Mantra 18
Sukta 6.16
Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya
Devata: Agni (addressed as Vasu)
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
नहि ते पूर्तमक्षिपद्भुवन्नेमानां वसो । अथा दुवो वनवसे ॥
Samhita Patha (IAST)
न॒हि ते॑ पू॒र्तम॑क्षि॒पद्भुव॑न्नेमानां वसो । अथा॒ दुवो॑ वनवसे ॥
Transliteration
náhi te pūrtám akṣi-pád bhúvan nemānāṃ vaso | áthā dúvo vanavase ||
Translation
हे वसु, इन सबके बीच तुम्हारी पूर्णता न तो गिराई जाती है, न घटती है; इसलिए हम तुम्हारी कृपा और सेवा-दान (दुवः) की प्राप्ति चाहते हैं।
Padapatha (Word Analysis)
न॒हि । ते॒ । पू॒रम् । अ॒क्षि॒ऽपत् । भुव॑त् । ने॒मा॒ना॒म् । व॒सो॒ इति॑ । अथ॑ । दुवः॑ । व॒न॒व॒से॒ ॥नहि । ते । पूरम् । अक्षिपत् । भुवत् । नेमानाम् । वसो इति । अथ । दुवः । वनवसे ॥nahi | te | pūram | akṣi-pat | bhuvat | nemānām | vaso iti | atha | duvaḥ | vanavase
Word by Word
नहिfor not / indeed not
नहि:
—
TypeIndeclinable
Rootनहि (न + हि) अव्यय
तेyour / of you
ते:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पूर्तम्merit (pūrta-offering/charitable merit)
पूर्तम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपूर्त (प्रातिपदिक; ‘पूरित/पूर्त’ < √पॄ/पूर् ‘to fill, satisfy’; ritual ‘pūrta’ = charitable/meritorious act)
अक्षिपत्(he) cast/overthrew
अक्षिपत्:
क्रिया (मुख्य क्रिया)
TypeVerb
Root√क्षिप् (क्षिपति) ‘to throw, cast, hurl’
भुवन्being (one), existent
भुवन्:
कर्तृ (as apposition/epithet of the agent)
TypeNoun/Participle
Rootभुवन् (प्रातिपदिक; present participle of √भू ‘to be, become’)
नेमानाम्of these (here)
नेमानाम्:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + न (enclitic particle) → ‘न-इमानाम्’
वसोO Vasu! / O bounteous one!
वसो:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootवसु (प्रातिपदिक; vocative of ‘good/wealth’; also epithet ‘Vasu!’)
अथthen / thereafter
अथ:
—
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
दुवःworship / service
दुवः:
कर्म
TypeNoun
Rootदुवस्/दुवः (प्रातिपदिक; Vedic: ‘worship, service, reverence’)
वनवसेyou seek / you strive to win
वनवसे:
क्रिया (अनुषङ्ग क्रिया)
TypeVerb
Root√वन् (वनति/वनोति) ‘to win, seek, desire, obtain’