhar yahan rakhunga. Raja suno, uska roop dhar ke main tumhara saara kaam theek kar dunga. Raat bahut guzar gayi hai, ab so jao. Teesre din tum mujhse miloge. Apni tapasya ki taakat se main tumhe tumhare ghode ke saath sote hue tumhare ghar pahuncha dunga.

Verse 354 (दोहा/सोरठा)

मैं आउब सोइ बेषु धरि पहिचानेहु तब मोहि। जब एकांत बोलाइ सब कथा सुनावौं तोहि।।169।।

maĩ āuba soi beṣu dhari pahicānehū taba mohi | jaba ekānta bolāi saba kathā sunāvaũ tohi ||169||

Main usi roop mein aaunga, tab mujhe pehchana. Jab main tumhe akele mein bulaunga, tab saari baat sunaunga.

Verse 355 (चौपाई)

सयन कीन्ह नृप आयसु मानी। आसन जाइ बैठ छलग्यानी।। श्रमित भूप निद्रा अति आई। सो किमि सोव सोच अधिकाई।। कालकेतु निसिचर तहँ आवा। जेहिं सूकर होइ नृपहि भुलावा।। परम मित्र तापस नृप केरा। जानइ सो अति कपट घनेरा।। तेहि के सत सुत अरु दस भाई। खल अति अजय देव दुखदाई।। प्रथमहि भूप समर सब मारे। बिप्र संत सुर देखि दुखारे।। तेहिं खल पाछिल बयरु सँभरा। तापस नृप मिलि मंत्र बिचारा।। जेहि रिपु छय सोइ रचेन्हि उपाऊ। भावी बस न जान कछु राऊ।।

sayana kīnha nṛpa āyasu mānī. āsana jāi baiṭha chala-gyānī.. śramita bhūpa nidrā ati āī. so kimi sova soca adhikāī.. kālaketu nisi-cara tahaṁ āvā. jehiṁ sūkāra hoi nṛpahi bhulāvā.. parama mitra tāpasa nṛpa kerā. jānai so ati kapaṭa ghanerā.. tehi ke sata suta aru dasa bhāī. khala ati ajaya deva dukhadāī.. prathamahĩ bhūpa samara saba māre. bipra santa sura dekhi dukhāre.. tehiṁ khala pāchila bayaru saṁbharā. tāpasa nṛpa mili mantra bicārā.. jehi ripu chaya soi racenhĩ upāū. bhāvī basa na jāna kachu rāū..

Raja ne bola aur so gaya, aur woh chaalaak sadhu jaake baith gaya. Thaka hua raja ko neend aa gayi, par itni chinta mein kaise so sakta hai? Phir raat ko ghoomne wala rakshas Kalaketu aaya, jo suwar ban ke raja ko bhatakata. Woh raja ka sabse kareeb dost tha sadhu ka roop dhar ke, par bahut bada dhokebaaz tha. Uske saat bete aur das bhai the, sab bahut bade kharab aur jeetne mein mushkil the. Pehle raja ne ladai mein sabko maara tha, pandit aur bhagwan dekh ke dukhi hue the. Us kharab ne purani dushmani yaad ki, sadhu aur raja mil ke plan banaya. Apne dushman ke liye plan banaya, par bhagya mein likha tha jo raja kuch nahi samjha.

Verse 356 (दोहा/सोरठा)

रिपु तेजसी अकेल अपि लघु करि गनिअ न ताहु। अजहुँ देत दुख रबि ससिहि सिर अवसेषित राहु।।170।।

ripu tejasī akela api laghu kari gani-a na tāhu | ajahũ det dukha rabi sasihi sira avaseṣita rāhu ||170||

Jab dushman mein taqat hoti hai, woh akela ho phir bhi use halka mat samjho. Aaj bhi Rahu ke bacha hua tukda sooraj aur chaand ko pareshan karta hai.

Verse 357 (चौपाई)

तापस नृप निज सखहि निहारी। हरषि मिलेउ उठि भयउ सुखारी।। मित्रहि कहि सब कथा सुनाई। जातुधान बोला सुख पाई।। अब साधेउँ रिपु सुनहु नरेसा। जौं तुम्ह कीन्ह मोर उपदेसा।। परिहरि सोच रहहु तुम्ह सोई। बिनु औषध बिआधि बिधि खोई।। कुल समेत रिपु मूल बहाई। चौथे दिवस मिलब मैं आई।। तापस नृपहि बहुत परितोषी। चला महाकपटी अतिरोषी।। भानुप्रतापहि बाजि समेता। पहुँचाएसि छन माझ निकेता।। नृपहि नारि पहिं सयन कराई। हयगृहँ बाँधेसि बाजि बनाई।।

tāpasa nṛpa nija sakhahi nihārī | haraṣi mileu uṭhi bhayu sukhārī || mitrahi kahi saba kathā sunāī | jātudhāna bolā sukha pāī || aba sādheuṁ ripu sunahu naresā | jauṁ tumha kīnha mora upadesā || parihari soca rahahu tumha soī | binu auṣadha biādhi bidhi khoī || kula sameta ripu mūla bahāī | cauthē divasa milaba maiṁ āī || tāpasa nṛpahi bahuta paritoṣī | calā mahā-kapaṭī ati-roṣī || bhānu-pratāpahi bāji sametā | pahuṁcāesi chana mājha niketā || nṛpahi nāri paiṁ sayana karāī | haya-gṛhaṁ bāṁdhesi bāji banāī ||

Tapasvi ne raja ke dost ko dekha. Woh khushi se utha aur milne aaya. Usne apne mitra ko saari baat sunayi. Rakshas ne bola, ab use khushi mili. Ab maine dushman ka kaam kar diya, raja suno. Tumne meri baat maani, isliye yeh hua. Tension chodo aur so jao. Dawa ke bina bhagwan ne bimari theek kar di. Dushman uske poore khandaan ke saath khatam ho gaya. Chauthwe din main phir aaunga. Raja bahut khush hua. Woh dhokebaaz tapasvi gusse mein chala gaya. Usne Bhanupratap aur ghode ko ek pal mein ghar pahuncha diya. Raja ko us aurat ke paas sula diya. Ghode ko stable mein baandh diya.