Shukla Yajur Veda — Adhyaya 5, Mantra 18
Rishi: Ṛgvedic Viṣṇu-hymn tradition (commonly linked to seers of the Viṣṇu-sūkta corpus)
Devata: Viṣṇu
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
विष्णो॒र्नुकं॑ वी॒र्या॒णि॒ प्र वो॑चं॒ यः पार्थि॑वानि विम॒मे रजा॑ᳪसि । यो अस्क॑भाय॒दुत्त॑रᳪ स॒धस्थं॑ विचक्रमा॒णस्त्रे॒धोरु॑गा॒यो विष्ण॑वे त्वा
Transliteration
viṣṇór núkaṃ vīryā́ṇi prá vo vocaṃ yáḥ pārthivā́ni vimamé rájāṃsi | yó askabhā́yad úttaraṃ sadhásthaṃ vicakramāṇás tredhó urugāyó viṣṇáve tvā
Translation
अब मैं विष्णु के वीर्यपूर्ण पराक्रमों का उद्घोष करता हूँ—जिसने पार्थिव प्रदेशों को नापा, जिसने सर्वोच्च अधिष्ठान को स्थिर किया; जो त्रिविध पगों से विस्तृत-गामी होकर विचक्रमण करता है—विष्णु के लिए यह (अर्पण) तुम्हें।
Padapatha (Word Analysis)
विष्णोः॑ । नु । कम् । वी॒र्या॒णि॒ । प्र । वः॑ । वो॒च॒म् । यः । पा॒र्थि॒वानि॑ । वि॒म॒मे । रजा॑ꣳसि । यः । अ॒स्क॒भा॒यत् । उत्त॑रम् । स॒धस्थ॑म् । वि॒च॒क्र॒मा॒णः । त्रे॒धा । उ॒रु॒गा॒यः । विष्ण॑वे । त्वा
Word by Word
विष्णोःof Viṣṇu
विष्णोः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
नुnow/indeed
नु:
—
TypeIndeclinable
Rootनु (निपात)
कम्what (indeed)?
कम्:
कर्म (of वाच्) / interrogative object
TypePronoun
Rootक (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / किम्
वीर्याणिheroic deeds, powers
वीर्याणि:
कर्म (to be spoken/declared)
TypeNoun
Rootवीर्य (प्रातिपदिक)
प्रforth, forward
प्र:
—
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग/अव्यय)
वोचम्I proclaimed/spoke
वोचम्:
क्रिया
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
यःwho
यः:
कर्तृ (of विममे/अस्कभायत्)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पार्थिवानिearthly, terrestrial
पार्थिवानि:
कर्म (of विममे)
TypeAdjective
Rootपार्थिव (विशेषण-प्रातिपदिक)
विममेmeasured out
विममे:
क्रिया
TypeVerb
Rootमा (माने/मापन) धातु, उपसर्ग वि-
रजांसिregions, spaces
रजांसि:
कर्म (of विममे)
TypeNoun
Rootरजस् (प्रातिपदिक)
यःwho
यः:
कर्तृ (of अस्कभायत्)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अस्कभायत्propped up, supported
अस्कभायत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootस्कभ् (स्तम्भे) धातु, उपसर्ग आ-
उत्up, upward
उत्:
—
TypeIndeclinable
Rootउत् (उपसर्ग/अव्यय)
तरम्the higher (one)
तरम्:
कर्म (of अस्कभायत्)
TypeAdjective
Rootउत्तर (विशेषण-प्रातिपदिक)
सधस्थम्seat, abode, station
सधस्थम्:
कर्म (of अस्कभायत्)
TypeNoun
Rootसधस्थ (प्रातिपदिक)
विचक्रमाणःstriding forth
विचक्रमाणः:
कर्तृ (qualifying the agent Viṣṇu)
TypeVerb
Rootक्रम् (गत्यर्थ) धातु, उपसर्ग वि-; वर्तमान कृदन्त
त्रेधाin three ways/threefold
त्रेधा:
—
TypeIndeclinable
Rootत्रेधा (अव्यय)
उरुगायःwide-striding / far-famed
उरुगायः:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootउरुगाय (बहुव्रीहि/विशेषण-प्रातिपदिक)
विष्णवेto/for Viṣṇu
विष्णवे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
त्वाyou
त्वा:
कर्म (elliptic: ‘I [address/choose] you’)
TypePronoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
V
Viṣṇu (Trivikrama/Urugāya)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes