Sarga 11

Verse 1

तं मन्मथशरैर्विद्धमं कामवेगवशानुगम् ।उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः ॥१॥

Manmatha ke baan se maara hua, pyaar ke bhav mein dooba hua, Dasharath wahan khade the. Kaikeyi ne unse bahut kadde baat kahi. Woh baat sun ke laga jaise kisi ne dil pe waar kiya ho.

Verse 2

नास्मि विप्रकृतादेव केनचिन्नावमानिता ।अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तमिच्छामि त्वया कृतम् ॥२॥

Raja, kisi ne mujhe bura nahi kiya. Na kisi ne mujhe bezzat kiya. Par mere man mein ek baat hai. Woh main chahti hoon ki tum karo.

Verse 3

प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि ।अथ तद्व्याहरिष्यामि यदभिप्रार्थितं मया ॥३॥

Kaikeyi boli, agar tum sach mein meri baat maanna chahte ho, toh pehle promise karo. Tabhi main bataungi ki mera kya kehna hai.

Verse 4

तामुवाच महातेजाः कैकेयीमीषदुत्स्मितः ।कामी हस्तेन संगृह्य मूर्धजेषु शुचिस्मिताम् ॥४॥

Raja bohot powerful the. Thoda muskura rahe the, pyaar mein aa gaye the. Kaikeyi ke baalon ko haath lagaya aur usse boli. Kaikeyi bhi muskara rahi thi, saaf dil se.

Verse 5

आवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम ।मनुजो मनुजव्याघ्राद्रामादन्यो न विद्यते ॥५॥

Raja ne kaha, tumhe pata nahi hai kya? Tum meri sabse pyaari ho. Aur purushon mein Ram se bada koi nahi hai. Woh sabse powerful hain.

Verse 6

तेनाजय्येन मुख्येन राघवेण महात्मना ।शपे ते जीवनार्हेण ब्रूहि यन्मनसेच्छासि ॥६॥

Main tumhe Ram ki kasam khata hoon. Woh jeetne wala hai, sabse bada hai, bohot achha insaan hai. Bolo, tumhara dil kya chahta hai?

Verse 7

यं मुहूर्तमपश्यंस्तु न जीवेयमहं ध्रुवम् ।तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥७॥

Kaikeyi, main ek pal bhi Rama ko dekhe bina nahi jee sakta, yeh pakka hai. Usi Rama ki kasam khata hoon ki tumhari baat poori karunga.

Verse 8

आत्मना वात्मजैश्चान्यैर्वृणेयं मनुजर्षभम् ।तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम् ॥८॥

Kaikeyi, main Rama ko apne se, apne beton se, aur duniya ke sab se bada aadmi maanta hoon. Usi Rama ki kasam, tumhari jo ichcha hai woh poori hogi.

Verse 9

भद्रे हृदयमप्येतदनुमृशोद्धरस्व मे ।एतत्समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत्साधु मन्यसे ॥९॥

Beti, mera dil bahut dukhi hai, haath rakh ke dekh lo. Soch ke batao Kaikeyi, tumhe kya sahi lagta hai.

Verse 10

बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ।करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ॥१०॥

Kaikeyi boli, tumhe pata hai tumhara mujh pe kitna zor hai. Mujh pe shaq mat karo. Main apne punya ki kasam khati hoon, jo tumhe pasand aayega woh main karungi.

Verse 11

सा तदर्थमना देवी तमभिप्रायमागतम् ।निर्माध्यस्थ्याच्च हर्षाच्च बभाषे दुर्वचं वचः ॥११॥

Devi Kaikeyi ka mann apne maqsad mein laga tha. Khushi aur zidd mein aake usne woh baat bol di jo bolna bahut mushkil tha. Rasta bhi nahi dekha, seedha bol diya.

Verse 12

तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमागतम् ।व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम् ॥१२॥

Dasharath ki baat sun ke woh khush ho gayi. Apna mann jo chahta tha woh bol diya. Woh baat itni bhaari thi, jaise maut aake saamne khadi ho. Ek dum se sab badal gaya.

Verse 13

यथा क्रमे शपसि वरं मम ददासि च ।तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद्देवास्साग्निपुरोगमाः ॥१३॥

Jab tum step by step kasam kha rahe ho aur mujhe vard de rahe ho, toh tees-tees dev sun lein. Agni sabse aage hai, woh bhi sun lein. Yeh sab gawah hain.

Verses 14-15

चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः ।जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वा सराक्षसा ॥१४॥निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवता ।यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव ॥१५॥

Chand aur Suraj, aasmaan, grah, raat aur din, dishaen, sab sun lein. Duniya aur yeh dharti, Gandharv aur Rakshas sab saath mein. Raat ko ghoomne wale, ghar ke devta, aur jo bhi doosre jeev hain, sab tumhare baat ko jaan lein.

Verse 16

सत्यसन्धो महातेजाः धर्मज्ञः सुसमाहितः ।वरं मम ददात्येष तन्मे श्रृण्वन्तु दैवताः ॥१६॥

Yeh aadmi sach pe hai, bada tej hai, dharam jaanta hai, aur khud pe control hai. Woh mujhe vard de raha hai. Devta sun lein, mere liye yeh baat.

Verse 17

इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च ।ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ॥१७॥

Rani ne aisa kaha. Usne us bade dhanush wale ko pakad liya, uski tareef ki. Phir us vard dene wale se boli, woh ab apni ichcha mein phans gaya tha.

Verse 18

स्मर राजन् पुरावृत्तं तस्मिन् दैवासुरे रणे ।तत्र चाच्यावयच्छत्रुस्तव जीवितमन्तरा ॥१८॥

Raja, yaad karo woh purani baat. Jab devta aur asur lad rahe the, us yudh mein. Dushman ne tumhara sab kuch barbaad kar diya. Bas tumhari jaan bach gayi.

Verse 19

तत्र चापि मया देव यत्त्वं समभिरक्षितः ।जाग्रत्या यतमानायास्ततो मे प्राददा वरौ ॥१९॥

Us ladai mein maine tumhe bachaya, raja. Main jag ke rahta tha, tumhe bachane ki koshish karta tha. Isliye tumne mujhe do vardan diye the.

Verse 20

तौ तु दत्तौ वरौ देव निक्षेपौ मृगयाम्यहम् ।तथैव पृथिवीपाल सकाशे सत्यसङ्गर ॥२०॥

Woh do vardan jo tumne mujhe diye the, raja, main ab unhe maangti hoon. Tum sach bolne wale ho aur dharam ke ho. Ab waqt aa gaya hai.

Verse 21

तत् प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेद्दास्यसि मे वरम् ।अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता ॥२१॥

Tumne dharam ki baat pakad ke vaada kiya tha. Agar tum mujhe woh vardan nahi doge, main aaj hi apni jaan de dungi. Tumne mujhe bezzat kar diya hai.

Verse 22

वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः ।प्रचस्कन्द विनाशाय पाशं मृग इवात्मनः ॥२२॥

Raja Kaikeyi ki baaton mein aa gaya. Bas uski baat sun ke raja uske vash ho gaya. Woh apna nuksaan khud karne laga. Jaise koi deer jaal mein phans jaata hai, waise hi raja apne hi jaal mein chala gaya.

Verse 23

ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ।वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते ॥२३॥तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः ।

Phir Kaikeyi ne raja se baat ki. Raja uske pyaar mein phans chuka tha. Usne kaha, 'Raja, tune mujhe do vardan diye the. Main aaj unhe yaad karungi. Sun mera baat.'

Verse 24

अभिषेकसमारम्भो राघवस्योपकल्पितः ॥२४॥अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम् ।

Kaikeyi ne kaha, 'Ram ke rajyabhishek ki taiyaari ho chuki hai. Usi saman se Bharat ka rajyabhishek karo. Bharat ko raja bana do.'

Verse 25

यो द्वितीयो वरो देव दत्तः प्रीतेन मे त्वया ॥२५॥तदा दैवासुरे युद्धे तस्य कालोऽयमागत ।

Kaikeyi ne kaha, 'Dusra vardan bhi yaad rakh. Jab devta aur asur lad rahe the, tab tune mujhe yeh vardan diya tha. Ab uska time aa gaya hai. Main usse bhi maangti hoon.'

Verse 26

नव प़ञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ॥२६॥चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः ।

Kaikeyi ne kaha, 'Ram ko chod dena. Chaudah saal tak jungle mein rehna hai. Usse sadhu ki tarah rehna hai. Kapde sada huye, baal bandhe hue, bilkul tapaswi ki tarah.'

Verses 27-28

भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम् ॥२७॥एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे ।अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वनम् ॥२८॥

Aaj se Bharat raj kare, koi usse rokne wala na ho. Yehi meri sabse badi ichcha hai, jo waada hua hai woh mujhe chahiye. Aaj main Rama ko jungle jaate dekhna chahta hoon.

Verse 29

स राजराजः भव सत्यसङ्गरः कुलं च शीलं च हि रक्ष जन्म च ।परत्रवासे हि वदन्त्यनुत्तमं तपोधनास्सत्यवचो हितं नृणाम् ॥२९॥

Raj karo, sach pe chale. Apne khandan ki, apne kaam ki, aur apne khandaan ki izzat bacha ke rakhna. Rishi log kehte hain, sach bolo toh hi aage jaan mein bhalai hoti hai.