Shukla Yajur Veda — Adhyaya 12, Mantra 20
Rishi: Agnicayana transmission line (Vājasaneyin).
Devata: Agni in relation to Āpaḥ (Waters) and Rajas (midspace).
Chandas: Triṣṭubh.
Samhita Patha (Devanagari)
स॒मु॒द्रे त्वा॑ नृ॒मणा॑ अ॒प्स्वन्तर्नृ॒चक्षा॑ ईधे दि॒वो अ॑ग्न॒ ऊध॑न् । तृ॒तीये॑ त्वा॒ रज॑सि तस्थि॒वाᳪस॑म॒पामु॒पस्थे॑ महि॒षा अ॑वर्धन्
Transliteration
samu̱dré tvā nṛ̱máṇā a̱psvántar nṛ̱cákṣā ī̱dhe di̱vó agna ū́dhan | tṛ̱tī́ye tvā rájasi tasthi̱vā́ṃsam a̱pā́m upásthe mahi̱ṣā́ avardhan
Translation
समुद्र में, जलों के भीतर, मनुष्यों को आनन्द देने वाले, मनुष्यों को देखने वाले—हे अग्नि, दिव्य दुग्धधारा (ऊधन्) के समान—मैं तुझे प्रज्वलित करता हूँ। तीसरे रजस् (मध्यलोक) में, अन्तरिक्ष में, स्थिर खड़े हुए तुझे—जल के उपस्थ (आश्रय) में—महिषा (महान शक्तियाँ) बढ़ाती हैं।
Padapatha (Word Analysis)
स॒मु॒द्रे । त्वा॒ । नृ॒मणा॑ । अ॒प्सु । अ॒न्तः । नृ॒चक्षा॑ । ई॒धे॒ । दि॒वः । अ॒ग्ने॒ । ऊध॑न् । तृ॒तीये॑ । त्वा॒ । रज॑सि । त॒स्थि॒वाᳪस॑म् । अ॒पाम् । उ॒पस्थे॑ । म॒हि॒षाः । अ॒व॒र्ध॒न्
Word by Word
समुद्रेin the ocean
समुद्रे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
त्वाyou (as object)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
नृमणाःmen/heroic-minded ones
नृमणाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootनृमण (प्रातिपदिक)
अप्सुin the waters
अप्सु:
अधिकारण
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
अन्तःwithin
अन्तः:
अधिकारण
TypeIndeclinable
Rootअन्तर् (अव्यय/उपसर्गीय)
नृचक्षाःmen-seeing/with human sight (seers)
नृचक्षाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootनृचक्षस् (प्रातिपदिक)
ईधेis kindled / kindles itself
ईधे:
—
TypeVerb
Rootइन्ध् (धातु)
दिवःof heaven
दिवः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौस् (प्रातिपदिक)
अग्नेO Agni
अग्ने:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
ऊधन्udder; swelling source (of nourishment)
ऊधन्:
कर्म
TypeNoun
Rootऊधन् (प्रातिपदिक)
तृतीयेin the third
तृतीये:
अधिकारण
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
त्वाyou
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
रजसिin the region/space (rajas)
रजसि:
अधिकारण
TypeNoun
Rootरजस् (प्रातिपदिक)
तस्थिवांसम्having stood; standing
तस्थिवांसम्:
कर्म
TypeParticiple
Rootस्था (धातु) → तस्थिवांस् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
अपाम्of the waters
अपाम्:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
उपस्थेin the lap/bosom
उपस्थे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootउपस्थ (प्रातिपदिक)
महिषाःbuffaloes; mighty ones
महिषाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootमहिष (प्रातिपदिक)
अवर्धन्they increased / they made grow
अवर्धन्:
—
TypeVerb
Rootवृध् (धातु) + अव- (उपसर्ग)
Entities Mentioned
A
AgniĀ
Āpaḥ (Waters)R
Rajas (Antarikṣa/Midspace)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes