Ramayana Ayodhya Kanda Sarga 88
Ayodhya KandaSarga 8830 Verses

Sarga 88

रामशय्यादर्शनम् — Bharata Beholds Rama’s Forest Bed

अयोध्याकाण्ड

इस सर्ग में गुह का वृत्तान्त सुनकर भरत मंत्रियों सहित इँगुदी वृक्ष के पास पहुँचते हैं और उस कुचली हुई घास की शय्या को देखते हैं जहाँ राम ने भूमि पर शयन किया था। वे माताओं से कहते हुए उस दृश्य को स्वप्न-सा अविश्वसनीय मानते हैं और निष्कर्ष निकालते हैं कि काल (समय/विधि) सब लौकिक आश्रयों को परास्त कर देता है। शय्या पर स्वर्ण-रज के कण और रेशमी तन्तुओं के चिह्न देखकर वे सीता की उपस्थिति का अनुमान करते हैं; राजसी आभूषण-वस्त्रों के स्पर्श से वनवास की करुणा और तीव्र हो उठती है। भरत राम के पूर्व वैभव—स्वर्ण-रजत जटित प्रासाद-भूमि, सुगन्ध, संगीत और स्तुतिगान—को स्मरण कर वर्तमान कठोरता से तुलना करते हैं और स्वयं को इस विस्थापन का कारण मानकर आत्मग्लानि करते हैं। वे लक्ष्मण की निष्ठा की प्रशंसा करते हैं और सीता के पति-परायण धर्म को सिद्ध मानते हैं। राजनीतिक दृष्टि से वे दशरथ के निधन और राम के वनगमन के बाद अयोध्या को बिना नाविक की नाव के समान बताते हैं—असुरक्षित, निरुत्साहित और डगमगाती हुई। अंत में भरत प्रतिज्ञा करते हैं कि वे तपस्वी-सा जीवन अपनाएँगे, आवश्यकता पड़े तो वन में भी रहेंगे, राम के व्रत की रक्षा करेंगे और तब तक विनय-याचना करते रहेंगे जब तक राम लौटकर राज्य-स्थापना स्वीकार न कर लें।

Shlokas

Verse 1

तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः।इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम्।।।।अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना।शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्।।।।

सब कुछ भली-भाँति सुनकर भरत मंत्रियों सहित इङ्गुदी के वृक्ष की जड़ के पास पहुँचे। वहाँ राम की शय्या को देखकर उन्होंने सब माताओं से कहा—“यहीं उस महात्मा ने सारी रात भूमि पर शयन किया; देखो, यह उसी का बिछौना है, जो दबकर चपटा हो गया है।”

Verse 2

तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः।इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम्।।2.88.1।।अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना।शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्।।2.88.2।।

सब कुछ भली-भाँति सुनकर भरत मंत्रियों सहित इङ्गुदी वृक्ष के मूल में पहुँचे और राम की शय्या को देखकर सब माताओं से बोले—“यहीं उस महात्मा ने भूमि पर रात्रि बिताई; यह देखो, यही उसका दबा हुआ बिछौना है।”

Verse 3

महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता।जातो दशरथेनोर्व्यां न रामस्स्वप्तु मर्हति।।।।

महाभाग, कुलीन और बुद्धिमान दशरथ के यहाँ पृथ्वी पर जन्मे राम को भूमि पर शयन करना शोभा नहीं देता॥

Verse 4

अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये।शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले।।।।

जो पुरुषव्याघ्र उत्तम बिछौनों पर, मृगचर्म से आच्छादित शय्या पर शयन करता था, वह अब भूमि पर कैसे सोएगा?॥

Verse 5

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।।।

परन्तप राम सदा प्रासादों के शिखरस्थ विमान-तुल्य कक्षों और वलभी-भवनों में निवास करते थे—जहाँ स्वर्ण-रजत जड़े फर्श थे, उत्तम आस्तरण बिछे रहते थे। वे पुष्प-समूहों से सुसज्जित, चन्दन और अगुरु की सुगन्ध से सुवासित, श्वेत मेघ-सी आभा वाले और तोतों के कलरव से गूँजते थे। वे श्रेष्ठ प्रासाद शीतल और सुगन्धित थे, जिनकी दीवारें स्वर्णमयी थीं और जिनकी भव्यता मेरु के समान थी। वहाँ वे गीत-वाद्यों के निनाद, आभूषणों की मधुर झंकार और मृदंगों के श्रेष्ठ शब्द से निरन्तर जाग्रत किए जाते थे; और उचित समय पर अनेक वन्दी, सूत और मागध उन्हें अनुरूप गाथाओं और स्तुतियों से वन्दन करते थे॥

Verse 6

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।

परन्तप राम सदा प्रासादों के शिखरस्थ विमान-तुल्य कक्षों और वलभी-भवनों में निवास करते थे—जहाँ स्वर्ण-रजत जड़े फर्श थे, उत्तम आस्तरण बिछे रहते थे। वे पुष्प-समूहों से सुसज्जित, चन्दन और अगुरु की सुगन्ध से सुवासित, श्वेत मेघ-सी आभा वाले और तोतों के कलरव से गूँजते थे। वे श्रेष्ठ प्रासाद शीतल और सुगन्धित थे, जिनकी दीवारें स्वर्णमयी थीं और जिनकी भव्यता मेरु के समान थी। वहाँ वे गीत-वाद्यों के निनाद, आभूषणों की मधुर झंकार और मृदंगों के श्रेष्ठ शब्द से निरन्तर जाग्रत किए जाते थे; और उचित समय पर अनेक वन्दी, सूत और मागध उन्हें अनुरूप गाथाओं और स्तुतियों से वन्दन करते थे॥

Verse 7

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।

परन्तप राम सदा प्रासादों के शिखरस्थ विमान-तुल्य कक्षों और वलभी-भवनों में निवास करते थे—जहाँ स्वर्ण-रजत जड़े फर्श थे, उत्तम आस्तरण बिछे रहते थे। वे पुष्प-समूहों से सुसज्जित, चन्दन और अगुरु की सुगन्ध से सुवासित, श्वेत मेघ-सी आभा वाले और तोतों के कलरव से गूँजते थे। वे श्रेष्ठ प्रासाद शीतल और सुगन्धित थे, जिनकी दीवारें स्वर्णमयी थीं और जिनकी भव्यता मेरु के समान थी। वहाँ वे गीत-वाद्यों के निनाद, आभूषणों की मधुर झंकार और मृदंगों के श्रेष्ठ शब्द से निरन्तर जाग्रत किए जाते थे; और उचित समय पर अनेक वन्दी, सूत और मागध उन्हें अनुरूप गाथाओं और स्तुतियों से वन्दन करते थे॥

Verse 8

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।

परन्तप राम सदा प्रासादों के शिखरस्थ विमान-तुल्य कक्षों और वलभी-भवनों में निवास करते थे—जहाँ स्वर्ण-रजत जड़े फर्श थे, उत्तम आस्तरण बिछे रहते थे। वे पुष्प-समूहों से सुसज्जित, चन्दन और अगुरु की सुगन्ध से सुवासित, श्वेत मेघ-सी आभा वाले और तोतों के कलरव से गूँजते थे। वे श्रेष्ठ प्रासाद शीतल और सुगन्धित थे, जिनकी दीवारें स्वर्णमयी थीं और जिनकी भव्यता मेरु के समान थी। वहाँ वे गीत-वाद्यों के निनाद, आभूषणों की मधुर झंकार और मृदंगों के श्रेष्ठ शब्द से निरन्तर जाग्रत किए जाते थे; और उचित समय पर अनेक वन्दी, सूत और मागध उन्हें अनुरूप गाथाओं और स्तुतियों से वन्दन करते थे॥

Verse 9

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।

परन्तप राम सदा प्रासादों के शिखरस्थ विमान-तुल्य कक्षों और वलभी-भवनों में निवास करते थे—जहाँ स्वर्ण-रजत जड़े फर्श थे, उत्तम आस्तरण बिछे रहते थे। वे पुष्प-समूहों से सुसज्जित, चन्दन और अगुरु की सुगन्ध से सुवासित, श्वेत मेघ-सी आभा वाले और तोतों के कलरव से गूँजते थे। वे श्रेष्ठ प्रासाद शीतल और सुगन्धित थे, जिनकी दीवारें स्वर्णमयी थीं और जिनकी भव्यता मेरु के समान थी। वहाँ वे गीत-वाद्यों के निनाद, आभूषणों की मधुर झंकार और मृदंगों के श्रेष्ठ शब्द से निरन्तर जाग्रत किए जाते थे; और उचित समय पर अनेक वन्दी, सूत और मागध उन्हें अनुरूप गाथाओं और स्तुतियों से वन्दन करते थे॥

Verse 10

अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा।मुह्यते खलु मे भाव स्स्वप्नोऽयमिति मे मतिः।।।।

“यह बात इस लोक में अविश्वसनीय है; मुझे यह सत्य-सी नहीं लगती। मेरा मन सचमुच मोहग्रस्त हो रहा है—मुझे तो यह स्वप्न-सा प्रतीत होता है।”

Verse 11

न नूनं दैवतं किंचित्कालेन बलवत्तरम्।यत्र दाशरथी रामो भूमावेव शयीत सः।।।।

“निश्चय ही काल से बढ़कर कोई देव-शक्ति नहीं; क्योंकि दशरथनन्दन राम को भी नंगी भूमि पर ही शयन करना पड़ा।”

Verse 12

विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना।दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च।।।।

“विदेहराज जनक की पुत्री, मनोहर दर्शना, प्रिय और दशरथ की प्रिय वधू सीता भी भूमि पर ही शयन कर रही थीं।”

Verse 13

इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम्।स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रै र्विमृदितं तृणम्।।।।

“यह मेरे भ्राता की शय्या है; यहीं वह करवटें बदलता रहा। इस कठोर भूमि-स्थल पर उसके अंगों से सारा तृण दबकर मसल गया है।”

Verse 14

मन्ये साभरणा सुप्ता सीताऽस्मिञ्छयनोत्तमे।तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः।।।।

मुझे लगता है कि सीता इस उत्तम शय्या पर आभूषणों सहित सोई थीं, क्योंकि यहाँ-वहाँ उस पर सोने के सूक्ष्म कण चिपके हुए दिखाई देते हैं।

Verse 15

उत्तरीयमिहाऽसक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा।तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः।।।।

यहाँ सीता का उत्तरीय अटक गया था—यह स्पष्ट है, क्योंकि ये रेशमी तंतु चिपके हुए चमकते दिखाई देते हैं।

Verse 16

मन्ये भर्तु स्सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी।सुकुमारी सती दुःखं न हि विजानाति मैथिली।।।।

मुझे लगता है कि पति की शय्या ही उसे सुखद लगती है; इसलिए तपस्विनी होते हुए भी वह कोमल, बालिका मैथिली इसको दुःख नहीं समझती।

Verse 17

हा हन्ताऽस्मि नृशंसोऽहं यत्सभार्यः कृते मम।ईदृशीं राघवश्शय्यामधिशेते ह्यनाथवत्।।।।

हाय! मैं नृशंस हूँ, क्योंकि मेरे कारण राघव अपनी पत्नी सहित ऐसी शय्या पर अनाथ के समान पड़े हैं।

Verse 18

सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः।सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्।।।।कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः।सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः।।।।

जो सार्वभौम कुल में जन्मा, समस्त लोकों द्वारा सम्मानित और सबका प्रिय है; जिसने राज्य और अनुपम सुख त्याग दिए—वही इन्दीवर-श्याम, रक्तनेत्र, प्रियदर्शन, सुख का अधिकारी और दुःख का अयोग्य राघव पृथ्वी पर कैसे शयन कर रहा है?

Verse 19

सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः।सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्।।2.88.18।।कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः।सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः।।2.88.19।।

सब कुछ भली-भाँति सुनकर भरत मंत्रियों सहित इङ्गुदी वृक्ष के मूल में पहुँचे और राम की शय्या को देखकर सब माताओं से बोले—“यहीं उस महात्मा ने भूमि पर रात्रि बिताई; यह देखो, यही उसका दबा हुआ बिछौना है।”

Verse 20

धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मण श्शुभलक्षणः।भ्रातरं विषमे काले यो राममनुवर्तते।।।।

निश्चय ही शुभ लक्षणों से युक्त महाभाग लक्ष्मण धन्य है, जो विपत्ति के समय अपने भ्राता राम का अनुगमन करता है।

Verse 21

सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं याऽनुगता वनम्।वयं संशयिता स्सर्वे हीनास्तेन महात्मना।।।।

निश्चय ही वैदेही कृतार्थ है, जो अपने पति के साथ वन को गई; पर हम सब उस महात्मा राम से वंचित होकर संशय और व्याकुलता में पड़े हैं।

Verse 22

आकर्णधारा पृथिवी नौः इव प्रतिभाति मा।गते दशरथे स्वर्गं रामे चारण्यमाश्रिते।।।।

दशरथ के स्वर्गलोक चले जाने और राम के वन में आश्रय लेने पर यह समूची पृथ्वी मुझे बिना कर्णधार की नौका के समान प्रतीत होती है।

Verse 23

न च प्रार्थयते कच्चिन्मनसापि वसुन्धराम्।वनेऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम्।।।।

उसके बाहुबल से रक्षित इस पृथ्वी-राज्य की कामना कोई भी मन से भी नहीं करेगा, यद्यपि वह स्वयं वन में निवास करता है।

Verse 24

शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।।।अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।।।

प्राचीरों पर पहरा नहीं, घोड़े-हाथी अनुशासित नहीं, नगर-द्वार खुले हैं—ऐसी राजधानी निररक्षित पड़ी है। सेना हर्षहीन, नगर सूना, स्थिति विषम और सब ओर से उघड़ी हुई—ऐसी अयोध्या को शत्रु भी हड़पने का विचार नहीं करते, जैसे विष-मिश्रित भोजन को।

Verse 25

शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।2.88.24।।अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।2.88.25।।

यह वही वर्णन पुनः है—प्राचीरों पर पहरा नहीं, घोड़े-हाथी अनुशासित नहीं, नगर-द्वार खुले हैं; सेना हर्षहीन, नगर सूना, स्थिति विषम और उघड़ी हुई। ऐसी पीड़ित अयोध्या को शत्रु भी लेने का विचार नहीं करते, जैसे विष-लिप्त भोजन।

Verse 26

अद्यप्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा।फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन्।।।।

आज से मैं भी भूमि पर या तृणों पर शयन करूँगा; नित्य फल-मूल खाऊँगा और जटा तथा वल्कल-वस्त्र धारण करूँगा।

Verse 27

तस्यार्थमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने।तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति।।।।

उसके हित के लिए शेष काल मैं आनंदपूर्वक वन में निवास करूँगा; उस प्रतिज्ञा को अपने ऊपर लेकर, उसका वचन मिथ्या न होने दूँगा।

Verse 28

वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो माऽनुवत्स्यति।लक्ष्मणेन सहत्वार्यो ह्ययोध्यां पालयिष्यति।।।।

मैं भ्राता के हित के लिए वन में निवास करूँगा; शत्रुघ्न भी मेरा अनुसरण करते हुए वहीं रहेगा। और वह आर्य पुरुष लक्ष्मण के साथ मिलकर अयोध्या का धर्मपूर्वक पालन करेगा॥

Verse 29

अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः।अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम्।।।।

अयोध्या में द्विजजन काकुत्स्थवंशज को अभिषेक करेंगे। देवता मेरे इस प्रिय मनोरथ को सत्य रूप में पूर्ण करें॥

Verse 30

प्रसाद्यमान श्शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि नाभिपत्स्यते।ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवम् वनेचरन्नार्हति मामुपेक्षितुम्।।।।

यदि मैं स्वयं सिर झुकाकर अनेक प्रकार से विनय करके भी उनका प्रसाद न पा सकूँ और मेरी प्रार्थना स्वीकार न हो, तो मैं दीर्घकाल तक राघव के पीछे-पीछे वन में ही रहूँगा। जब मैं भी वनवासी हो जाऊँगा, तब वे मुझे उपेक्षित करने के अधिकारी नहीं हैं॥

Frequently Asked Questions

Bharata confronts responsibility for Rama’s hardship and responds with a concrete ethical act: he vows to adopt ascetic practices and even live in the forest to ensure Rama’s exile-vow remains inviolate, while continuing to seek Rama’s consent for rightful restoration.

The sarga frames Kāla (Time/Destiny) as a superior force that can overturn royal comfort, teaching that dharma is tested not in prosperity but in adversity—where truth, vows, and compassion must be maintained despite personal grief.

The ingudī tree functions as a narrative landmark marking Rama’s austerity; Ayodhya is depicted as a vulnerable capital with open gates and weakened defenses, highlighting the cultural expectation that kingship includes vigilant protection of the city and morale of the army.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App