Sarga 49

Verse 1

रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम् ।जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन् ॥१॥

Ram bhi raat ke baaki time mein chalta raha. Bahut door tak gaya. Baap ka hukm yaad tha, isliye ruka nahi. Sher jaisa insaan tha, himmat mein koi kami nahi thi.

Verse 2

तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा ।उपास्य शिवां सन्ध्यां विषयान्तं व्यगाहत ॥२॥

Woh aise hi chalta raha, aur achhi raat khatam ho gayi. Subah ki sandhya ke baad, woh us ilake ki boundary ke paas pahunch gaya.

Verse 3

ग्रामान् विकृष्टसीमान्तान् पुष्पितानि वनानि च ।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शनैरिव हयोत्तमैः ॥३॥शृण्वन् वचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम् ।

Usne gaon dekhe jahan khets naye jute hue the, aur jungle phool rahe the. Gaon ke logon ki baatein sunte hue, woh tez ghodon par bhi aise chalta tha jaise dheere-dheere ja raha ho.

Verses 4-6

राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम् ॥४॥हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी ।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते ॥५॥या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम् ।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम् ॥६॥

Dasharatha raja par toh dhikkar hai, jo apni ichcha ke peeche bhaag gaya. Aaj toh Kaikeyi ne had paar kar di. Woh paap karne wali aur paap mein lagi hui hai. Kaisi nirdayi hai, sab maryada tod di. Ab kya kar rahi hai, itna achha beta, jo dharam ke kaam karta hai, bahut samajhdar hai, sabse pyaar se baat karta hai, apne aap ko sambhal ke rakhta hai, use jungle mein bhej rahi hai.

Verse 7

कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी ।सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति ॥७॥

Sita kaise jiyegi ab? Janaka ki beti hai, hamesha sukh mein rahi hai. Ab kaise mushkilon mein kaam chalega?

Verse 8

अहो दशरथो राजा निस्नेहः स्वसुतं प्रियम् ।प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति ॥८॥

Are baap re, Dasharatha raja ka dil ab bilkul saaf ho gaya hai pyaar se. Woh apne hi bete Ram ko yahan chhodna chahte hain. Ram janta ko itna pyaara hai, usme koi buraai nahi hai.

Verse 9

एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम् ।शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान् कोसलेश्वरः ॥९॥

Logon ki baatein sun ke, jo gaon-gaon mein rehte the, voh bahut dukhi ho gaye. Yeh veer purush, Kosala ke raja, apne hi rajya ki seema paar kar gaye.

Verse 10

ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम् ।उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम् ॥१०॥

Phir usne Vedashruti naam ki nadi paar ki, jiska paani achha mana jata hai. Uske baad woh us taraf badha jahan Agastya rhte the.

Verse 11

गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम् ।गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरङ्गमाम् ॥११॥

Kaafi time chalne ke baad, usne Gomati nadi paar ki. Yeh nadi thande paani wali thi, aur uske aas-paas gayein thi. Wahin se woh samundar ki taraf jaati hai.

Verse 12

गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः ।मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम् ॥१२॥

Gomati paar karke, Raghav ne tez ghodon par sawar hoke Syandika nadi bhi paar kar li. Us nadi ke paas mor aur hans ke awaazein sunai deti thi.

Verse 13

स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा ।स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत् ॥१३॥

Rama ne Vaidehi ko woh zameen dikhayi. Yeh bahut acchi jagah thi, charon taraf se rajya se gheri hui. Raja Manu ne ye purane time mein Ikshvaku ko di thi.

Verse 14

सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः ।हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः ॥१४॥

Rama ne apne saarthi ko baar-baar bulaya, bas 'saarthi' keh ke. Phir unhone baat ki. Rama ki awaaz itni acchi thi, jaise koi hans bol raha ho.

Verse 15

कदाऽहं पुनरागम्य सरय्वा पुष्पिते वने ।मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च सङ्गतः ॥१५॥

Rama kahte hain, kab wapas aaoonga main? Sarayu nadi ke paas phoolon wala jungle hai. Wahan jaake shikar karunga, jab maa aur papa ke saath rahunga.

Verse 16

नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने ।रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता ॥१६॥

Mujhe shikar karne ka itna bada shauk nahi hai, lekin Sarayu ke jungle mein thoda ghoomna achha lagta hai. Yeh kaam rajyon mein bhi chalta hai, log samajhte hain ki theek hai.

Verse 17

राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थं मृगया वने ।काले कृतां तां मनुजैर्घन्विनामभिकाङ्क्षिताम् ॥१७॥

Raja log jungle mein shikar karne jaate hain jab time sahi ho. Yeh unka kaam hai, dhanush wale bhi yahi karte hain. Baaki log bhi seekhte hain ki aisa hi karna hai.

Verse 18

स तमध्वानमैक्ष्वाकस्सूतं मधुरया गिरा ।तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन् ॥१८॥

Ikshvaku vansh ka rajkumar apne suta se baat kar raha tha. Uski awaaz bahut madhur thi. Woh us raste par aage badh gaya. Apne dil mein jo baat thi, woh bol raha tha.