Sarga 111

Verse 1

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः ।अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥१॥

Phir Vashishth ji ne Ram se baat ki. Woh raja ke purohit the. Unhone phir se kuch kaha jo dharam ke hisaab se sahi tha.

Verse 2

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥२॥

Har insaan ke liye teen guru hote hain. Pehla guru jo padhaye, dusra baap, teesri maa. Yeh teenon hamare guru hain.

Verse 3

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥३॥

Baap aadmi ko paida karta hai, lekin guru usko samajhdaar banata hai. Isliye guru ko itna maan dete hain. Baap ne toh bas shareer diya, par guru ne dimaag aur soch di.

Verse 4

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप ।मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥४॥

Main tumhare baap ka bhi guru tha, tumhara bhi. Dushman maarne wale, meri baat suno. Meri baat maanoge toh sahi raaste pe rahoge. Saare achhe log isi raaste pe chalte hain.

Verse 5

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः स‌तां गतिम् ॥५॥

Yeh sab tumhare hi log hain, yeh sabhi log, yeh group, aur pandit bhi. Beta, inke saath apna dharam nibhao. Aisa karoge to sahi raaste se nahi bhatkoge.

Verse 6

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् ।अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥६॥

Tumhari maa boodhi ho gayi hai, woh hamesha sahi kaam karti hai. Tumhe uski seva nahi chhodni chahiye. Jo woh kahega tum woh karo, tum sahi raaste se nahi hatoge.

Verse 7

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव ।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥७॥

Hey Raghav, Bharat tumse bahut vinod se guzaarish kar raha hai. Uski baat maan lo. Tum apne aap ke sahi rahoge, kyunki tum sach aur dharam par chalte ho.

Verse 8

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम् ।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥८॥

Guru ne unhe bahut pyaar se samjhaya. Raghav, jo sabse bade aadmi the, woh wahan baithe Vashishth ji ko jawab diye.

Verses 9-10

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः स‌दा ।न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥९॥यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥१०॥

Maa baap jo apne bacche ke liye karte hain, jitna ho sakega utna dete hain, sula ke sote hain, kapde pehna dete hain, pyaar se baat karte hain, bada karte hain. Maa baap ka yeh karz kabhi utaar nahi paoge.

Verse 11

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥११॥

Dasharath raja mere baap hain, unhone mujhe paida kiya. Jo bhi maine unko waada kiya hai, woh kabhi jhootha nahi hoga.

Verse 12

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः ॥१२॥

Ram ne aisa kaha to Bharat ne turant saarathi ko bola. Bharat bada dil wala tha, par uska mann bahut dukhi tha.

Verse 13

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥१३॥

Saarathi, jaldi se yahan zameen par kush bichha de. Jab tak mera bada bhai mujhse khush nahi hota, main yahin leta rahunga.

Verse 14

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥१४॥

Main kuch nahi khaunga, dhoop mein nahi jaunga. Jaise koi gareeb brahmin ho, aise hi kutiya ke saamne leta rahunga. Jab tak woh wapas nahi aata.

Verse 15

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः ।कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम् ॥१५॥

Bharat ka mann dukhi tha. Usne dekha Sumantra Ram ke paas khada hai. Bharat ne khud jaake zameen par kush bichha diya.

Verse 16

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥१६॥

Rama ne Bharat se kaha. Unhone poocha, tata, maine kya galti ki hai? Tu mere saamne leta hai aur rasta rok raha hai.

Verse 17

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति ।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥१७॥

Is duniya mein sirf brahman log aise kar sakte hain. Ek taraf let ke logon ko rokna brahman ka kaam hai. Par raja logon ke liye yeh sahi nahi hai. Raja ka dharam yeh nahi hai ki woh aise protest karein.

Verse 18

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥१८॥

Rama ne kaha, utho. Yeh jo vrat liya hai, chhod do. Yeh theek nahi hai. Seedha Ayodhya jao. Jaldi chalo.

Verse 19

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥१९॥

Bharat baithe rahe. Unhone aas paas ke logon ko dekha. Shahar ke log aur gaon ke log sab the. Unhone kaha, tum log Rama ko samjhao kyun nahi?

Verse 20

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥२०॥

Shehar ke log aur gaon ke log Bharata se bole. Unhone kaha ki hum Ram ko achhe se jaante hain. Jo Ram ne kaha hai woh sahi hai.

Verse 21

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥२१॥

Yeh Ram bahut bade insaan hain. Woh apne pitaji ki baat pe pakke khade hain. Isliye hum unhe itni aasani se mannane mein nahi kar sakte.

Verse 22

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥२२॥

Ram ne unki baat suni. Phir unhone kaha ki sunno, yeh jo hamare dost hain, woh dharam ke baare mein sahi samajhte hain. Inki baat suno.

Verse 23

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव ।उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥२३॥

Dono taraf ki baat sun lo. Phir socho kya sahi hai. Utho, mujhe haath lagao aur paani chhoona.

Verse 24

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा ॥२४॥

Bharata uth ke khade ho gaye. Unhone paani chhua aur bole ki sab suno. Jo log rajya ke kaam mein hain, jo log salah dete hain, sab meri baat suno.

Verse 25

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥२५॥

Maine apne papa se rajya nahi maanga. Maine mummy ko bhi nahi bola ki woh maange. Aur Raghav ko, jo itna bada dharam jaanta hai, maine usko vanvas nahi karne diya.

Verse 26

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः ।अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ॥२६॥

Agar sach mein jungle mein rehna padta hai, aur papa ki baat poori karni hai, to main khud jungle mein rahunga. Chaar-daas saal wahan rahunga.

Verse 27

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥२७॥

Ram jo dharam pe pakka tha, usko bhai ki baat sunkar hairani ho gayi. Usne shehar ke logon aur gaon ke logon ko dekha. Phir unse bola.

Verse 28

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम ।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥२८॥

Mere papa ne jab tak zinda the, jo kuchh becha, jo kuchh pledge kiya, jo kuchh khareeda, woh sab mere liye pakka hai. Na main usko tod sakta hoon, na Bharat sakta hai.

Verse 29

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः ।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥२९॥

Jungle mein rehte waqt kisi aur ko bhejna, uski jagah, yeh theek nahi hai. Kaikeyi ne jo bola woh sahi tha. Aur mere papa ne jo kiya woh sahi kaam tha.

Verse 30

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥३०॥

Bharata bilkul sahi insaan hai. Woh sabr rakhta hai aur bade logon ki izzat karta hai. Sach baat pe kaayam rehta hai. Isliye sab kuch theek hi hoga uske saath.

Verse 31

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः ।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥३१॥

Jab main jungle se wapas aunga, tab is bhai ke saath mil ke rahunga. Yeh bhai bilkul dharam pe chalta hai. Phir main is duniya ka bada raja banuga.

Verse 32

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥

Raja Kaikeyi ke bole mein aa gaya tha. Maine jo kaha tha woh poora kiya. Ab baap ko jhooth se aazaad karo. Woh is duniya ke raja the, unko sachche rakhna.