Sarga 97

Verse 1

सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम् ।रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥१॥

Lakshman, Sumitra ka beta, gusse mein bhadak gaya tha. Ram ne use shaant kiya aur phir yeh baat kahi.

Verse 2

किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा ।महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते ॥२॥

Bharata khud aa gaya hai yahan. Woh dhanush mein bada expert hai, aur bahut samajhdar bhi hai. Ab bow ya sword ya shield ki kya zaroorat hai?

Verse 3

पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम् ।किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण ॥३॥

Lakshman, maine pitaji ko waada kiya tha. Par Bharat ko maarkar rajya kya fayda? Log bura kahenge. Aisa rajya mujhe nahi chahiye.

Verse 4

यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत् ।नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्षान्विषकृतानिव ॥४॥

Main kabhi bhi paisa nahi loonga jo apne rishtedaaron ya doston ke barbaad hone se mile. Aisa paisa lene se main bhaagunga, jaise koi zeher mila khana khane se bhaage.

Verse 5

धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण ।इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते ॥५॥

Lakshman, main tumhare liye dharam chahta hoon, paisa chahta hoon, khushi chahta hoon, aur yeh poori duniya bhi. Yeh baat main tumhe waada karke keh raha hoon.

Verse 6

भ्रात्रूणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण ।राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनाऽयुधमालभे ॥६॥

Lakshman, main rajya tabhi loonga jab mera maqsad apne bhaiyon ko saath rakhna ho. Unki khushi ke liye. Yeh baat main sach bol raha hoon, apne hathiyaar ki kasam.

Verse 7

नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा ।न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण ॥७॥

Lakshman, yeh poori duniya mere liye paana aasan hai. Samundar iske chaaron taraf hai. Lekin main galat raaste se Indra ki gaddi bhi nahi loonga.

Verse 8

यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद ।भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी ॥८॥

Bharat, tu aur Shatrughn ke bina agar mujhe koi khushi bhi mile, toh woh aag mein jal ke raakh ho jaye. Main tum teeno ke bina kuch bhi nahi chahta.

Verses 9-11

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः ।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन् ॥९॥श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम् ।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ ॥१०॥स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः ।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः ॥११॥

Mujhe lagta hai Bharat Ayodhya se aa gaya hai. Woh apne bhaiyon se bahut pyaar karta hai. Mere liye woh apni jaan se bhi zyada aziz hai. Woh apne kule ki dharam yaad rakhta hai. Usne suna ki main vanvas mein bheja gaya hoon. Main jata dhari hoon, chhaal ke kapde pehne hoon. Janaki aur tum mere saath ho. Bharat yahan sirf mujhe dekhne aaya hai. Uska dil pyaar se bhara hai aur dukh se hil gaya hai. Koi aur kaam nahi, sirf mujhe milne aaya hai.

Verse 12

अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन् ।प्रसाद्य पितरं श्रीमार्नाज्यं मे दातुमागतः ॥१२॥

Bharat apni maa Kaikeyi par gussa hai. Usne unhe bahut kathor baatein boli hain. Ab woh pitaji ko samjha ke yahan aaya hai. Woh mujhe rajya de ke jaana chahta hai.

Verse 13

प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति ।अस्मासु मनसाऽप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत् ॥१३॥

Abhi sahi waqt hai, Bharat humse milna chahta hai. Uska dil bhi humare khilaf kuch bura nahi sochta. Woh hume kabhi dukhi nahi kar sakta.

Verse 14

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम् ।ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे ॥१४॥

Bharat ne kabhi tumhara bura kiya hai? Aaj tumhe kya darr hai? Tum Bharat par kyun shaq kar rahe ho?

Verse 15

न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः ।अहं ह्यप्रियमुक्त स्स्यां भरतस्याप्रिये कृते ॥१५॥

Tum Bharat ke baare mein koi kathor baat mat bolo. Agar tumne aisa kaha, toh aisa lagega jaise tumne mujhse buri baat kahi ho.

Verse 16

कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि ।भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः ॥१६॥

Beta, kaisi bhi musibat mein beta apne baap ko kaise maarega? Bhai apne bhai ko kaise maarega? Bhai to apni jaan ke barabar hota hai.

Verse 17

यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे ।वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम् ॥१७॥

Agar tum rajya ke liye yeh baat keh rahe ho, to main Bharat ko dekh ke kahunga. Main kahunga ki rajya tumhe hi de do.

Verse 18

उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः ।राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति ॥१८॥

Lakshman, agar main Bharat se kahoon ki rajya usko de do, to woh kah dega. Woh zaroor maan jayega.

Verse 19

तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः ।लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया ॥१९॥

Jab bhai ne dharam ki baat kahi, Lakshman sharma gaya. Woh apne aap ko chhota sa mahsoos karne laga.

Verse 20

तद्वाक्यं लक्ष्मण श्श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह ।त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथ स्स्वयम् ॥२०॥

Lakshman ne yeh baat suni. Woh thoda sharmila ho gaya. Usne kaha, main toh sochta hoon Dasharath pita ji khud aaye hain. Tumhe dekhne.

Verse 21

व्रीलितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह ।एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः ॥२१॥

Ram ne dekha Lakshman sharma raha hai. Ram ne kaha, main samajhta hoon woh bade bahu wala aaya hai. Ham sabko dekhne yahan.

Verse 22

अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान स्सुखोचितौ ।वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ॥२२॥

Ya phir ek baat pakka hai. Woh sochta hai hum dono aaram se rehne wale hain. Jungle mein rehne ka soch ke, woh ghar le jaayega humein wapas.

Verse 23

इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम् ।पिता मे राघव श्श्रीमान्वनादादाय यास्यति ॥२३॥

Raghav, meri maa Vaidehi bahut sukh mein palhi hai. Mere pita shriman van se use lekar wapas jayenge. Woh use jungle se le jayenge.

Verse 24

एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ ।वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ ॥२४॥

Hey veer, dekho woh do ghode chamak rahe hain. Dono acche khaandon ke hain, achhe dikhte hain. Hawa ki tarah tez hain, dono bahut achhe ghore hain.

Verse 25

स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे ।नागश्शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः ॥२५॥

Dekho sena ke aage bada haathi chal raha hai. Jhoomta hua chal raha hai. Uska naam Shatrunjay hai. Yeh budha haathi hamare samajhdar pita ka hai.

Verse 26

न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकसत्कृतम् ।पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे ॥२६॥

Hey mahabaho, main apne pita ka safed chhatra nahi dekh paa raha. Log use bahut maante hain. Mere mann mein shak ho raha hai ki kuch galat hai.

Verse 27

वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः ।इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह ॥२७॥

Lakshman, ped se neech utar. Meri baat maan. Yeh kaha ke Lakshman ko. Dharam wala Ram ne Lakshman ko aisa kaha.

Verse 28

अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः ।लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥२८॥

Lakshman ped se neeche utra. Yeh Lakshman ladai mein jeeta hai. Usne haath jode aur Ram ke paas khada ho gaya.

Verse 29

भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति ।समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत् ॥२९॥

Bharat ne kaha tha ki bheed na ho. Toh sena ne us pahaad ke aas-paas poora camp bana liya.

Verse 30

अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा ।पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला ॥३०॥

Woh Ikshvaku ki fauj bahut badi thi. Haathi, ghode aur rathon se bhari hui thi. Pahad ke paas camp kiya. Itni badi thi ki aadha yojan se bhi zyada faili hui thi.

Verse 31

सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम् ।प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता ॥३१॥

Chitrakoot par Bharata ki sena chamak rahi thi. Dharam ko aage rakh ke chal rahe the. Apni ghamand chhod diya tha. Sahi rasta pakad ke chal rahe the. Ram ko manane ke liye aaye the.