Sarga 66

Verses 1-2

तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् ।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम् ॥१॥कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता ।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत ॥२॥

Raja swarg chale gaye the. Aisa lag raha tha jaise bujhi hui aag ho, jaise samundar sookh gaya ho, jaise suraj ki roshni chali gayi ho. Kausalya ke aansoo beh rahe the, bahut dukhi thi. Usne raja ka sir uthaya aur Kaikeyi se baat ki.

Verse 3

सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ।त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि ॥३॥

Kaikeyi, ab khush ho jao. Rajya le lo, koi dikkat nahi. Tune raja ko chhod diya, ek hi baat sochi hai tune. Tune bahut bura kiya, tune galat kaam kiya hai.

Verse 4

विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम ।विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे ॥४॥

Ram mujhe chhod ke chala gaya. Mere pati Dasharath bhi swarg chale gaye. Main galat raaste par akeli reh gayi, jaise koi saathi na ho. Ab main jeena nahi chahti.

Verse 5

भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः ।इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः ॥५॥

Apne pati ko chhod ke kaun si aurat jeena chahegi? Pati to bhagwan jaisa hota hai. Kaikeyi ne hi dharam ko thukraya hai, isliye woh aisa kar sakti hai.

Verse 6

न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन् ।कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम् ॥६॥

Jab koi lalchi aadmi kimpak phal khata hai, woh uske nuksan nahi dekhta. Waise hi Kaikeyi ne us kubdi ke baat maan ke Raghu kul ko barbaad kar diya.

Verse 7

अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम् ।सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा ॥७॥

Jab Janaka yeh sunega ki raja ne galat kaam karke Ram ko unki patni ke saath vanvas bhej diya. Woh bhi mere jalega, bahut dukh hoga use.

Verse 8

स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः ।रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः ॥८॥

Ram to bhala aadmi hai, uski aankhen kamal ke phool jaisi hain. Lekin aaj woh nahi jaanta ki main akeli reh gayi hun, vidhwa ban gayi hun. Woh zinda hai, par mere liye mar gaya.

Verse 9

विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी ।दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति ॥९॥

Videha ke raja ki beti Sita bhi waise hi dukh mein padegi. Woh tapasvi hai, aise dukh ke layak nahi. Van mein rehte hue woh bahut dukhi hogi aur hil jayegi.

Verse 10

नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम् ।निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति ॥१०॥

Raat ko jab janwar aur pakshi cheekhte-chillate hain, unki awaazein sun kar Sita dar jayegi. Woh zaroor Raghav, yani Ram, ki sharan mein aayegi.

Verse 11

वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन् ।सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥११॥

Janaka buddhe ho chuke hain aur unke koi beta nahi hai. Woh baar-baar Sita ke baare mein sochte rehte hain. Itne dukh mein woh apni jaan de denge.

Verse 12

साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता ।इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥१२॥

Main apne pati ki pakki patni hoon. Aaj hi mera waqt aa gaya hai. Yeh shareer lekar main agni mein chali jaungi.

Verse 13

तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम् ।व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः ॥१३॥

Woh ro rahi thi. Raniyon ne usko pakda aur sambhala. Kausalya bahut dukhi thi. Usko wahan se le gaye.

Verse 14

तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम् ।राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम् ॥१४॥

Mantriyon ne raja ko tel ke bade bartan mein sula diya. Phir jo karna tha woh sab kiya. Sab kuch hisaab se hua.

Verse 15

न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम् ॥१५॥

Mantri log samajhte the ki beta bina antim kaam nahi chalta. Isliye raja ki body ko sambhal ke rakha. Jab tak beta nahi aata, kuch nahi kiya.

Verse 16

तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम् ।हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन् ॥१६॥

Jab logon ne dekha ki raja tel mein hai, sab samajh gaye ki woh mar gaye. Aurton ne chillake rona shuru kar diya ki arey raja chaley gaye.

Verse 17

बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः ।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन् ॥१७॥

Logon ne haath upar kar diye the. Unke chehre se aansoo beh rahe the. Gham se jale hue the aur ro rahe the. Bina kisi rok-tok ke chillaye ja rahe the.

Verse 18

हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना ।विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः ॥१८॥

Arre Maharaj, Ram to hamesha pyaar se baat karte the. Woh sach mein rehte the. Ab woh gaye, aur aap bhi humein chhod ke ja rahe hain. Aisa kyun kar rahe hain?

Verse 19

कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः ।कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम् ॥१९॥

Kaikeyi ne buri niyat se Ram ko humse alag kar diya. Ab hum vidhwa ho gayi hain. Aise mein uske paas kaise rahenge? Usne apne pati ko marwaya hai.

Verse 20

स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान् ।वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम् ॥२०॥

Ram hamare bhi rakshak the aur tumhare bhi. Woh bahut acche insaan the. Ab woh raja ki shaan chhod ke jungle chale gaye hain.

Verse 21

त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः ।कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः ॥२१॥

Tum bhi nahi ho, aur woh veer Rama bhi nahi hai. Hum par musibat aa gayi hai, hum pagal ho rahe hain. Kaikeyi ne humara bada apmaan kiya hai. Ab hum kaise jeeyenge?

Verse 22

यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति ॥२२॥

Kaikeyi ne raja ko chhoda, Rama ko chhoda, bade balwan Lakshman ko bhi chhoda. Sita ke saath sabko nikal diya. Ab batao, woh aur kaun ko nahi chhodegi?

Verse 23

ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च ।व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः ॥२३॥

Raghav ki raniyon ke aansu aa rahe the. Woh bade dukhi thi, bilkul khushi khatam ho gayi thi. Dard mein waise hi padi thi, jaise koi mar rahi ho.

Verse 24

निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता ।पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥२४॥

Ayodhya mein ab wo chamak nahi thi. Bade raja nahi the, isliye sheher sunsaan ho gaya. Jaise chaand ke bina raat andheri lagti hai, waise hi sheer bhi andhera ho gaya.

Verse 25

बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना ।शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम् ॥२५॥

Log ro rahe the, aansu aa rahe the. Ghar ki auratein ha-ha kar rahi thi. Saddein aur chowk sab khali pade the. Pehle jaisi chamak ab bilkul nahi thi.

Verse 26

गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च ।निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता ॥२६॥

Jab raja dukh mein doob ke swarg chale gaye, aur unki raniyan zameen par leti thi, tab aisa laga suraj ruk gaya. Suraj chhup gaya aur raat aa gayi. Raat andhere mein chalne walon ke liye thi.

Verse 27

ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः ।इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम् ॥२७॥

Beta ghar pe nahi tha, isliye dost log raja ka antim sanskar nahi kar pa rahe the. Unhone socha aur raja ko us bistar pe lita diya. Raja ka chehra badal chuka tha.

Verse 28

गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा ॥२८॥

Bade dil wale raja ke bina sheher ujad sa lag raha tha. Jaise aasman suraj ke bina, jaise raat taaron ke bina. Sadakon mein log ro rahe the, gala bhar aaya tha.

Verse 29

नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे ॥२९॥

Raja chale jane ke baad sheher ke aurat aur aadmi ikathe ho gaye. Sab Bharat ki maa ko bura bol rahe the. Dukh se log pareshan the, kisi ko sukoon nahi mil raha tha.