Sarga 51

Verse 1

तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम् ।गुहः सन्तापसन्तप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥१॥

Guha ne dekha Lakshman jaag raha hai. Apne bhai ke liye, koi dikhawa nahi, sach mein jaag raha hai. Guha ka dil dukh raha tha yeh dekh ke. Usne Raam se baat ki.

Verse 2

इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता ।प्रत्याश्वसिहि साध्वस्यां राजपुत्र यथासुखम् ॥२॥

Beta, yeh bistar tumhare liye bichhaya hai. Aaram se so jao is par. Tumhare liye hi toh banaya hai yeh. Koi tension mat lo, araam se raho.

Verse 3

उचितोऽयं जनस्सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः ।गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयं निशाम् ॥३॥

Hum log toh mehnat mein rehne wale hain. Tum aaram ke ho, tumhe aaram chahiye. Raam ki hifazat ke liye hum jaagenge. Saari raat nazar rakhenge uski, tum chinta mat karo.

Verse 4

न हि रामात्प्रियतमो ममास्ति भुवि कश्चन ।ब्रवीम्येतदहं सत्यं सत्येनैव च ते शपे ॥४॥

Mere liye poori duniya mein Ram se zyada pyaara koi nahi hai. Main yeh sach bol raha hoon. Aur sach ki kasam, tumhe yeh baat samjha raha hoon.

Verse 5

अस्य प्रसादादाशंसे लोकेस्मिन् सुमुहद्यशः ।धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थावाप्तिं च केवलम् ॥५॥

Ram ki meharbani se main umeed rakhta hoon ki log mujhe bahut jaanein. Main dharam paaunga aur duniya mein apna kaam bhi banaunga.

Verse 6

सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया ।रक्षिष्यामि धनुष्पाणि स्सर्वतो ज्ञातिभि स्सह ॥६॥

Main dhanush haath mein liye apne pyaare dost Ram ki raksha karunga. Woh Sita ke saath so rahe hain. Main aur mere parivar wale sab taraf se unki nazar rakhenge.

Verse 7

न हि मेऽविदितं किञ्चिद्वनेऽस्मिंश्चरतस्सदा ।चतुरङ्गं ह्यपिबलं सुमहत्प्रसहेमहि ॥७॥

Is jungle mein mujhe sab pata hai, kyunki main yahan hamesha ghoomta rehta hoon. Agar bada fauj bhi aaye toh hum log uska muh tod jawaab denge.

Verse 8

लक्ष्मणस्तं तदोवाच रक्ष्यमाणास्त्वयानघ ।नात्र भीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥८॥

Lakshman ne kaha, tum jo humari raksha kar rahe ho, humein koi dar nahi hai. Tum dharam ke kaam mein lage ho, isliye hum sab safe hain.

Verse 9

कथं दशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥९॥

Dasharath ke beta Ram zameen pe leta hai Sita ke saath. Aise mein mujhe neend kaise aayegi? Zinda rehna ya khush rehna, sab bekaar lagta hai.

Verse 10

यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि ।तं पश्य सुखसंविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥१०॥

Dekh usko, jise devta aur asur milke bhi yuddh mein nahi hara paate. Woh ab Sita ke saath ghaas pe aaram se so raha hai.

Verses 11-12

यो मन्त्रतपसा लब्धो विविधैश्च पराश्रमैः ।एको दशरथस्येष्टः पुत्रः सदृशलक्षणः ॥११॥अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति ।विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥१२॥

Woh beta, Dasharath ka ek pyaara beta, apne baap jaisa, bahut mushkil se mila tha. Mantra aur tapasya se mila tha. Ab woh vanvas mein gaya hai, toh raja zyada din nahi ji paayega. Zameen jaldi widhwa ho jaayegi.

Verse 13

विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः ।निर्घोषोपरतं चातो मन्ये राजनिवेशनम् ॥१३॥

Aurton ne bahut zor se roya tha. Ab thak ke chup ho gayi hain. Rajmahal bhi chup ho gaya hai, koi awaaz nahi hai.

