Sarga 42

Verse 1

यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत।नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी।।।।

Jab tak Ram ke jaane se dhool ud rahi thi aur dikh rahi thi, Dasharatha raja apni aankhen us taraf se nahi hata pa rahe the.

Verse 2

यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्।तावद्व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत्रदर्शने।।।।

Jab tak raja apne pyare bete ko dekh sakta tha jo dharam mein bilkul saaf tha, tab tak woh zameen se utha jaise. Woh bas apne bete ko dekhne ke liye taras raha tha.

Verse 3

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः।तदाऽऽर्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले।।।।

Jab raja ko Ram ka bhi dhool nahi dikha, woh bahut dukhi ho gaya. Itna dukhi ki woh zameen par gir gaya.

Verse 4

तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना।वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया।।।।

Raja ne dekha ki uska ghar khali ho gaya hai. Dono bete gaye, bahu bhi nahi hai. Aisa laga jaise aasmaan mein chaand nahi ho.

Verse 5

तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च।उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः।।।।

Raja ne bahut zor se chillaya. Bola, 'Hey Ram, tune mujhe chhod diya.' Woh bahut dukhi tha.

Verse 6

कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी।न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी।।।।

Woh log bahut khush honge jo Ram ko gale lagayenge jab woh wapas aayega. Unka time achha hoga.

Verse 7

ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम।केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम्।।।।

Raat ho gayi thi. Dasharath ko aisa lag raha tha jaise maut ki raat aa gayi ho. Aadhi raat ko unhone Kausalya se yeh baat kahi.

Verse 8

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्।अनुजानामि तत्सर्वमस्मिन् लोके परत्र च।।।।

Jab humne shaadi ki thi, maine tumhara haath pakda tha. Aur humne agni ke chaaron taraf phere liye the. Woh sab main ab maanta nahi hoon. Na is duniya mein, na us duniya mein.

Verse 9

भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम्।यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मामां तद्दत्तमागमत्।।।।

Agar Bharat ko yeh rajya mil gaya aur woh khush ho gaya, toh woh jo mere liye puja karega, woh mujhe nahi milegi. Main use apna beta nahi maanta.

Verse 10

अथ रेणुसमुध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम्।न्यवर्तत तदा देवी कौशल्या शोककर्शिता।।।।

Phir Rani Kausalya, jo dukh se bilkul thak chuki thi, usne raja ko uthaya. Raja ke upar dhool thi, woh saaf kiya aur phir palace ki taraf laut gayi.

Verse 11

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना।अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य तापसम् ।।।।

Raja bahut dukhi tha. Uska beta bairagi ban ke chala gaya, yeh soch ke woh jala ja raha tha. Aisa lag raha tha jaise usne jaan ke kisi brahmin ko maara ho, ya aag ko haath se chhua ho.

Verse 12

निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव सीदतो रथवर्त्मसु।राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा।।।।

Raja baar-baar peeche mud ke dekh raha tha, rath ke nishan dekh ke. Uska chehra ab chamak nahi raha tha, bilkul jaise suraj grahan mein andhera ho jata hai.

Verse 13

विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्।नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रवीत्।।।।

Dukh mein doob ke raja roya, apne pyare bete ko yaad kar ke. Jab usko pata chala ki beta shehar ki boundary tak pahunch gaya hai, tab usne kaha.

Verse 14

वाहननां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्।पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते।।।।

Main road par dekh sakta hoon un ghodon ke nishan jo mere bete ko le ke gaye the. Par mera beta, itna bada aadmi, ab dikhta nahi hai.

Verse 15

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः।।।।स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते।।।।

Mera sabse bada beta pehle naram gaddiyon par sota tha. Uske badan par chandan laga hota tha aur badi khandaan ki auratein use pankh se hawa karti thin. Ab woh zaroor kisi ped ke neeche so raha hoga. Uske sar ke neeche lakdi ya patthar hoga.

Verse 16

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः।।2.42.15।।स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते।।2.42.16।।

Wohi baat phir se, mera beta pehle itni aaram ki zindagi jiya karta tha. Chandan, naram gaddiyan, sab sukh tha. Ab woh ped ke neeche so raha hoga, lakdi ya patthar sar ke neeche rakh ke.

Verse 17

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुकुण्ठितः।विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः।।।।

Dekho kaise haal hai, dhool mein lipata hua Ram uthega zameen se. Woh itna dukhi hai jaise koi bada haathi jab thak ke uthta hai. Aansu aa rahe hain, saans phool rahi hai.

Verse 18

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः।राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत्।।।।

Jungle mein rehne wale log Ram ko dekhenge jab woh uth ke chalega. Itne lambe haath, itna bada aadmi, lekin koi uska saathi nahi hai. Aisa lag raha hai jaise koi uski madad ke liye nahi hai.

Verse 19

सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता।कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति।।।।

Janak ki laadli beti Sita, jisne kabhi pair mein kaanta bhi nahi lagne diya tha. Ghar mein itna sukh, itna aaram tha. Ab woh jungle mein jaa rahi hai. Kaante uske pair mein ghoos rahe hain, pair laal ho rahe hain.

Verse 20

अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति।श्वापदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम्।।।।

Woh jungle ko jaanti nahi, isliye dar jayegi. Jab woh janwaron ki awaazein sunegi jo chillate hain, uski awaaz itni gehri aur daravni hogi ki rongte khade ho jayenge.

Verse 21

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस।न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे।।।।

Kaikeyi, teri khwahish poori ho. Tu rajya kar, lekin vidhwa banke. Us sher jaisa aadmi ke bina main jeena nahi chahta.

Verse 22

इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः।अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।

Raja rota hua chalta raha. Logon ka bada bheed tha uske aas-paas. Woh sheher mein gaya aise jaise kisi ne naha ke aaya ho par woh naha bura nassib wala tha.

Verse 23

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्।।।।तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।।।।

Usne poora sheher dekha. Chatron mein koi nahi, ghar khali. Dukanen band, mandir bhi band. Log thake hue, kamzor, dukhi. Bade raste pe bhi koi nahi. Raja bas Ram ko yaad kar raha tha. Woh rota hua andar gaya, jaise sooraj badal mein chala jaye.

Verse 24

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्।।2.42.23।।तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।।2.42.24।।

Raja ne poori shehar ko dekha, saari sadakein sooni thi, dukan-bandi thi, mandir ke bhagwan bhi dhake the. Log thake hue the, kamzor the, dukh mein doobe the. Bas badi sadak khali thi. Raja bas Ram ko yaad kar raha tha. Woh rote hue andar gaya, jaise sooraj badal ke peeche chhupa jaye.

Verse 25

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्।रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च।।।।

Yeh mahal bilkul khali tha, Ram nahi tha, Sita nahi thi, Lakshman bhi nahi tha. Ek bada taalab jaisa, jahan paani hilta nahi tha. Jaise koi bada chidiya saanp ko utha le gayi ho, aur paani shaant pad gaya ho.

Verse 26

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः।उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम्।।।।

Phir raja ke gala bhar gaya. Woh rote hue bola. Uski awaaz dheemi thi, kamzor thi. Jo bola woh bhi dheere-dheere tha, dukh mein dooba hua.

Verse 27

कौशल्यायां गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम्।न ह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति।।।।

Raja ne kaha, mujhe jaldi Kausalya ke paas le chalo. Woh Ram ki maa hain. Mera dil wahi thoda shaant hoga. Kahi aur nahi.

Verse 28

इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः।कौशल्याया गृहं तत्र न्यवेश्यत विनीतवत्।।।।

Raja yeh bol raha tha. Darwaze pe khade logon ne use uthaya. Woh use Kausalya ke ghar le gaye. Wahan use aaram karne ko bitha diya, izzat se.

Verse 29

ततस्तस्य प्रविष्टस्य कौशल्याया निवेशनम्।अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः।।।।

Jab woh Kausalya ke kamre mein gaya, toh bistar par bhi let gaya. Lekin uska mann bilkul hil gaya tha, chain nahi aa raha tha.

Verse 30

पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम्।अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम्।।।।

Dasharath ki nazar abhi tak Ram pe hi thi. Woh wapas nahi ja rahi thi. Unhone Kausalya se kaha, main tumhe dekh nahi paa raha. Acha se mere haath se apna haath chhuo.

Verse 31

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्।उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम्।।।।

Rani ne dekha ki raja bed par leta hua Ram ke baare mein soch raha tha. Rani bahut dukhi thi. Usne paas jaake baith gayi. Woh zor-zor se saans le rahi thi aur bahut royi.

Verse 32

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः।परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्।।।।

Kausalya ne uska daaya haath pakad liya. Woh bahu aur anguriya wali rani thi. Uske baaye taraf Kaikeyi beth gayi. Kaikeyi Bharat ki maa thi aur use Bharat pyara tha.

Verse 33

अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः।अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवीत्।।।।

Raja ne Kaikeyi ko dekha. Woh bilkul hil gaye the. Phir bhi unhone dharam aur niti ke hisaab se baat ki. Acche se samjha ke Kaikeyi se bole.

Verse 34

रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते।न त्वा पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश।।।।

Kaikeyi, tum mere paas mat aao, haath mat lagao. Tumne galat kaam kiya hai. Main tumhe dekhna nahi chahta. Tum meri biwi nahi ho, na hi dost.

Verse 35

तं राममेवानुविचिन्तयन्तंसमीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्।उपोपविश्याधिकमार्तरूपाविनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम्।।।।

Jo log tumhare saath khade hain, main unka nahi hoon aur woh mere nahi hain. Tumne dharam chhod diya hai, sirf apna faayda dekha hai. Main tumhe chhod deta hoon.