Sarga 14

Verse 1

पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।विवेष्टमानमुद्वीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।।।

Raja zameen par gir gaya tha. Woh apne beta ke liye bahut dukhi tha. Usne hosh kho diya tha. Yeh dekh ke us paapi aurat ne yeh baat kahi.

Verse 2

पापं कृत्वैव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि।।।।

Kya hua, aise kyun pade ho? Kya koi paap kar diya hai tumne? Maine jo vaada kiya tha, sunke tum kyun dar gaye? Utho, tum rani ho, uth ke khadi raho.

Verse 3

आहु स्सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रबोधितः।।।।

Jo log dharam jaante hain woh kehte hain ki sachchai sabse bada dharam hai. Sachchai ke sahare maine tumhe bhi tumhara dharam sikhaya hai.

Verse 4

संश्रुत्य शैब्यश्श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।प्रदाय पक्षिणे राज न्जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।

Har tarah ke baja bajane wale log aaye the. Sundar aurat thi, naachne wali thi, sab saj-dhaj ke. Guru log, pandit log, gaye, aur shubh jaanwar aur chirya bhi thi.

Verse 5

तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ।।।।

Alarka naam ka raja tha jo bahut tej tha. Ek brahmin ne usse apne aankhen maangi. Brahmin Ved ka gyaani tha. Raja ne bina socha apni aankhen nikaal ke de di.

Verse 6

सरितां तु पतिस्स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।सत्यानुरोधात्समये स्वां वेलां नातिवर्तते।।।।

Samundar itna bada hai, phir bhi apni had paar nahi karta. Sahi time par wahin tak rehta hai jahan tak uski had hai. Yeh sachchai ki wajah se hai.

Verse 7

सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्टितः।सत्यमेवाक्षया वेदा सत्येनैवाप्यते स्परम्।।।।

Sacchai sabse badi cheez hai. Ek hi shabd mein saccha bolna wahi Bhagwan hai. Dharam sacchai par khada hai. Ved hamesha ke liye hain kyunki woh sacche hain. Sacchai se hi sabse upar pahunchte hain.

Verse 8

सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।सफलस्स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम।।।।

Agar tumhara mann dharam mein hai, toh sacchai ka saath do. Maine jo maanga hai woh poora ho. Tum vada pura karne wale ho, tum bade insaan ho.

Verse 9

धर्मस्यैहाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।प्रव्राजय सुतं रामं त्रिःखलु त्वां ब्रवीम्यहम्।।।।

Dharam ke liye aur meri baat maan ke, apne beta Ram ko vanvas bhejo. Main tumhe teen baar keh raha hoon, yeh karo.

Verse 10

समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्।।।।

Arya, maine tumse ek waada kiya tha. Agar tum woh nahi manoge, toh main tumhare saamne mar jaaoongi. Tum mujhe wahan hi chhod doge.

Verse 11

एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा।।।।

Kaikeyi ne raja ko pakad liya. Usne bina dare kaha. Raja apne waade se aazad nahi ho paaya. Jaise Indra ne Bali ko phansi mein phansa diya tha, waise hi raja phans gaya.

Verse 12

उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।स धुर्योवैपरिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा।।।।

Uska dil bahut hil gaya aur chehra saaf peela pad gaya. Woh bilkul waisa dikh raha tha jaise koi bail gaadi ke pahiye aur jooj ke beech phansa ho. Uske paas aur koi chara nahi bacha tha, bas darr se kaanp raha tha.

Verse 13

विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूपतिः।कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।

Raja ki aankhon mein aansu the, jaise woh kuch dekh bhi nahi pa raha ho. Bahut mushkil se khud ko sambhala. Phir bhi himmat karke Kaikeyi se baat ki.

Verse 14

यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं त्वया सह।।।।

Tumne jo bada paap kiya hai. Main agni ke saamne tumhara haath pakda tha, ab woh sab tod deta hoon. Tum meri patni nahi rahi. Aur tumhara beta bhi mera beta nahi raha.

Verse 15

प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनंप्रति।अभिषेकं गुरुजनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्।।।।

Devi, raat guzar gayi hai aur sooraj nikalne wala hai. Bade log mujhe jaldi karne bolenge. Unhone kaha tha ki abhi Raja ban-na hai.

Verse 16

रामाभिषेकसंभारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्।।।।

Raj tilak ke liye jo saaman jama kiya tha, woh sab Rama ke kaam aayega. Main mar jaunga toh Rama mera antim kaam karega. Woh paani chadhaega aur mera kamal karega.

Verse 17

त्वया सपुत्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।व्याहन्ताऽस्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्।।।।

Aur suno, tumhari harkatein buri hain. Agar tumne Rama ke rajyabhishek mein rukaawat daali, toh tum aur tumhara beta, dono mere baad paani ka daan nahi karoge. Main yeh apni baat wapas leta hoon.

Verse 18

न च शक्तोऽस्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथासुखम्।हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्।।।।

Main dekh nahi paa raha hoon. Pehle log itne khush the, maine dekha tha. Ab wapas dekhne ka himmat nahi hai, sab chehre neeche jhuke hain, koi khushi nahi bachi.

Verse 19

तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रशालिनी।।।।

Jab raja ne yeh baat kahi, toh raat guzar gayi aur subah ho gayi. Chand aur taare chamak rahe the, acchi raat thi.

Verse 20

ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता।।।।

Phir Kaikeyi boli. Woh buri aurat thi, baatein achi bana ke bolti thi. Gussa mein akad gayi thi. Raja ko phir se kathin baat boli.

Verse 21

किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम्।आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि।।।।

Raja, aise kyun bol rahe ho? Jaise koi zeher ka dard ho. Tum apne beta Ram ko yahan bula lao. Woh tumhari tarah bura nahi hai.

Verse 22

स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।निस्सपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि।।।।

Mera beta rajya mein bitha do. Ram ko jungle bhej do. Aur mujhe koi takat na rahe. Phir tumhara kaam ho jayega.

Verse 23

स नुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।

Raja bar-bar uski baat sun ke chal pada. Jaise koi accha ghoda ko thok mar ke bhagaya jata hai. Usne Kaikeyi se yeh baat kahi.

Verse 24

धर्मबन्धेन बध्दोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।

Main dharam ke bandhan mein phansa hoon. Mera dimaag kaam nahi kar raha. Main apne bade beta Ram ko dekhna chahta hoon. Woh dharam wala hai.

Verse 25

ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा।उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।

Jab raat gayi aur suraj nikla, tab ek accha time aaya. Nakshat bhi theek tha. Rishi Vashishth apne shishyon ke saath aaye. Woh sab saman le ke palace mein gaye.

Verse 26

ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।2.14.25।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा। उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।2.14.26।।

Jab raat gayi aur suraj nikla, tab ek accha time aaya. Nakshat bhi theek tha. Rishi Vashishth apne shishyon ke saath aaye. Woh sab saman le ke palace mein gaye.

Verse 27

सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्।महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्।तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।।।यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।

Us shahar ki galiyan saaf thi, paani daal ke saf ki hui. Upar achhi patakein lagi thin. Phoolon se bhari thin, alag-alag rang ke haar se saj thin. Log khush the, bazaar bhara hua tha. Bada utsav chal raha tha, Raghav ke liye sab taiyaari thi. Chandan aur agar ki khushbu thi, har taraf mahak rahi thi. Woh shahar Indra ki duniya jaisa lagta tha. Andar mahal dekha, bahut pandit baithe the. Shahar ke log aur bahar se aaye log, sab bhare the. Brahmin log saj ke baithe the, yagy karne wale pandit the.

Verse 28

सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।

Log bahut khush the, bazaar mein sab kuch mil raha tha. Bada utsav tha, Raghav ke liye sab taiyaari thi.

Verse 29

सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।

Chandan aur agaru ki khushbu saari taraf faili hui thi. Woh us shehar se guzra jo Indra ki Amaravati jaisa lagta tha. Aur aage badh gaya.

Verse 30

सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।

Usne andar mahal ke sabse acche hisse dekhe. Wahan bahut saare brahmin the. Shehar aur gaon ke log bhi bhare hue the. Brahmin log wahan sajke baithe the jo yagya jaante the aur bade pandit the.

Verse 31

तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।।।।वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च।

Jab woh andar ke kamre tak pahuncha to Vashishth bada khush hua. Woh bade rishi the. Bheed mein se guzkar andar chale gaye.

Verse 32

सत्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।।।।द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्।

Usne Sumantra ko dekha jo rath chalata tha aur mantri bhi tha. Woh bahut sunder tha. Dasharath ke darwaze par bahar aa raha tha jo manushyon mein sher jaisa tha.

Verse 33

तमुवाच महातेजा स्सूतपुत्रं विशारदम्।।वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्।

Vasishtha bahut tej the. Unhone suta ke beta ko bola, jo bahut samajhdar tha. Vasishtha ne kaha, jaldi ja ke raja ko batao ki main yahan aa gaya hoon.

Verse 34

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः।अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्।वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः।हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः।सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः।आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह।एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Dekho, Ganga ka paani gharon mein bhara hai. Samundar ka paani bhi sona ke bartan mein hai. Ram ke rajyabhishek ke liye sab kuchh ready hai. Beej, itra, aur ratnein sab rakhe hain. Shahad, dahi, ghee, laaja, kush ghaas, phool aur doodh sab hai. Aath sundar ladkiyan hain, aur ek accha haathi bhi hai. Chaar ghodon wali gaadi hai, talwar aur dhanush bhi. Palki hai, chhatri hai, chaand jaisi chamak rahi hai. Do safed mor-pankh ke fans hain, sona wala kalash bhi hai. Ek safal bail hai, sona ki maala pehne hua. Sher hai, ghoda hai, singhasan hai, bagh ki chamad hai, aur agni bhi jala hua hai. Saare baja baj rahe hain. Naachne wali ladkiyan saj ke khadi hain. Guru, brahmin, gaayen, aur acche jaanwar pakshi sab hain. Shehar aur gaon ke bade log, dukaandaar sab aaye hain. Yeh sab aur bahut log Ram ke rajyabhishek ke liye aaye hain. Raja log bhi saath mein khade hain.

Verse 35

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Raj tilak ke liye ek khaas kursi laayi hai, udumbar lakdi ki. Saath mein har tarah ke beej, itra aur ratne bhi ikatha kiye hain.

Verse 36

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Shahad, dahi, ghee, lajawat phool, kush ghaas, phool aur doodh sab taiyaar hai. Aath khoobsurat ladkiyan bhi aayi hain. Ek bada haathi bhi hai jo masti mein hai.

Verse 37

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Ek shaandar rath hai jisme chaar ghode jute hain. Ek talwar aur ek acchi dhanush bhi hai. Ek palki bhi hai jise log uthaenge. Ek chhata bhi hai jo chaand jaisa dikhta hai.

Verse 38

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Do safed mor pankh ke fans hai, aur ek sona ka paani chidane wala bartan. Ek gore rang ka bail bhi hai jiska ooncha kuband hai, aur uspe sona ki maala pahni hai.

Verse 39

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Ek sher bhi hai jiske chaar bade daant hain. Ek taqatwar ghoda bhi hai jo sabse accha nasl ka hai. Ek singhasan hai, sher ki khaal bichhi hai, aur agni bhi jal rahi hai.

Verse 40

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Shehar ke bade log aur gaon ke bade log aaye. Dukandar bhi apne logon ke saath aaye. Aur bahut log the jo acchi baatein bol rahe the. Sab raja logon ke saath khade the Ram ke rajtilak ke liye.

Verse 41

इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।

Raja, Saibya naam ka ek raja tha jo zameen ka malik tha. Usne apna badla nibhaya. Usne apna shareer ek baaz ko de diya. Aur usse woh sabse badi jagah pahunch gaya.

Verse 42

त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।।।।पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्।

Maharaj, jaldi karo. Jab subah hogi aur Pushya nakshtra hoga, tab Ram ko rajgaddi mil jayegi. Isliye abhi shuru karo.

Verse 43

इति तस्य वच श्श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः।।।।स्तुवन्नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम्।

Bade dil wale raja ki baat sunke Sumantra ne kaha. Woh rath chalane wale ka beta tha. Usne raja ki tareef ki aur raja ke ghar ke andar gaya.

Verse 44

तं तु पूर्वोदितं वृध्दं द्वारस्था राज सम्मतम्।।।।न शेकुरभिसंरोध्दुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः।

Darwaze pe jo guard the, woh raja ke khush rehne waale the. Lekin woh Sumantra ko roka nahi kar sakte the. Sumantra buddha tha, pehle se wahin tha, aur raja ko pasand tha.

Verse 45

स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।।।।वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे।

Sumantra raja ke paas gaya. Usey yeh nahi pata tha ki raja ka dil kya haal mein hai. Usne raja ki taareef shuru kar di, aise bol ke raja khush ho jaayein.

Verse 46

तत स्सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने।।।।सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम्।

Phir Sumantra, jo ratha chalata tha, sahi time pe raja ke ghar gaya. Haath jod ke khada ho gaya. Aur raja ki taareef karne laga, jo poori duniya ka maalik tha.

Verse 47

यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।।।।प्रीतः प्रीतेन मनसा तथाऽनन्दघन स्स्वतः।

Jaise samundar khush hota hai jab sooraj nikalta hai, waise hi Sumantra khush tha. Woh apne aap mein khush rehne wala aadmi tha, uska dil khush tha.

Verse 48

इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।।।।सोऽजयद्दानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम्।

Isi time pe Matali ne Indra ki taareef ki. Indra ne saare daanavon ko haraya tha. Main bhi waise hi aapko jagaa raha hoon.

Verse 49

वेदास्सहाङ्गविद्याश्च यथाह्यात्मभुवं विभुम्।।।ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम्।

Jaise Ved aur unki saari vidya Brahma ko jagate hain, waise hi main tumhe jagata hoon. Brahma khud se paida hua aur bahut bada hai. Ved usko samjhate hain aur main tumhe samjha raha hoon.

Verse 50

आदित्यस्सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।।।।बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम्।

Jaise Suraj aur Chaand dharti ko jagate hain, waise hi main tumhe jagata hoon. Dharti sab jeevon ko dharan karti hai aur bhali hai. Suraj aur Chaand usko roshni dete hain.

Verse 51

उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गलः।।।।विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः।

Maharaj, jaldi utho. Tumhare liye mangal aur shubh kaam ho chuke hain. Tum aise chamak rahe ho jaise Meru parvat par Suraj chamak raha hai.

Verse 52

सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।।।वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते।

Hey Kakutstha vansh ke, Som aur Surya tumhe jeet dein. Shiv aur Vaishravan bhi tumhe vijay dein. Aur Varun, Agni, Indra bhi tumhe jeet dein.

Verse 53

गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्।उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।।।

Raat guzar gayi hai. Jo kaam tumhe karna tha, woh ho gaya. Ab samjho aur agla kaam karo. Ram ke rajtilak ki taiyaari poora ho gayi hai.

Verse 54

गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।2.14.53।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्। उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।2.14.54।।

Raat guzar gayi hai. Jo kaam tumhe karna tha, woh ho gaya. Ab samjho aur agla kaam karo. Ram ke rajtilak ki taiyaari poora ho gayi hai.

Verse 55

पौरजानापदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः।स्वयं वशिष्ठो भगवान्ब्राह्मणै स्सह तिष्ठति।।।।

Shehar ke log, gaon ke log, aur dukaan wale sab haath jode khade hain. Vasishtha ji khud wahin hain, pandit logon ke saath.

Verse 56

क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्।यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्।एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।।।

Raja sahab, jaldi hukum do Ram ke rajtilak ka. Jaise jaanwar bina chare wale ke bikhra jaate hain, aur sena bina sardar ke. Waise hi desh bhi bikhra jayega jahan raja na ho.

Verse 57

क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्। यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।2.14.56।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्। एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।2.14.57।।

Raja sahab, jaldi hukum do Ram ke rajtilak ka. Jaise jaanwar bina chare wale ke bikhra jaate hain, aur sena bina sardar ke. Jaise raat chaand ke bina adhuri lagti hai, aur gaye bail ke bina. Waise hi desh tab tak theek nahi rahega jahan raja nahi dikhega.

Verse 58

इति तस्य वच श्शृत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्।अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।।।।

Raja ne woh baat suni. Aisa laga jaise koi usse samjha raha ho. Woh phir se bahut dukhi ho gaya.

Verse 59

तत स्सराजा तं सूतं सन्नहर्ष स्सुतं प्रति।शोकरक्तेक्षण श्श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।।।।वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि।

Raja ka chehra dukh se laal tha. Woh apne bete ko yaad karke khush nahi tha. Usne saarathi ki taraf dekha aur kaha, tumhari baatein mujhe phir se chot deti hain.

Verse 60

सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित्तस्माद्देशादपाक्रमत्।।।।

Sumantra ne raja ka dukh suna. Raja ko itna dukhi dekh ke woh bhi kharaab ho gaya. Haath jod ke woh thoda peeche hat gaya.

Verse 61

यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।।।।तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह।

Jab raja itna dukhi tha ki bol nahi paa raha tha, tab Kaikeyi ne Sumantra ko jawab diya. Kaikeyi samajhdaar thi, isliye usne baat sambhali.

Verse 62

सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।।।।प्रजागरपरिश्रान्तो निद्राया वशमुपेयिवान्।

Sumantra, raja raat bhar jaaga raha tha. Ram ki raj tilak ki khushi mein use neend nahi aayi. Ab thak ke so gaya hai.

Verse 63

तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।।।।राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा।

Suta, jaldi jao. Raja beta Ram ko le ke aao. Isme time mat lagao, abhi niklo.

Verse 64

स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च।।।।निर्जगाम च सम्प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।

Sumantra sochne laga ki kuch accha hone wala hai. Dil khush ho gaya. Raja ke kehne pe foran nikal pada.

Verse 65

सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया।।।।व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित्।

Sumantra ne socha, Ram zaroor aayega. Raj tilak ke liye bulaya hai, woh dharam wala beta aayega.

Verse 66

इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महताऽऽवृतः।।।।निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया।

Suta ne soch liya. Bahut khushi hui use. Jaldi se nikla Ram ko dekhne ke liye.

Verse 67

सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।।।।निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः।

Sumantra andar se bahar aaya. Woh palace ke andar tha, jaise samundar mein koi gehra paani ho. Bahar aake usne dekha ki darwaaze par logon ka bhid laga hai.

Verse 68

ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतो विलोकयन्।ददर्श पौरान्विविधान्महाधना नुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान्।।।।

Phir woh jaldi se aage badha. Darwaaze tak pahunch ke usne aas-paas dekha. Wahan raja aur ameer log khade the. Sab darwaaze ke paas aa chuke the.