Verse 14

कौशल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।नाशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीमिमाम् ॥१४॥

Mujhe umeed nahi hai ki Kausalya, raja aur meri maa, teeno is raat ko bach paayein.

Verse 15

जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया ।तद्दुःखं यत्तु कौशल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥१५॥

Meri maa shayad jee jaye, kyunki Shatrughn ka sahara hai. Par Kausalya ke marne ka dukh bahut bada hoga, woh veer putra ki maa hai.

Verse 16

अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा ।राजव्यसनसंसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति ॥१६॥

Woh shehar apne logon ka pyaara tha, sab khush the. Lekin ab raja ke dukh se woh shehar barbaad ho jayega.

Verse 17

कथं पुत्रं महात्मानं ज्येष्ठं प्रियमपश्यतः ।शरीरं धारयिष्यन्ति प्राणा राज्ञो महात्मनः ॥१७॥

Raja apne bade beta Ram ko dekh nahi pa rahe. Phir woh kaise zinda rahenge? Unka dil toot gaya hai.

Verse 18

विनष्टे नृपतौ पश्चात्कौसल्या विनशिष्यति ।अनन्तरं च माताऽपि मम नाशमुपैष्यति ॥१८॥

Raja mar jayenge toh Kausalya bhi mar jayegi. Uske baad meri maa bhi nahi bachegi.

Verse 19

अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् ।राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥१९॥

Jo ho gaya woh ho gaya. Mere papa ne socha tha Ram ko raja banayenge, woh nahi ho paaya. Ab woh mar jayenge.

Verse 20

सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्कालेऽप्युपस्थिते ।प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥२०॥

Jab woh log us waqt mere pitaji ke paas khade rahenge, woh sab kaam karenge jo marne ke baad karna padta hai. Yeh kaam jo bhi karenge, unka maqsad poora ho jayega.

Verses 21-23

रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् ।हर्म्यप्रासादसम्पन्नाम् गणिकावरशोभिताम् ॥२१॥रथाश्वगजसम्बाधां तूर्यनादविनादिताम् ।सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥२२॥आरामोद्यानसम्पन्नां समाजोत्सवशालिनीम् ।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥२३॥

Phir se wahi cheez. Ayodhya mein sab theek hai. Raste achhe hai. Mahal hai. Log khush hai. Baja baj raha hai. Festival chal raha hai. Sab log enjoy kar rahe hai.

Verse 24

अपि जीवेद्दशरथो वनवासात्पुनर्वयम् ।प्रत्यागम्य महात्मानमपि पश्येम सुव्रतम् ॥२४॥

Kya Dasharath ji abhi zinda hoga? Jab hum jungle se wapas aayenge, kya hum unhe phir se dekh paayenge? Woh bade insaan the, apne vrat mein pakke the.

Verse 25

अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् ।निवृत्ते वनवासेऽस्मिन्नयोध्यां प्रविशेमहि ॥२५॥

Kya hum kabhi Ayodhya wapas ja payenge? Jab yeh vanvaas khatam hoga. Ram ke saath, jo apna vaada poora karta hai.

Verse 26

परिदेवयमानस्य दुखार्तस्य महात्मनः ।तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी साऽत्यवर्तत ॥२६॥

Rajkumar wahan khada tha, dukh mein dooba hua. Woh apna dukh bata raha tha. Aur raat guzar gayi.

Verse 27

तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते नरेन्द्रपुत्रे गुरुसौहृदाद्गुहः ।मुमोच बाष्पं व्यसनाभिपीडितो ज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः ॥२७॥

Ram sach bol raha tha, logon ki bhalai ke baare mein. Guha ka dil bhar gaya, itna pyaar tha usko Ram se. Woh roya, jaise koi bimara haathi takleef mein hilta hai.