Adhyaya 8
Purva BhagaAdhyaya 829 Verses

Adhyaya 8

Tāmasa Sarga, the Androgynous Division of Brahmā, and the Lineages of Dharma and Adharma

पिछले अध्याय की सृष्टि-कथा के आगे कूर्म कहते हैं कि ब्रह्मा द्वारा उत्पन्न प्रजा बढ़ नहीं पाती, जिससे ब्रह्मा व्याकुल होते हैं और निर्णायक बुद्धि प्रकट होती है। ब्रह्मा एक तामस शासन-तत्त्व देखते हैं जो रजस और सत्त्व को ढक देता है; फिर सत्त्व-सहित रजस तमस को हटाता है और पूरक युगल से जनन की ध्रुवता बनती है। अधर्म और हिंसा के बढ़ने पर ब्रह्मा अंधकारमय देह त्यागकर तेजस्वी रूप धारण करते हैं, नर-नारी में विभक्त होकर विराज/विराट और शतरूपा को उत्पन्न करते हैं। फिर स्वायम्भुव मन्वन्तर की वंशावली आती है—मनु-शतरूपा, उनके पुत्र प्रियव्रत और उत्तानपाद, तथा दक्ष और रुचि आदि के विवाहों से सृष्टि-विस्तार। दक्ष की कन्याओं का वर्णन है; धर्म के विवाहों से सद्गुण-देवताएँ और कल्याणकारी संतति उत्पन्न होती है, जबकि अधर्म की परम्परा से हिंसा, असत्य, भय, नरक, मृत्यु, रोग और शोक जैसे दुःखमय, ऊर्ध्वरेतस प्राणी जन्म लेते हैं। अंत में इसे तामस सर्ग कहकर बताया गया है कि यह भी धर्म-नियमन हेतु जगत-समाज की व्यवस्था को स्थिर करता है।

All Adhyayas

Shlokas

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च / यदा चास्य प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त धीमतः

इस प्रकार श्रीकूर्मपुराण की षट्साहस्त्री संहिता के पूर्वविभाग में सातवाँ अध्याय समाप्त हुआ। श्रीकूर्म बोले—इस प्रकार स्थावर और जंगम प्राणी रचे गए; पर जब उसकी प्रजाएँ सृजित हुईं, तब भी उस बुद्धिमान के होते हुए वे बढ़ीं नहीं।

Verse 2

तमोमात्रावृतो ब्रह्मा तदाशोचत दुः खितः / ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम्

तमस् मात्र से आवृत ब्रह्मा तब दुःखी होकर शोक करने लगे। तब उन्होंने अर्थ और प्रयोजन का निश्चय कराने वाली बुद्धि को प्रकट किया।

Verse 3

अथात्मनि समद्राक्षीत् तमोमात्रां नियामिकाम् / रजः सत्त्वं च संवृत्य वर्तमानां स्वधर्मतः

फिर उन्होंने आत्मा में तमस् मात्र से बनी नियामक शक्ति को देखा, जो रजस् और सत्त्व को ढँककर भी अपने स्वधर्म के अनुसार प्रवृत्त रहती है।

Verse 4

तमस्तद् व्यनुदत् पश्चात् रजः सत्त्वेन संयुतः / तत् तमः प्रतिनुन्नं वै मिथुनं समजायत

फिर सत्त्व से संयुक्त रजस् ने उस तमस् को दूर हटा दिया। और जब वह तमस् प्रतिहत हुआ, तब निश्चय ही एक युगल (मिथुन) उत्पन्न हुआ।

Verse 5

अधर्माचरणो विप्रा हिंसा चाशुभलक्षणा / स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपोहत भास्वराम्

हे विप्रो! जब अधर्म का आचरण और अशुभ लक्षणों वाली हिंसा उत्पन्न हुई, तब ब्रह्मा ने अपने से उस तमोमय देह को त्यागकर दिव्य तेजस्वी रूप धारण किया।

Verse 6

द्विधाकरोत् पुनर्देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् / अर्धेन नारी पुरुषो विराजमसृजत् प्रभुः

तब प्रभु ने अपने ही शरीर को फिर दो भागों में विभक्त किया—एक अर्ध से वे पुरुष बने और दूसरे अर्ध से नारी; और उस अधिपति पुरुष ने विराज को उत्पन्न किया।

