Sarga 26

Verses 1-2

अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्संप्रस्थितो वनम् ।कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥१॥विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् ।हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥२॥

Ram ne Kausalya maa ko pranam kiya aur van ke liye nikal gaye. Maa ne unke liye ashirwad diya aur woh dharam ke raaste par chale gaye. Rajkumar rasta par nikle, jahan bahut log the. Unke gun itne achhe the ki sabke dil unke liye dhadak rahe the.

Verse 3

वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी ।तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम् ॥३॥

Sita yeh sab baat sun nahi paayi. Woh apni vrat aur puja mein lagi hui thi. Uske dil mein bas ek hi baat thi, ki Ram ab rajya manenge.

Verse 4

देवकार्यं स्वयं कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना ।अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते ॥४॥

Sitaji ne khud bhagwan ki puja kar di. Woh khush thi aur dil se shukriya bhakti thi. Rajgharane ki saari baatein jaanti thi. Ab rajkumar ka intezaar kar rahi thi.

Verse 5

प्रविवेशाथ रामस्तु स्वं वेश्म सुविभूषितम् ।प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः ॥५॥

Phir Ram apne ghar mein gaye. Ghar bahut sajaya hua tha. Log khush the aur ghar bhara hua tha. Lekin Ram thoda sharma ke neechi nazar karke chale gaye.

Verse 6

अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् ।अपश्यच्छोकसन्तप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम् ॥६॥

Sita uthke khadi ho gayi. Woh kaanp rahi thi. Usne apne pati ko dekha, woh dukh se jal raha tha. Chinta mein uske dimaag aur dil dono ghoom rahe the.

Verse 7

तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् ।तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः ॥७॥

Jab Ram ne Sita ko aise dekha, toh andar ka dukh aur na raha. Woh dil mein jo dukh bhara tha, woh bahar aa gaya. Ab sabko dikhne laga.

Verse 8

विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम् ।आह दुःखाभिसन्तप्ता किमिदानीमिदं प्रभो ॥८॥

Sita ne dekha, Ram chehra peele pad gaya hai. Pasina aa raha hai, aur woh gusse mein jal raha hai. Sita khud bhi dukh mein thi. Usne poocha, Prabhu, yeh kya ho raha hai?

Verse 9

अद्य बार्हस्पत श्श्रीमान्युक्तः पुष्योऽनु राघव ।प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः ॥९॥

Aaj Pushya nakshatra hai aur Brahaspati ki nazar hai. Pandit log keh rahe hain ki yeh din bahut achha hai. Toh phir tum itne udaas kyun ho Raaghav?

Verse 10

न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च ।आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणापि विराजते ॥१०॥

Aaj tumhara chehra chamakta nahi hai. Ek safed chhata hai tumhare upar, jo paani ke jhaag jaisa hai. Phir bhi chehre mein wo chamak nahi hai jo pehle thi.

Verse 11

व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम् ।चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥११॥

Aaj tumhara chehra dekh ke lagta hai kuch alag hai. Tumhari aankhein kamal ke phool jaisi hain. Pehle toh achhe achhe pankhon se hawa karti thi log tumhare chehre par. Woh chamak jaise chaand ho ya hans ho, ab kahan gayi? Aaj koi pankha nahi chal raha tumhare paas.

Verse 12

वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ ।स्तुवन्तो नात्र दृश्यन्ते मङ्गलैः स्सूतमागधाः ॥१२॥

Tum toh bade aadmi ho, sabse main. Pehle jo log tumhari tareef karte the, woh gaana gaate the, woh sab khush rehte the tumhe dekh ke. Suta aur Magadha gaane wale bhi aate the mangal ke gaane gate hue. Aaj koi nahi dikhta tumhari tareef karne.

Verse 13

न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः ।मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः ॥१३॥

Brahmin jo Ved ke baare mein sab jaante hain, woh tumhare sir par shehad aur dahi lagaate the. Yeh sab vidhi se hota tha jab koi bada ban ta tha. Aaj woh sab nahi ho raha. Koi tumhare sir par woh shehad dahi nahi laga raha.

Verse 14

न त्वां प्रकृतय स्सर्वा श्श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः ।अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा ॥१४॥

Tumhare sab mantri, sab bade log, jo shehar mein rehte hain, gaon mein rehte hain, woh sab tumhare saath chalte the. Pehle woh sab saj ke tumhare peeche aate the. Aaj koi tumhare saath jaane ko taiyaar nahi hai. Sab kuch badal gaya hai aaj.

Verse 15

चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषितैः ।मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः ॥१५॥

Woh bada rath jo sona se saja hota hai, usme chaar tez ghode lagte hain. Woh rath tumhare aage aage chalta tha. Yeh Pushya rath hai jo sabse main hai. Aaj woh rath kahan hai? Tumhare aage koi rath nahi ja raha.

Verse 16

हस्ती चाग्रत श्श्रीमां स्तव लक्षणपूजितः ।प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः ॥१६॥

Veere, aage wala haathi dikhta nahi hai. Woh haathi kitna achha hai, uske nishan bade achhe hain. Rang kaale baadal jaisa hai, chamak mein pahaad jaisa hai. Jab nikal rahe ho toh woh aage kyun nahi hai?

Verse 17

न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन ।भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरस्कृतम् ॥१७॥

Aur naahi woh sona lagaa aasan dikhta hai jo aage le jaate hain. Woh aasan bada achha hai, sona lagaya hai. Aage log le jaate the, ab nahi dikhte. Veere, tumhara chehra achha lagta hai, par yeh sab nahi dikhta.

Verse 18

अभिषेको यथा सज्जः किमिदानीमिदं तव ।अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते ॥१८॥

Abhishek ka sab saaman toh ready hai. Phir aisa kyun ho raha hai? Tumhara chehra utna saaf nahi hai, thoda alag lag raha hai. Khushi bhi chehre par nahi dikh rahi. Kuch toh baat hai.

Verse 19

इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः ।सीते तत्र भवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम् ॥१९॥

Woh ro rahi thi, itna bura lag raha tha usse. Tab Raghukul ke Rama ne kaha, Sita, mere pita ji mujhe van bhej rahe hain. Woh kehte hain ab tum van jao.

Verse 20

कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि ।शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम ॥२०॥

Janaki, tum bade khaandaan mein paida hui ho. Tum dharam jaanti ho aur uske hisaab se chalti ho. Suno, main batata hoon ki mere saath yeh sab kaise kaise hua.

Verse 21

राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन च ।कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ ॥२१॥

Mere pita Dasharatha raja the. Woh apni baat pe kattar the. Unhone meri maa Kaikeyi ko do boonde di thi, bahut pehle.

Verse 22

तयाऽद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते ।प्रचोदित स्स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥२२॥

Aaj jab raja mujhe rajya dene ka time kar rahe the, Kaikeyi ne unse woh boonde maang li. Usne dharam ki baat karke raja ko majboor kar diya.

Verse 23

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया ।पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः ॥२३॥

Mujhe chaudah saal tak Dandak van mein rehna hai. Aur mere pita ne Bharat ko rajya de diya hai.

Verses 24-25

सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ।भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन ॥२४॥बुद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् ।तस्मान्नते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥२५॥

Main tumhe dekhne aaya hoon, kyunki main akeli jungle ki taraf nikal raha hoon. Bharat ke saamne kabhi mera zikar mat karna. Samajhdar logon ko pasand nahi aata ki koi aur unke saamne tareef ho. Isliye Bharat ke aage mere gun mat gina.

Verse 26

नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन ।अनुकूलतया शक्यं समीपे त्वस्य वर्तितुम् ॥२६॥

Aur tum kabhi Bharat se koi khaas help ki umeed mat rakhna. Sirf uski baat maan ke tum uske paas reh sakti ho.

Verse 27

तस्मै दत्तं नृपतिना यौवराज्यं सनातनम् ।स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः ॥२७॥

Raja ne use yuvraj bana diya hai, yeh unka haq tha. Isliye Sita, tum uski khushi koshish karo. Aur raja ki bhi khushi rakhna, woh bhi zaroori hai.

Verse 28

अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोस्समनुपालयन् ।वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनी ॥२८॥

Main bhi apne baap ki baat poori karne ke liye aaj hi jungle chala jaunga. Sita, tum himmat rakhna.

Verse 29

याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् ।व्रतोपवासपरया भवितव्यं त्वयाऽनघे ॥२९॥

Jab main rishiyon wali jungle chala jaunga, toh Sita, tum vrat aur roza rakhna. Tum bilkul saaf ho, buraai tum mein nahi.

Verse 30

काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि ।वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः ॥३०॥

Subah jaldi uthna. Ghar ke bhagwan ki puja sahi tarike se karna. Phir Dasharath ji ko pranam karna. Woh mere pita hain aur is duniya ke raja hain.

Verse 31

माता च मम कौशल्या वृद्धा सन्तापकर्शिता ।धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्त स्सम्मानमर्हति ॥३१॥

Meri maa Kausalya boodhi ho gayi hai. Gham ne unhe kamzor kar diya hai. Dharam ke hisaab se unka sammaan karna chahiye.

Verse 32

वन्दितव्याश्च ते नित्यं या श्शेषा मम मातरः ।स्नेह प्रणयसम्भोगै स्समा हि मम मातरः ॥३२॥

Baaki jo meri maayein hain, unko bhi hamesha respect dena. Pyaar, attachment aur khayal rakhne mein, saari maayein mere liye barabar hain.

Verse 33

भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः ।त्वया भरतशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥३३॥

Bharat aur Shatrughna ka khayal rakhna, yeh bahut zaroori hai. Inko bhai aur beta jaisa samajh ke dekhna. Mere liye yeh dono jaan se bhi pyaare hain.

Verse 34

विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन ।स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च ॥३४॥

Bharat ko kabhi bhi naraz mat karna. Woh ab raja hai, aur is desh aur is khandan ka malik hai.

Verse 35

आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः ।राजान स्सम्प्रसीदन्ति कुप्यन्तिच विपर्यये ॥३५॥

Raja logon ko agar acha behaviour aur seva se khush karo, to woh khush ho jaate hain. Lekin agar ulta karo, to woh gussa ho jaate hain.

Verse 36

औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः ।समर्थान्सम्प्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः ॥३६॥

Raja apne hi beton ko chhod dete hain agar woh kharab ho jaayein. Aur jo log capable hote hain, ghar ke ho ya nahi, unko apna lete hain.

Verse 37

सा त्वं वसेह कल्याणि राज्ञस्समनुवर्तिनी ।भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा ॥३७॥

Tum yahin raho, rajaji ke hukum ke hisaab se. Bharat ke kaam mein lagi raho, dharam nibhao. Sach bolo aur jo vrat kiya hai usko pakka rakho.

Verse 38

अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि ।यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्य चि त्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम ॥३८॥

Main jungle mein jaa raha hoon, priye. Tum yahin raho. Kisi ko bhi koi takleef mat dena. Jo maine kaha hai wahi karna, yeh baat maan lo.