Mantra 18
Rishi: Traditionally associated with Agni-hymn seers; in VS liturgy transmitted under Yājñavalkya’s school-lineage.
Devata: Agni (Jātavedas), with implicit cosmological triad (dyu, pṛthivī/manuṣya-loka, apas).
Chandas: Triṣṭubh (dominant cadence; liturgical triadic structure).
Samhita Patha (Devanagari)
दि॒वस्परि॑ प्रथ॒मं ज॑ज्ञे अ॒ग्निर॒स्मद् द्वि॒तीयं॒ परि॑ जा॒तवे॑दाः । तृ॒तीय॑म॒प्सु नृ॒मणा॒ अज॑स्र॒मिन्धा॑न एनं जरते स्वा॒धीः
Transliteration
di̱váspári pratha̱máṃ ja̍jñe a̱gnírasma̍d dvi̱tī́yaṃ pa̍ri jā̱távedāḥ | tṛ̱tī́yam a̱psú nṛ̱máṇā a̍jasram índhāna enaṃ jarate svā̱dhī́ḥ
Translation
दिव से प्रथम जन्मा अग्नि; हमसे (हमारे बीच) दूसरी बार जातवेदस् के रूप में जन्मा। तीसरी बार जलों में—नृमणा (मनुष्यों को आनन्द देने वाला)—अजस्र (अविरत) प्रज्वलित होकर स्थित रहता है; उसे सुव्यवस्थित (स्वाधी) बुद्धि आयु तक पोषित करती है।
Padapatha (Word Analysis)
दि॒वः । परि॑ । प्र॒थ॒मम् । ज॑ज्ञे । अ॒ग्निः । अ॒स्मत् । द्वि॒ती॒यम् । परि॑ । जा॒तवे॑दाः । तृ॒तीय॑म् । अ॒प्सु । नृ॒मणा॑ । अज॑स्रम् । इन्धा॑नः । ए॒न॒म् । ज॒र॒ते॒ । स्वा॒धीः
Word by Word
दिवःfrom heaven
दिवः:
अपादान (उद्गम/स्रोतः)
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक: दिव्/द्यौ-)
परिaround; forth
परि:
—
TypeIndeclinable
Rootपरि
प्रथमम्first
प्रथमम्:
कर्म (क्रियाविशेषण-रूपेण)
TypeAdjective
Rootप्रथम
जज्ञेwas born; arose
जज्ञे:
—
TypeVerb
Root√जन्
अग्निःAgni (fire)
अग्निः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअग्नि
अस्मत्from us
अस्मत्:
अपादान
TypePronoun
Rootअस्मद्
द्वितीयम्second
द्वितीयम्:
कर्म (क्रियाविशेषण-रूपेण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय
परिaround; forth
परि:
—
TypeIndeclinable
Rootपरि
जातवेदाःJātavedas (Agni, ‘knower of all that is born’)
जातवेदाः:
कर्तृ (अग्नेः विशेषण-रूपेण)
TypeNoun (epithet)
Rootजातवेदस् (प्रातिपदिक)
तृतीयम्third
तृतीयम्:
कर्म (क्रियाविशेषण-रूपेण)
TypeAdjective
Rootतृतीय
अप्सुin the waters
अप्सु:
अधिकरण
TypeNoun
Rootअप्
नृमणाःhaving manly/heroic spirit; gladdening men
नृमणाः:
कर्तृ (अग्नेः विशेषण-रूपेण)
TypeAdjective/Noun (epithet)
Rootनृमणस् (प्रातिपदिक)
अजस्रम्unceasingly
अजस्रम्:
कर्म (क्रियाविशेषण-रूपेण)
TypeAdjective/Adverb
Rootअजस्र
इन्धानःbeing kindled; kindling
इन्धानः:
कर्तृ
TypeVerb (participle)
Root√इन्ध् (कृदन्त: इन्धान)
एनम्him (Agni)
एनम्:
कर्म
TypePronoun
Rootएतद्
जरतेserves; tends; worships
जरते:
—
TypeVerb
Root√जॄ/जर् (जरते)
स्वाधीःthe self-empowered/skillful one
स्वाधीः:
कर्तृ (इन्धानः/जरते-कर्तुः विशेषणम्)
TypeAdjective/Noun
Rootस्वाधी (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AgniJ
Jātavedas (aspect of Agni)Ā
Āpas (Waters)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes