Sarga 67

Verse 1

आक्रन्दितनिरानन्दा सास्रकण्ठजनाकुला।अयोध्यायामवतता सा व्यतीयाय शर्वरी।।।।

Ayodhya mein log ro rahe the, koi khushi nahi thi. Galey mein aake atak gayi thi sabki. Us raat ko bahut lambi lag rahi thi, bahut mushkil se woh raat guzri.

Verse 2

व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः।समेत्य राजकर्तारः सभामीयुर्द्विजातयः।।।।

Jahan koi raja nahi hota, log sabha nahi bithate. Log khush hoke garden nahi banate. Mandir aur dharam ke kaam nahi chalte.

Verse 3

मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः।कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः।।।।एते द्विजा स्सहामात्यैः पृथग्वा च मुदीरयन्।वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम्।।।।

Markandeya, Maudgalya, Vamadeva, Kashyap, Katyayan, Gautam aur Jabali, yeh sab bade rishi the. Mantriyon ke saath milke Vasishth ke paas gaye. Vasishth raja ke main purohit the. Sabne apni baat rakhi.

Verse 4

मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः।कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः।।2.67.3।।एते द्विजा स्सहामात्यैः पृथग्वा च मुदीरयन्।वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम्।।2.67.4।।

Markandeya, Maudgalya, Vamadeva, Kashyap, Katyayan, Gautam aur Jabali, yeh sab bade rishi the. Mantriyon ke saath milke Vasishth ke paas gaye. Vasishth raja ke main purohit the. Sabne apni baat rakhi.

Verse 5

अतीता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा।अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे।।।।

Kal raat bahut bura guzri. Aisa laga jaise sau saal beet gaye ho. Raja Dasharath apne bete ke liye bahut roye. Aur aakhir mein unki maut ho gayi. Woh panch tatton mein mil gaye.

Verse 6

स्वर्गतश्च महाराजो रामश्चारण्यमाश्रितः।लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतस्सह।।।।

Maharaj Dasharath swarg chale gaye hain. Ram ab jungle mein rehte hain. Lakshman bhi unke saath hai. Woh dono saath mein chale gaye.

Verse 7

उभौ भरतशत्रुघ्नौ केकयेषु परन्तपौ।पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने।।।।

Bharat aur Shatrughan dono Kekaya desh mein hain. Woh apne nana ke ghar rehte hain. Wah ek sundar shehar hai, usi mein hain woh dono.

Verse 8

इक्ष्वाकूणामिहाद्यैव कश्चिद्राजा विधीयताम्।अराजकं हि नो राष्ट्रं विनाशं समवाप्नुयात्।।।।

Aaj hi kisi ko raja bana do. Ikshvaku vansh mein se koi ek ko bithao. Agar raja nahi hoga toh yeh rajya barbad ho jayega. Bina raja ke sab kharab ho jata hai.

Verse 9

नाराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वनः।अभिवर्षति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा।।।।

Jahan raja nahi hota, wahan baarish sahi se nahi hoti. Bijli chamakti hai, badal garajte hain, lekin paani nahi barasta. Dharti sookhi rehti hai.

Verse 10

नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते।नाराजके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे।।।।

Jahan raja nahi hota, wahan kisan beej bhi sahi se nahi bota. Raja ke bina beti ya biwi bhi baap ke kaboo mein nahi rehti.

Verse 11

नाराजके धनं चास्ति नास्ति भार्या प्यराजके।इद मत्याहितं चान्यत्कुतस्सत्य मराजके।।।।

Raja ke bina paisa bhi tikta nahi. Biwi bhi safe nahi rehti. Ek aur bada khatra hai. Bina raja ke zameen mein sach kahan se tik paega?

Verse 12

नाराजके जनपदे कारयन्ति सभां नराः।उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च।।।।

Bina raja ke desh mein, brahman log bade yagya nahi karte. Jo log vrat rakhte hain, woh bhi apna kaam roke rakhte hain.

Verse 13

नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः।सत्राण्यन्वासते दान्ता ब्राह्मणा स्संशितव्रताः।।।।

Bina raja ke, pandit log jo yagya karte hain, woh bhi daan nahi baant paate. Paisa hai, par kisko de? Koi system nahi.

Verse 14

नाराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वनः।ब्राह्मणा वसुसम्पन्ना विसृजन्त्याप्तदक्षिणाः।।।।

Jahan raja nahi, wahan naach-gaana nahi chalta. Utsav nahi hota, log ek jagah nahi aate. Desh aage nahi badhta.

Verse 15

नाराजके जनपदे प्रभूतनटनर्तकाः।उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः।।।।

Bina raja ke, log baatein karte hain, kaam nahi. Jo log kahani sunana pasand karte hain, woh bhi kahaniyon mein hi lage rehte hain.

Verse 16

नाराजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः।कथाभिरनुरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः।।।।

Jahan raja nahi hota, wahan logon ka kaam nahi chalta. Jhagde wale apna case jeet nahi paate. Jo log kahani sunna pasand karte hain, unhe maza nahi aata.

Verse 17

नाराजके जनपदे उद्यानानि समागताः।सायाह्ने क्रीडितुं यान्ति कुमार्यो हेमभूषिताः।।।।

Jahan raja nahi hota, wahan sona pehne hui ladkiyan shaam ko garden mein khelne nahi jaati. Chahe woh kitni bhi saath mein kyun na hon.

Verse 18

नाराजके जनपदे वाहनै शशीघ्रगामिभिः।नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिस्सह कामिनः।।।।

Jahan raja nahi hota, wahan aadmi auratein le ke tez gaadi mein jungle ghoomne nahi jaate. Maza karne ka mann bhi kare toh nahi ja sakte.

Verse 19

नाराजके जनपदे धनवन्तस्सुरक्षिताः।शेरते विवृतद्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः।।।।

Raat guzar gayi aur sooraj nikla. Phir sab brahmin mil ke rajya ka kaam karne wale ban gaye. Sab ek jagah aa gaye sabha mein.

Verse 20

नाराजके जनपदे बद्धघण्टाविषाणिनः।अटन्ति राजमार्गेषु कुञ्जरा षष्टिहायनाः।।।।

Jahan raja nahi hota, wahan saath saal ke boodhe haathi bhi sadak par nahi ghoomte. Unke daant mein ghante bhi baje hue hon, phir bhi woh safe nahi hain.

Verse 21

नाराजके जनपदे शरान्सन्ततमस्यताम्।श्रूयते तलनिर्घोष इष्वस्त्राणामुपासने।।।।

Jahan koi raja nahi hota, wahan dhanush chalane ka kaam kam ho jata hai. Log phir teer chalana chor dete hain. Bow ki taar ki awaaz bhi sunai nahi deti.

Verse 22

नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः।गच्छन्ति क्षेममध्वानं बहुपण्यसमाचिताः।।।।

Bina raja wale desh mein vyapari safe travel nahi kar pate. Jo log saman lekar door jaate hain, unka kaam bhi ruk jata hai. Road pe koi bharosa nahi rehta.

Verse 23

नाराजके जनपदे चरत्येकचरो वशी।भावयन्नात्मनाऽत्मानं यत्र सायंगृहो मुनिः।।।।

Jahan raja nahi hota, wahan rishi bhi aaram se nahi ghoom pate. Jo log akela rehte hain aur apne kaam mein lage rehte hain, unhe bhi shaam ko thik jagah nahi milti.

Verse 24

नाराजके जनपदे योगक्षेमं प्रवर्तते।नचाप्यराजके सेना शत्रून्विषहते युधि।।।।

Bina raja ke desh mein log safe nahi reh pate. Jo kuch unke paas hai, woh bhi safe nahi rehta. Aur sena bhi dushman se lad nahi pati.

Verse 25

नाराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः।नरास्संयान्ति सहसा रथैश्च परिमण्डिताः।।।।

Jahan raja nahi hota, wahan log khush bhi nahi ghoom pate. Achhi ghodon wali rath mein bhi log bahar nahi nikalte. Sab ka mood hi kharab ho jata hai.

Verse 26

नाराजके जनपदे नराश्शास्त्रविशारदाः।संवदन्तोऽवतिष्ठन्ते वनेषूपवनेषु च।।।।

Jahan raja nahi hota, wahan shastra jaannewale log bhi jungle mein aaram se nahi rehte. Woh log baat-cheet karna chhod dete hain. Padhai bhi safe nahi rehti.

Verse 27

नाराजके जनपदे माल्यमोदकदक्षिणाः।देवताभ्यर्चनार्थाय कल्प्यन्ते नियतैर्जनैः।।।।

Jahan raja nahi hota, wahan mandir ki puja bhi sahi se nahi hoti. Phool, mithai aur daan, yeh sab cheezein sahi se nahi banti.

Verse 28

नाराजके जनपदे चन्दनागरुरूषिताः।राजपुत्रा विराजन्ते वसन्त इव शाखिनः।।।।

Jahan raja nahi hota, wahan rajkumar bhi chamak nahi karte. Woh log chandan aur agaru lagate hain, phir bhi saaf nahi dikhte. Jaise pedon mein phool nahi aate.

Verse 29

यथा ह्यनुदका नद्यः यथा वाऽप्यतृणं वनम्।अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम्।।।।

Jahan raja nahi hota, woh desh aisa hai jaise nadi mein paani na ho. Jaise jungle mein ghaas na ho. Jaise gayein bina gwaale ho. Sab kuch chhap-chapa ho jata hai.

Verse 30

ध्वजो रथस्य प्रज्ञानं धूमो ज्ञानं विभावसोः।तेषां यो नो ध्वजो राजा स देवत्वमितो गतः।।2.66.30।।

Jaise rath ka nishaan uska jhanda hota hai, aur aag ka nishaan dhuaan hota hai. Waise hi humara pehchaan raja tha. Ab woh raja yahan se gaya aur devta ban gaya.

Verse 31

नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित्।मत्स्या इव नरा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम्।।।।

Jahan raja nahi hota, wahan kisi ki koi cheez apni nahi rehti. Log machhliyon ki tarah ek dusre ko khaate rehte hain.

Verse 32

ये हि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिकाश्छिन्नसंशयाः।तेऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः।।।।

Jin logon ko koi had ya dharam ki parwah nahi hoti, woh bhi jab raja ki saza milti hai toh theek ho jaate hain.

Verse 33

यथा दृष्टि श्शरीरस्य नित्यमेव प्रवर्तते।तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभवस्सत्यधर्मयोः।।।।

Jaise aankhen shareer ke kaam aati rehti hain, waise hi raja desh ke liye sachchai aur dharam ka saara khayal rakhta hai.

Verse 34

राजा सत्यं च धर्मश्च राजा कुलवतां कुलम्।राजा माता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम्।।।।

Raja hi sachchai hai, raja hi dharam hai. Ache khandan ko chalane wala bhi raja hai. Raja maa baap jaisa hai, jo logon ka bhala karta hai.

Verse 35

यमो वैश्रवण श्शक्रः वरुणश्च महाबलः।विशेष्यन्ते नरेन्द्रेण वृत्तेन महता ततः।।।।

Raja ke achhe chale se woh Yama se bhi aage nikal jata hai. Kubera aur Indra jaise bade log bhi uske peeche reh jate hain. Varun bhi uske saamne chhota lagta hai. Raja ka kaam itna bada hai ki woh sabko peeche chhod deta hai.

Verse 36

अहो तम इवेदं स्यान्नप्रज्ञायेत किञ्चन।राजा चे न्न भवे ल्लोके विभज साध्वसाधुनी।।।।

Agar raja na ho to duniya andhere jaisi ho jati hai. Koi bhi samajh nahi pata ki kya sahi hai aur kya galat. Achha aur bura sab ek jaisa lagne lagta hai. Raja hi hai jo batata hai ki kya karna chahiye aur kya nahi.

Verse 37

जीवत्यपि महाराजे तवैव वचनं वयम्।नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः।।।।

Maharaj jab tak zinda the, hum sab unki baat maante the. Hum kabhi unki baat ke khilaf nahi gaye. Jaise samundar kabhi kinare se aage nahi badhta, waise hi hum bhi apni had mein rehe the.

Verse 38

स न स्समीक्ष्य द्विजवर्य वृत्तं नृपं विना राज्यमरण्यभूतम्।कुमारमिक्ष्वाकुसुतं वदान्यं त्वमेव राजानमिहाभिषिञ्च।।।।

Ab dekho, raja ke bina rajya jungle jaisa ho jata hai. Koi rajya nahi chal sakta bina raja ke. Isliye tum hi raja bana do us Ikshvaku vansh ke rajkumar ko. Woh bada dil wala hai, usko rajgaddi par bithao.