Shukla Yajur Veda — Adhyaya 11, Mantra 22
Rishi: Yājñavalkya-tradition
Devata: Agni
Chandas: Triṣṭubh-like (ritual narrative-verse)
Samhita Patha (Devanagari)
उद॑क्रमीद् द्रविणो॒दा वा॒ज्य॒र्वाक॒: सुलो॒कᳪ सुकृ॑तं पृथि॒व्याम् । तत॑: खनेम सु॒प्रती॑कम॒ग्निᳪ स्वो॒ रुहा॑णा॒ अधि॒ नाक॑मुत्त॒मम्
Transliteration
úd akramīd draviṇodā́ vājy-arvākáḥ sulokáᳪ sukṛtáṃ pṛthivyā́m | tátaḥ khanema suprátīkam agníᳪ svò ruhā́ṇā ádhi nā́kam uttamám
Translation
द्रविणोदा वाजिन्, इधर की ओर बढ़ता हुआ, पृथ्वी पर सुलोक—सुकृत, सुव्यवस्थित प्रदेश में प्रविष्ट हुआ। तत्पश्चात् हम सु-प्रतीक अग्नि को खोदकर निकालें, और स्वर्ग की ओर आरोहण करते हुए परम उत्तम नाक (स्वर्ग) पर पहुँचें।
Padapatha (Word Analysis)
उद्-अ॑क्रमीत् । द्रविणः-दा । वा॒ज्य॒र्वाकः । सु-लोकम् । सु-कृतम् । पृथि॒व्याम् । ततः । खनेम । सु-प्रतीकम् । अ॒ग्निम् । स्वः । रुहा॑णाः । अधि । नाकम् । उत्तमम्
Word by Word
उदक्रमीत्he/it stepped up, ascended
उदक्रमीत्:
Kriyā (मुख्य क्रिया)
TypeVerb
Rootउद्-क्रम्
द्रविणोदाःthe giver of wealth
द्रविणोदाः:
Kartā
TypeNoun (epithet)
Rootद्रविण-दा (प्रातिपदिक: द्रविण + दा)
वाज्यर्वाकःthe one whose praise/utterance is for strength (vāja)
वाज्यर्वाकः:
Kartā (समनाधिकरणम् द्रविणोदाः)
TypeNoun (epithet)
Rootवाज्यर्वाक (प्रातिपदिक)
सुलोकम्a good world/realm
सुलोकम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसु-लोक (प्रातिपदिक)
सुकृतम्well-made; meritorious
सुकृतम्:
Karma (सुलोकम् इति विशेषण/समन्वय)
TypeAdjective
Rootसु-कृत (प्रातिपदिक)
पृथिव्याम्on/in the earth
पृथिव्याम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootपृथिवी
ततःfrom there; then
ततः:
Apādāna (source: ‘from there/thereupon’)
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-तस्)
खनेमlet us dig
खनेम:
Kriyā
TypeVerb
Rootखन्
सुप्रतीकम्having a beautiful form/face
सुप्रतीकम्:
Karma (अग्निम् इति विशेषण)
TypeAdjective
Rootसु-प्रतीक (प्रातिपदिक)
अग्निम्Agni; fire
अग्निम्:
Karma
TypeNoun
Rootअग्नि
स्वःto/into heaven (svarga)
स्वः:
Adhikaraṇa (goal/region)
TypeIndeclinable
Rootस्वः (स्वर्)
रुहाणाःascending; climbing
रुहाणाः:
Kartā (खनेम इत्यस्य ‘वयम्’ सह)
TypeParticiple
Rootरुह्
अधिupon; over
अधि:
Adhikaraṇa-सम्बन्धक
TypeIndeclinable (preverb/preposition)
Rootअधि
नाकम्the firmament; heaven
नाकम्:
Karma/Adhikaraṇa (अधि-सम्बन्धे ‘upon the firmament’)
TypeNoun
Rootनाक
उत्तमम्highest
उत्तमम्:
Karma (नाकम् इति विशेषण)
TypeAdjective
Rootउत्तम (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AgniD
Draviṇodā (Wealth-bestower aspect)V
Vājin (Victorious/impelling power)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes