Mantra 11
Sukta 6.60
Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya
Devata: Indra (with Agni implied via ‘iddha’)
Chandas: Triṣṭubh (probable)
Samhita Patha (Devanagari)
य इद्ध आविवासति सुम्नमिन्द्रस्य मर्त्यः । द्युम्नाय सुतरा अपः ॥
Samhita Patha (IAST)
य इ॒द्ध आ॒विवा॑सति सु॒म्नमिन्द्र॑स्य॒ मर्त्य॑: । द्यु॒म्नाय॑ सु॒तरा॑ अ॒पः ॥
Transliteration
yá iddhá āvivā́sati sumnám índrasya mártyaḥ | dyumnā́ya sutárā́ apáḥ ||
Translation
जो मर्त्य, अग्नि के प्रज्वलित होने पर, इन्द्र के सुम्न (अनुग्रह) को पाने हेतु सेवा करता है—वह द्युम्न (दीप्तिमय विजय) के लिए सुरक्षित रूप से ले जाने वाली धाराओं/आपः को प्राप्त करता है।
Padapatha (Word Analysis)
यः । इ॒द्धे । आ॒ऽविवा॑सति । सु॒म्नम् । इन्द्र॑स्य । मर्त्यः॑ । द्यु॒म्नाय॑ । सु॒ऽतराः॑ । अ॒पः ॥यः । इद्धे । आविवासति । सुम्नम् । इन्द्रस्य । मर्त्यः । द्युम्नाय । सुतराः । अपः ॥yaḥ | iddhe | āvivāsati | sumnam | indrasya | martyaḥ | dyumnāya | su-tarāḥ | apaḥ
Word by Word
यःwho (he who)
यः:
Kartā
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इद्धःkindled / indeed
इद्धः:
(यः इद्धः) विशेषण-सम्बन्धः (कर्तृविशेषणम्)
TypeParticiple / Indeclinable (Vedic)
Rootइन्ध् (धातु) → इद्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक, भूतकृदन्त) अथवा इद् (निपात) + ध (एन्क्लिटिक) (पदपाठ-परम्परा)
आविवासतिworships / serves / pays homage
आविवासति:
Kartā (यः) → क्रिया
TypeVerb
Rootवि-वस् (धातु, ‘उपासते/सेवते/पूजयति’) + आ (उपसर्ग) ; (वेदिक) आविवासति = आवि-वास-ति (इच्छार्थ/आवृत्त्यर्थ-प्रयोगः)
सुम्नम्favor, grace, good will
सुम्नम्:
Karma
TypeNoun
Rootसुम्न (प्रातिपदिक)
इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्धः)
TypeNoun (proper)
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
मर्त्यःa mortal
मर्त्यः:
Kartā (यः … मर्त्यः) सहसंबन्धः
TypeNoun
Rootमर्त्य (प्रातिपदिक)
द्यु॒म्नायfor glory, for splendor
द्यु॒म्नाय:
Sampradāna (प्रयोजन/लाभार्थ) अथवा Adhikaraṇa-प्रायः (उद्देश्य)
TypeNoun
Rootद्यु॒म्न (प्रातिपदिक)
सुतराःvery helpful / excellent (as aids)
सुतराः:
Karma/ Kartā-विशेषणम् (अपः-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootसु-तर (प्रातिपदिक; ‘अत्यन्तं तर/श्रेष्ठतर’)
अपःhelps, services / (also) waters
अपः:
Kartā (अन्त्यपादे निहित-क्रियायाः सह: ‘(भवन्ति/सन्ति)’)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक; वेदिके ‘अपः’ = ‘waters’/‘works, deeds, services’)