Verse 7

नारीं च शतरूपाख्यां योगिनीं ससृजे शुभाम् / सा दिवं पृथिवीं चैव महम्ना व्याप्य संस्थिता

उन्होंने शतरूपा नाम की शुभ योगिनी नारी को भी रचा; वह अपने महिमा से स्वर्ग और पृथ्वी—दोनों में व्याप्त होकर सर्वत्र प्रतिष्ठित हुई।

Verse 8

योगैश्वर्यबलोपेता ज्ञानविज्ञानसंयुता / यो ऽभवत् पुरुषात् पुत्रो विराडव्यक्तजन्मनः

योग के ऐश्वर्य और महान बल से युक्त, तथा ज्ञान और विज्ञान से संपन्न—वह पुरुष से उत्पन्न पुत्र हुआ: अव्यक्त से जन्मा विराट।

Verse 9

स्वायंभुवो मनुर्देवः सो ऽभवत् पुरुषो मुनिः / सा देवी शतरूपाख्या तपः कृत्वा सुदुश्चरम्

स्वायंभुव मनु—देवस्वरूप—मनुष्यों में मुनि और आचरण में सच्चे पुरुष हुए। और शतरूपा नाम की देवी ने अत्यन्त दुष्कर तप किया।

Verse 10

भर्तारं ब्रह्मणः पुत्रं मनुमेवानुपद्यत / तस्माच्च शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत

शतरूपा ने ब्रह्मा-पुत्र मनु को अपना पति स्वीकार किया; और उसी से शतरूपा ने दो पुत्रों को जन्म दिया।

Verse 11

प्रियव्रतोत्तानपादौ कन्याद्वयमनुत्तमम् / तयोः प्रसूतिं दक्षाय मनुः कन्यां ददौ पुनः

प्रियव्रत और उत्तानपाद की दो अनुपम कन्याएँ थीं; उन दोनों में से मनु ने अपनी पुत्री प्रसूति को फिर दक्ष को विवाह में दिया।

Verse 12

प्रजापतिरथाकूतिं मानसो जगृहे रुचिः / आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् / यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्धितं जगत्

तब मानस-पुत्र प्रजापति रुचि ने आकूति को पत्नी रूप में ग्रहण किया। आकूति से मानस रुचि के यहाँ शुभ युगल—यज्ञ और दक्षिणा—उत्पन्न हुए, जिनसे जगत् का पालन-पोषण और विस्तार हुआ।

Verse 13

यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे / यामा इति समाक्यता देवाः स्वायंभुवे ऽन्तरे

यज्ञ की पत्नी दक्षिणा से बारह पुत्र उत्पन्न हुए; स्वायंभुव मन्वंतर में वे ‘याम’ नामक देवता कहलाए।

Verse 14

प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिं तथा / ससर्ज कन्या नामानि तासां सम्यम् निबोधत

और प्रसूति से दक्ष ने चौबीस कन्याएँ उत्पन्न कीं। अब उन कन्याओं के नाम क्रम से ठीक-ठीक सुनो।

Verse 15

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा / बुद्धिर्लज्जावपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी

श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, तुष्टि, पुष्टि, मेधा और सत्क्रिया; तथा बुद्धि, लज्जा, सौन्दर्य, शान्ति, सिद्धि और कीर्ति—ये तेरह शुभ गुण हैं।

Verse 16

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः शुभाः / ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः

पत्नी-प्राप्ति हेतु धर्म ने दक्ष की शुभ कन्याओं (दाक्षायणियों) को स्वीकार किया; और उनसे, कनिष्ठ वंश में, ग्यारह शिष्ट, सुलोचना कन्याएँ उत्पन्न हुईं।

Verse 17

ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा / संततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

ख्याति, तथा सती; सम्भूति; स्मृति; प्रीति; और क्षमा; इसी प्रकार संतति और अनसूया; तथा ऊर्जाः, स्वाहा और स्वधा।

Verse 18

भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः / पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुः परमधर्मवित्

भृगु, भव, मरीचि, तथा मुनि अंगिरा; पुलस्त्य और पुलह; और क्रतु—ये सभी परम धर्मवेत्ता थे।

Verse 19

अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम् / ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः

अत्रि, वसिष्ठ, वह्नि (अग्नि) और पितृगण—क्रमानुसार—ख्याति आदि कन्याओं को ग्रहण कर विवाह में ले गए; वे मुनि, मुनियों में श्रेष्ठ थे।

Verse 20

श्रद्धाया आत्मजः कामो दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः / धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते

श्रद्धा से काम उत्पन्न होता है; लक्ष्मी का पुत्र दर्प कहलाता है। धृति से नियम पुत्र रूप में प्रकट होता है, और तुष्टि से संतोष कहा गया है।

Verse 21

पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा / क्रियायाश्चाभवत् पुत्रो दण्डः समय एव च

पुष्टि से लाभ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ; तथा मेधा से श्रुत (श्रवणजन्य ज्ञान) जन्मा। और क्रिया से दण्ड तथा समय—ये दोनों पुत्र हुए।

Verse 22

बुद्ध्या बोधः सुतस्तद्वदप्रमादो व्यजायत / लज्जाया विनयः पुत्रो वपुषो व्यवसायकः

बुद्धि से बोध नामक पुत्र उत्पन्न हुआ; उसी प्रकार अप्रमाद भी प्रकट हुआ। लज्जा से विनय पुत्र हुआ, और वपु (सुशरीरता) से व्यवसाय/दृढ़ प्रयत्न उत्पन्न हुआ।

Verse 23

क्षेमः शान्तिसुतश्चापि सुखं सिद्धिरजायत / यशः कीर्तिसुतस्तद्वदित्येते धर्मसूनवः

शान्ति से क्षेम पुत्र उत्पन्न हुआ; तथा सुख और सिद्धि भी जन्मे। उसी प्रकार कीर्ति से यश पुत्र हुआ—ये सब धर्म के पुत्र कहे गए हैं।

Verse 24

कामस्य हर्षः पुत्रो ऽभूद् देवानन्दो व्यजायत / इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य कीर्तितः

काम से हर्ष नामक पुत्र हुआ, और उससे देवानन्द उत्पन्न हुआ। इस प्रकार धर्म की यह सृष्टि कही गई है, जो सुखमय फल में परिणत होती है।

Verse 25

जज्ञे हिंसा त्वधर्माद् वै निकृतिं चानृतं सुतम् / निकृत्यनृतयोर्जज्ञे भयं नरक एव च

अधर्म से ही हिंसा उत्पन्न हुई, और उसके पुत्र निकृति तथा अनृत (असत्य) हुए। फिर निकृति और अनृत से भय तथा नरक उत्पन्न हुए।

Verse 26

माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः / भयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्

माया और वेदना—ये दोनों युगल बने। फिर भय से माया ने भूतों का अपहरण करने वाले मृत्यु को जन्म दिया।

Verse 27

वेदना च सुतं चापि दुः खं जज्ञे ऽथ रौरवात् / मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे

रौरव से वेदना उत्पन्न हुई और उससे दुःख नामक पुत्र भी जन्मा। मृत्यु से व्याधि, जरा, शोक, तृष्णा और क्रोध उत्पन्न हुए।

Verse 28

दुः खोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः / नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

ये सब दुःख में परिणत होने वाले और अधर्म के लक्षण वाले माने गए हैं। इनकी न पत्नी है न पुत्र; ये सब ऊर्ध्वरेतस् हैं।

Verse 29

इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः / संक्षेपेण मया प्रोक्ता विसृष्टिर्मुनिपुङ्गवा

इस प्रकार यह तामस सर्ग उत्पन्न हुआ, जो धर्म का नियमन करने वाला है। हे मुनिश्रेष्ठ, मैंने संक्षेप में यह विसृष्टि कही।

← Adhyaya 7Adhyaya 9

Frequently Asked Questions

It links the impasse to the dominance of tamas and resolves it through the arising of buddhi and the action of rajas conjoined with sattva, which repels tamas and produces mithuna (paired polarity), enabling propagation.

It functions as a moral-cosmological counterline: Adharma generates violence, deceit, falsehood, fear, hell, and death—mapping how suffering arises and thereby reinforcing dharma as the stabilizing principle of cosmic and social order.

Svāyambhuva Manu and Śatarūpā anchor the human-cosmic genealogy; their line connects to Priyavrata and Uttānapāda, and extends through marital alliances involving Dakṣa, Ruci, Ākūti, Yajña, and Dakṣiṇā.