Sarga 110

Verse 1

क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम्।।।।

Jab Vashishth ne dekha ki Ram gusse mein hain, unhone jawab diya. Unhone kaha ki Jabali bhi samajhta hai ki is duniya mein log aate hain aur jaate hain. Yeh sabka daur chalta rehta hai.

Verse 2

निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत्।इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे।।।।

Woh tumhe wapas bhejna chahte the, isliye yeh baat bola. Ab main tumhe batata hoon ki yeh duniya kaise bani.

Verse 3

सर्वं सलिलमेवासीत्पृथिवी यत्र निर्मिता।तत: स‌मभवद्ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतै: स‌ह।।।।

Shuru mein sirf paani tha, duniya ka koi hissa nahi. Phir dhire-dhire dharti bani. Uske baad Brahma aur devta aaye.

Verse 4

स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुन्धराम्।असृजच्च जगत्सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः।।।।

Phir woh Varah ban gaya, suar ka roop liya. Usne dharati ko utha liya. Usne poora jahan banaya, apne beto ke saath. Woh bete acche the, apne aap pe control rakhte the.

Verse 5

आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः।तस्मान्मरीचि: संज‌ज्ञे मरीचेः कश्यप: सुतः।।।।

Brahma aakash se paida huye. Woh hamesha se hain, kabhi khatam nahi hote. Unse Marichi paida huye. Aur Marichi se unka beta Kashyap hua.

Verse 6

विवस्वान्काश्यपात् जज्ञे मनुर्वैवस्वत: स्वयम्।स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनो: सुतः।।।।

Kashyap se Surya paida hue, jise Vivasvan kehte hain. Vivasvan se Manu hua. Woh Manu pehle Prajapati the. Aur Manu ka beta Ikshvaku hua.

Verse 7

यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही।तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम्।।।।

Manu ne sabse pehle is dharti ko Ikshvaku ko diya tha. Yeh dharti khushhali se bhari thi. Ayodhya mein jo sabse pehle raja huye, woh Ikshvaku the.

Verse 8

इक्ष्वाकोस्तु सुत श्रीमान्कुक्षिरेवेति विश्रुतः।कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरुदपद्यत।।।।

Ikshvaku ka ek beta tha jiska naam Kukshi tha. Woh bahut bada tha. Phir Kukshi ka beta hua jiska naam Vikukshi tha. Woh bhi bahut bahadur tha.

Verse 9

विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्र प्रतापवान्।बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महात‌पा:।।।।

Vikukshi ka beta Bana hua. Woh bada tej tha aur usmein bahut taakat thi. Phir Bana ka beta Anaranya hua. Woh bhi bahut taakatwala tha aur apne kaam mein pakka tha.

Verse 10

नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्नदुर्भिक्षं सतां वरे।अनरण्ये महाराजे तस्करो नापि कश्चन।।।।

Jab Anaranya raj karte the, tab bahut achha time tha. Koi bhi baarish nahi hoti thi, koi bhi akal nahi aati thi. Aur chor bhi koi nahi hota tha. Woh raja achhe logon mein sabse bade the.

Verse 11

अनरण्यान्महाबाहुः पृथु राजा बभूव ह।तस्मात्पृथोमेहाराजस्त्रिशङ्कुरुदपद्यत।।।।स सत्यवचनाद् वीर: स‌शरीरो दिवं गतः।

Anaranya ke baad unka beta Prithu raja bana. Prithu bade baazu wala raja tha. Phir Prithu ke baad Trishanku raja bana. Trishanku bada bahadur aadmi tha. Usne sach boliya aur apna poora shareer leke swarg chala gaya.

Verse 12

त्रिशङ्कोरभवत्सूनुर्दुन्धुमारो महायशाः।।।।दुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो व्यजायत।

Trishanku ka beta Dundhumara hua. Woh bada naam wala raja tha. Dundhumara ke ghar Yuvanashv paida hua. Woh bada tej aur chamakdar raja tha.

Verse 13

युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।।।मान्धातुस्त महातेजा: सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।

Yuvanashv ka beta Mandhata bana. Woh bada shandaar raja tha. Mandhata ke baad Susandhi aaya. Susandhi ke do bete the, Dhruvasandhi aur Prasenajit. Dhruvasandhi ka beta Bharata hua. Bharata dushmanon ko mitane wala bada naam wala raja tha.

Verse 14

युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।2.110.13।।मान्धातुस्त महातेजा स्सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित्।।2.110.14।।यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो रिपुसूदनः।

Yuvanashva ka beta tha Mandhata, ek bada rajan. Mandhata se Susandhi paida hua. Susandhi ke do bete the, Dhruvasandhi aur Prasenajit. Dhruvasandhi ka beta Bharata hua jo dushmanon ko harane wala tha.

Verse 15

भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।।।

Bharat se Asita paida hua, jo bahut taakat wala tha. Uske dushman rajan uth khade hue. Haihayas, Talajanghas aur Shashibindus, yeh sab uske saamne aa gaye.

Verse 16

भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।2.110.15।।यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशिबिन्दवः।।2.110.16।।

Bharat ke bade putra Asita paida hue. Uske khilaf dushman rajan uth gaye. Haihayas, Talajanghas aur Shashibindus, yeh sab bahadur the aur uske dushman ban gaye.

Verse 17

तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः।स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः।।।।

Raja ne un sab se yuddh kiya, par use desh nikala diya gaya. Woh ek sundar pahad par chala gaya. Wahan woh shaant rehne laga, jaise koi rishi ho.

Verse 18

द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः।एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरलं ददौ।।।।

Log kehte hain uski do patniyan thi, dono garbhvati thi. Ek patni ne apni sautan ke garbh ko khatam karne ke liye use zeher diya.

Verse 19

भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः।तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत्।।2.110.19।।स तामभ्यवदद्विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि।

Himalay par ek rishi rehte the, unka naam Cyavana tha. Kalindi unke paas gayi aur unko pranam kiya. Woh rishi ne use ashirwad diya kyunki woh beta chahti thi.

Verse 20

पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविश्रुतः।।।।धार्मिकश्च सुशीलश्च वंशकर्ताऽरिसूदनः।

Rani, tumhara beta hoga. Woh bada aadmi hoga, sab jaanenge usko. Woh accha karega, accha chalega, khandaan aage badayega, dushmanon ko harayega.

Verse 21

कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।।।पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्।तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।।।

Woh khush ho gayi aur rishi ke charo taraf ghoom kar pranam kiya. Phir ghar aa gayi. Usne beta paida kiya jiski aankhein kamal ke phool jaisi thi aur chamak Brahma jaisi thi.

Verse 22

कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।2.110.21।। पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम्। तत: सा गृहमागम्य देवी पुत्रं व्यजायत।।2.110.22।।

Woh khush ho gayi aur rishi ke charo taraf ghoom kar pranam kiya. Phir ghar aa gayi. Usne beta paida kiya jiski aankhein kamal ke phool jaisi thi aur chamak Brahma jaisi thi.

Verse 23

सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया।गरेण सह तेनैव जात स्स सगरोऽभवत्।।।।

Uski sauti rani ne use zeher de diya. Woh chahti thi ki baccha mar jaye. Baccha us zeher ke saath paida hua. Isliye uska naam Sagara pad gaya.

Verse 24

स राजा सगरो नाम य: स‌मुद्रमखानयत्।इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन इमाः प्रजाः।।।

Sagara naam ka raja hua. Usne samundar khudwaya tha. Ek tyohar par usne bada yagya kiya. Usne itna bada kaam kiya ki log darr gaye.

Verse 25

असमञ्जस्तु पुत्रोऽभूत्सगरस्येति न श्श्रुतम्।जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत्।।।।

Sagara ka beta Asamanja tha. Log kehte hain woh bura kaam karta tha. Jab uska baap jinda tha, usne bete ko desh se nikal diya.

Verse 26

अंशुमानिति पुत्रोऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान्।दिलीपोंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः।।।।

Asamanja ka beta Anshuman hua. Woh bahut bahadur tha. Anshuman ka beta Dileep hua. Dileep ka beta Bhagirath hua.

Verse 27

भगीरथात्ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन विश्रुताः।ककुत्स्थस्य च पुत्रोऽभूद्रघुर्येन च राघवाः।।।।

Bhagirath ka beta Kakutsth hua. Uski wajah se tumhara parivar Kakutsth ke naam se jaana jaata hai. Kakutsth ka beta Raghu hua. Uski wajah se tum Raghav kehte ho.

Verse 28

रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः।कल्माषपाद स्सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि।।।।

Raghu ka beta bahut taakatwala tha. Log use Kalmashapad aur Saudasa ke naam se jaante the. Ek rishi ki saza ki wajah se kabhi-kabhi log use aadmi khane wala bhi bolte the.

Verse 29

कल्माषपादपुत्रोऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुतः।यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसैन्यो व्यनीनशत्।।।।

Kalmashapad ka beta Shankhan ke naam se mashoor tha. Jo bhi usse ladne aata tha, apni poori fauj ke saath maar diya jata tha.

Verse 30

शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।।।

Shankhan ka beta Sudarshan tha, jo bahut bahadur tha. Uska beta Agnivarna, aur uska beta Shighraga. Shighraga ka beta Maru, Maru ka beta Prashushruva, aur uska beta Ambarish. Ambarish ka beta Nahush tha, jo sach mein taakatwala tha. Nahush ka beta Nabhag, jo bahut dharam wala tha. Nabhag ke do bete the, Aja aur Suvrata. Aja ka beta Dasharatha tha, jo ek accha raja tha.

Verse 31

शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।

Aap uski pehli aulad hain, jiska naam Ram hai. To raja sahab, apna rajya sambhalo aur logon ka khayal rakho.

Verse 32

शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।

Ikshvaku vansh mein bada beta hi raja banta hai. Jab tak bada beta zinda hai, tab tak chhota beta rajgaddi pe nahi baithta. Yeh unka purana niyam hai.

Verse 33

शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः।सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शीघ्रगः।।2.110.30।।शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुवः।प्रशुश्रुवस्य पुत्रोभूदम्बरीषो महाद्युतिः।।2.110.31।।अम्बरीषस्य पुत्रोभून्नहुषः सत्यविक्रमः।नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः।।2.110.32।।अजश्च सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ।अजस्यैव च धर्मात्मा राजा दशरथस्सुतः।।2.110.33।।

Tumhara naam bahut bada hai. Aaj tum Raghu vansh ke purane dharam ko mat chodo. Is dharati ko raj karo, jaise tumhare baap ne kiya. Yeh dharati khazanon se bhari hai aur badi hai.

Verse 34

तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः।तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जनं नृप।।।।

Aap uski pehli aulad hain, jiska naam Ram hai. To raja sahab, apna rajya sambhalo aur logon ka khayal rakho.

Verse 35

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः।पूर्वजे नापरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।।।।

Ikshvaku vansh mein bada beta hi raja banta hai. Jab tak bada beta zinda hai, tab tak chhota beta rajgaddi pe nahi baithta. Yeh unka purana niyam hai.

Verse 36

स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः सनातनं नाद्य विहन्तुमर्हसि।प्रभूतरत्नामनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशः।।।।

Tumhara naam bahut bada hai. Aaj tum Raghu vansh ke purane dharam ko mat chodo. Is dharati ko raj karo, jaise tumhare baap ne kiya. Yeh dharati khazanon se bhari hai aur badi hai.