
Manvantaras, Indras, Saptarṣis, and the Seven Sustaining Manifestations; Vyāsa as Nārāyaṇa
पुराण-प्रसंग में ऋषि भूत-भविष्य के मन्वन्तरों तथा द्वापर-युग में व्यास के अवतारों का संक्षिप्त वर्णन पूछते हैं, विशेषकर यह कि कलियुग में धर्म की रक्षा वेद-शाखाओं के विभाजन और अवतारों से कैसे होती है। सूत पहले छह मनुओं का उल्लेख कर वर्तमान सातवें वैवस्वत मन्वन्तर को स्थापित करते हैं और प्रत्येक मन्वन्तर के देवगण, उस काल के इन्द्र तथा सात सप्तर्षियों की सूची देते हैं। फिर बताया जाता है कि हर मन्वन्तर में भगवान् एक धारण-रूप (अंश) से प्रकट होते हैं; वैवस्वत में वामन रूप धारण कर त्रिलोकी का अधिकार इन्द्र को देकर राज्य-व्यवस्था को पुनः स्थापित करते हैं। आगे सिद्धान्त रूप में केशव/नारायण को सृष्टि-स्थिति-प्रलय के कर्ता, सर्वव्यापी, तथा चतुर्व्यूह—वासुदेव, संकर्षण/शेष (काल-रूप), प्रद्युम्न, अनिरुद्ध—के रूप में गुण-कार्य समन्वय सहित वर्णित किया गया है। अंत में कृष्णद्वैपायन व्यास को स्वयं नारायण, अनादि परम का एकमात्र ज्ञाता कहा गया है; इससे ब्रह्माण्ड-व्यवस्था, वेद-विभाग और मोक्ष-ज्ञान की निरन्तरता युगों में भगवान् की आविर्भाव-लीला से जुड़ती है।
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि तु / तानि त्वं कथयास्माकं व्यासांश्च द्वापरे युगे
इस प्रकार श्रीकूर्मपुराण की षट्साहस्त्री संहिता के पूर्वभाग में अष्टचत्वारिंश अध्याय आरम्भ होता है। ऋषियों ने कहा—जो मन्वन्तर बीत चुके हैं और जो आगे आने वाले हैं, तथा द्वापर युग में व्यास के अवतार—यह सब हमें कहिए।
Verse 2
वेदशाखाप्रणयनं देवदेवस्य धीमतः / तथावतारान् धर्मार्थमीशानस्य कलौ युगे
कलियुग में देवों के देव, बुद्धिमान ईशान, वेद की विविध शाखाओं की व्यवस्था करते हैं; और धर्म की रक्षा के लिए अपने अवतारों को भी प्रकट करते हैं।
Verse 3
कियन्तो देवदेवस्य शिष्याः कलियुगेषु वै / एतत् सर्वं समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि
कलियुगों में देवदेव के शिष्य कितने होंगे? हे सूत, यह सब आप हमें यहाँ संक्षेप में बताने योग्य हैं।
Verse 4
सूत उवाच मनुः स्वायंभुवः पूर्वं ततः स्वारोचिषो मनुः / उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा
सूत ने कहा—पहले स्वायम्भुव मनु हुए, फिर स्वारोचिष मनु। उसके बाद उत्तम, तामस, रैवत और उसी प्रकार चाक्षुष मनु हुए।
Verse 5
षडेते मनवो ऽतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः / वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम्
ये छह मनु बीत चुके हैं; अब वर्तमान में सूर्यपुत्र वैवस्वत मनु का शासन है। उन्हीं के अधीन यह सातवाँ मन्वन्तर चल रहा है।
Verse 6
स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया / अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं मनोः स्वारोचिषस्य तु
कल्प के आरम्भ में जो स्वायम्भुव मन्वन्तर था, वह मैंने पहले कह दिया। अब आगे सुनो—मैं स्वारोचिष मनु के मन्वन्तर का वर्णन करता हूँ।
Verse 7
पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे / विपश्चिन्नाम देवेन्द्रो बभूवासुरसूदनः
स्वारोचिष मन्वन्तर में देवगण पारावत और तुषित थे; और देवों के स्वामी इन्द्र का नाम विपश्चित था, जो असुरों का संहारक था।
Verse 8
ऊर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दान्तो ऽथ वृषभस्तथा / तिमिरश्चार्वरीवांश्च सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्
ऊर्जस्तम्भ, प्राण, दान्त, वृषभ, तिमिर और आर्वरीवान—ये तथा एक और मिलकर सात सप्तर्षि हुए।
Verse 9
चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु / द्वितीयमतदाख्यातमन्तरं शृणु चोत्तरम्
चैत्र, किंपुरुष आदि स्वारोचिष मनु के पुत्र थे। इस प्रकार दूसरा मन्वन्तर कहा गया; अब आगे का वर्णन भी सुनो।
Verse 10
तृतीये ऽप्यन्तरे विप्रा उत्तमो नाम वै मनुः / सुशान्तिस्तत्र देवेन्द्रो बभूवामित्रकर्षणः
हे विप्रो, तृतीय मन्वंतर में भी मनु का नाम ‘उत्तम’ ही था। उसी काल में सुशान्ति देवों के इन्द्र बने, शत्रुओं का दमन करने वाले।
Verse 11
सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाथ प्रतर्दनाः / वशवर्तिनश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः
तथा सुधामान, सत्य, शिव, प्रतर्दन और वशवर्तिन—ये पाँचों देवगण स्मरण किए गए हैं, जिनमें प्रत्येक बारह-बारह का समूह है।
Verse 12
रजोर्ध्वश्चोर्ध्वबाहुश्च सबलश्चानयस्तथा / सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्
रजोर्ध्व, ऊर्ध्वबाहु, सबल, अनय, सुतपा और शुक्र—ये सात महर्षि, अर्थात् सप्तर्षि बने।
Verse 13
तामसस्यान्तरे देवाः सुरा वाहरयस्तथा / सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः
तामस मन्वंतर में देवगण—सुर, वाहरय, तथा सत्य और सुधिय—ये मिलकर सत्ताईस गणों का समूह माने गए।
Verse 14
शिबिरिन्द्रस्तथैवासीच्छतयज्ञोपलक्षणः / बभूव शङ्करे भक्तो महादेवार्चने रतः
तथा शिबिरिन्द्र ‘शतयज्ञ’ के लिए विख्यात थे। वे शंकर के भक्त बने और महादेव की आराधना में सदा रत रहे।
Verse 15
ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोग्निर्वनकस्तथा / पीवरस्त्वृषयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे
ज्योतिर्धर्मा, पृथु, काव्य, चैत्रोग्नि, वनक तथा पीवर—ये सात ऋषि उस अंतरकाल में भी वहाँ उपस्थित थे।
Verse 16
पञ्चमे चापि विप्रेन्द्रा रैवतो नाम नामतः / मनुर्वसुश्च तत्रेन्द्रो बभूवासुरमर्दनः
हे विप्रश्रेष्ठो, पाँचवें मन्वंतर में मनु का नाम रैवत था; और उसी काल में वसु इन्द्र बने—असुरों का मर्दन करने वाले।
Verse 17
अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः स्वच्छमेधसः / एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश
वहाँ (वैकुण्ठ में) अमिताभा, भूतरया और वैकुण्ठ नामक देवगण हैं—जिनकी बुद्धि निर्मल है; और ये प्रत्येक गण चौदह-चौदह की संख्या में हैं।
Verse 18
हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथैव च / वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः / एते सप्तर्षयो विप्रास्तत्रासन् रैवते ऽन्तरे
हिरण्यरोमा, वेदश्री, ऊर्ध्वबाहु, वेदबाहु, सुधामा और महामुनि पर्जन्य—हे विप्रों, रैवत मन्वंतर में ये ही सातर्षि वहाँ निवास करते थे।
Verse 19
स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा / प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः
स्वारोचिष, उत्तम, तामस तथा रैवत—ये चारों मनु प्रियव्रत की वंश-परंपरा में स्मरण किए गए हैं।
Verse 20
षष्ठे मन्वन्तरे चासीच्चाक्षुषस्तु मनुर्द्विजाः / मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोधतः
हे द्विज ऋषियो, छठे मन्वन्तर में चाक्षुष मनु हुए और उसी काल में मनोजव इन्द्र थे। अब उस युग के देवगणों को भी जानो।
Verse 21
आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुगाश्च दिवौकसः / महानुभावा लेख्याश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः
आद्य, प्रसूत, भाव्य, पृथुग और दिवौकस—तथा महानुभाव और लेख्य—ये ही वे गण हैं जो अष्टकाओं में गिने जाते हैं।
Verse 22
सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः / अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्नृषयः शुभाः
सुमेधा, विरजा, हविष्मान, उत्तम, मधु, अतिनामा और सहिष्णु—ये सात शुभ ऋषि थे।
Verse 23
विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महाद्युतिः / मनुः स वर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमे ऽन्तरे
हे विप्रों, विवस्वान के पुत्र महातेजस्वी श्राद्धदेव ही बुद्धिमान मनु हैं, जो वर्तमान सातवें मन्वन्तर में शासन कर रहे हैं।
Verse 24
आदित्या वसवो रुद्रा देवास्तत्र मरुद्गणाः / पुरन्दरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा
उस काल में देवों में आदित्य, वसु, रुद्र और मरुद्गण थे; और वहीं पुरन्दर नामक इन्द्र भी हुआ, जो शत्रुपक्ष के वीरों का संहारक बना।
Verse 25
वसिष्ठः कश्यपश्चात्रिर्जमदग्निश्च गौतमः / विश्वामित्रो भरद्वाजः सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्
वसिष्ठ, कश्यप, अत्रि, जमदग्नि, गौतम, विश्वामित्र और भरद्वाज—ये ही सात महर्षि ‘सप्तर्षि’ कहलाए।
Verse 26
विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थिता स्थितौ / तदंशभूता राजानः सर्वे च त्रिदिवौकसः
विष्णु की अनुपम शक्ति, सत्त्व से परिपूर्ण, पालन-स्थिति में प्रतिष्ठित रहती है; उसी के अंश से समस्त राजशक्तियाँ तथा त्रिदिव के देवगण उत्पन्न होते हैं।
Verse 27
स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमाकूत्यां मानसः सुतः / रुचेः प्रजापतेर्यज्ञस्तदंशेनाभवद् द्विजाः
पूर्व स्वायंभुव मन्वंतर में, हे द्विजो, आकूति में मानस-पुत्र रूप से प्रजापति रुचि का यज्ञ नामक प्रभु, अंशावतार होकर प्रकट हुआ।
Verse 28
ततः पुनरसौ देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे / तुषितायां समुत्पन्नस्तुषितैः सह दैवतैः
फिर जब स्वारोचिष मन्वंतर आया, वही देव तुषिता में तुषित नामक देवताओं के साथ प्रकट हुआ।
Verse 29
औत्तमे ऽप्यन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुरोत्तमैः / सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः
औत्तम मन्वंतर में भी विष्णु, ‘सत्य’ नामक श्रेष्ठ देवों के साथ, सत्याया में प्रकट होकर स्वयं ‘सत्य’ बन गया—सत्यस्वरूप जनार्दन।
Verse 30
तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनरेव हि / हर्यायां हरिभिर्देवैर्हरिरेवाभवद्धरिः
तामस मन्वन्तर के पुनः आने पर, हर्या नामक काल में हरि-देवों के बीच स्वयं हरि ही धरी (पालक) रूप में फिर प्रकट हुए।
Verse 31
रैवते ऽप्यन्तरे चैव संभूत्यां मानसो ऽभवत् / संभूतो मानसैः सार्धं देवैः सह महाद्युतिः
रैवत मन्वन्तर में भी, संभूति के चक्र में ‘मानस’ देव प्रकट हुए; और महाद्युति संभूत, मानसों के साथ तथा अन्य देवों सहित प्रादुर्भूत हुए।
Verse 32
चाक्षुषे ऽप्यन्तरे चैव वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः / विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह
चाक्षुष मन्वन्तर में भी पुरुषोत्तम वैकुण्ठ प्रकट हुए; वे विकुण्ठा से उत्पन्न हुए और वैकुण्ठ नामक देवताओं के साथ प्रादुर्भूत हुए।
Verse 33
मन्वन्तरे ऽत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते ऽन्तरे / वामनः कश्यपाद् विष्णुरदित्यां संबभूव ह
इस मन्वन्तर के आने पर, वैवस्वत काल में, विष्णु कश्यप से अदिति में वामन रूप होकर उत्पन्न हुए।
Verse 34
त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना / पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्
उस महात्मा ने तीन पगों में इन लोकों को जीतकर, समस्त कण्टक—विघ्न-शत्रु—नष्ट कर, त्रैलोक्य पुरन्दर (इन्द्र) को प्रदान किया।
Verse 35
इत्येतास्तनवस्तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै / सप्त चैवाभवन् विप्रा याभिः संरक्षिताः प्रजाः
इस प्रकार उसके ही सात मन्वन्तरों में निश्चय ही सात धारण करने वाली तनुएँ (शक्तियाँ) हुईं; और हे विप्रों, सात ही ऐसे साधन भी हुए जिनके द्वारा प्रजाएँ सुरक्षित और संरक्षित रहीं।
Verse 36
यस्माद् विष्टमिदं कृत्स्नं वामनेन महात्मना / तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात्
क्योंकि महात्मा वामन ने इस समस्त जगत् में प्रवेश करके उसे व्याप्त कर दिया, इसलिए ‘विश्’ धातु (प्रवेश करना/व्याप्त होना) से वह ‘विष्णु’ नाम से स्मरण किया जाता है।
Verse 37
एष सर्वं सृजत्यादौ पाति हन्ति च केशवः / भूतान्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः
वही केशव आदि में सबकी सृष्टि करता है, पालन करता है और संहार भी करता है। श्रुति कहती है कि समस्त भूतों के अन्तरात्मा वही भगवान् नारायण है।
Verse 38
एकांशेन जगत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः / चतुर्धा संस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणो ऽपि च
नारायण अपने एक अंश से समस्त जगत् को व्याप्त करके स्थित है। सर्वव्यापी प्रभु चार प्रकार से प्रतिष्ठित है—सगुण भी और निर्गुण भी।
Verse 39
एका भगवतो मूर्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला / वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला
भगवान् की एक मूर्ति ज्ञानस्वरूप, शिव (मंगल) और निर्मल है। वह ‘वासुदेव’ नाम से कही जाती है; वह गुणों से परे और पूर्णतः निष्कल (अविभाज्य) है।
Verse 40
द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता / निहन्ति सकलं चान्ते वैष्णवी परमा तनुः
दूसरी शक्ति ‘काल’ कहलाती है; वह तामसी है और ‘शेष’ नाम से भी प्रसिद्ध है। युगान्त में परम वैष्णवी तनु समस्त जगत् का संहार करती है।
Verse 41
सत्त्वोद्रिक्ता तथैवान्या प्रद्युम्नेति च संज्ञिता / जगत् स्थापयते सर्वं स विष्णुः प्रकृतिर्ध्रुवा
प्रकृति की एक अन्य शक्ति सत्त्वप्रधान है, जो ‘प्रद्युम्न’ नाम से जानी जाती है। उसी ध्रुव प्रकृति द्वारा विष्णु समस्त जगत् की स्थापना और धारण करते हैं।
Verse 42
चतुर्थो वासुदेवस्य मूर्तिर्ब्राह्मीति संज्ञिता / राजसी चानिरुद्धाख्या प्रद्युम्नः सृष्टिकारिका
वासुदेव की चौथी मूर्ति ‘ब्राह्मी’ कहलाती है। वह राजसी शक्ति ‘अनिरुद्ध’ नाम से प्रसिद्ध है; और ‘प्रद्युम्न’ सृष्टि को प्रवृत्त कराने वाला कारण है।
Verse 43
यः स्वपित्यखिलं भूत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः / नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रिजासर्गं करोति सः
जो प्रभु समस्त का आत्मा और पिता बनकर, प्रद्युम्न के साथ, ‘नारायण’ कहलाते हैं—वही ब्रह्मा हैं और वही प्रजासर्ग, अर्थात् जीवों की सृष्टि, करते हैं।
Verse 44
या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्वराः / तया संमोहयेद् विश्वं सदेवासुरमानुषम्
हे मुनीश्वरो, नारायण की जो तनु ‘प्रद्युम्न’ नाम से कही गई है—उसी शक्ति से वह समस्त विश्व को, देव-दानव और मनुष्यों सहित, मोहित कर देता है।
Verse 45
सैव सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिः परिकीर्तिता / वासुदेवो ह्यनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः
वही सम्पूर्ण जगत् की जननी प्रकृति कही गई है; और अनन्तात्मा वासुदेव ही एकमात्र हरि हैं—शुद्ध, निर्गुण परम।
Verse 46
प्रधानं पुरुषः कालस्तत्त्वत्रयमनुत्तमम् / वासुदेवात्मकं नित्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते
प्रधान, पुरुष और काल—तत्त्वों की यह अनुपम त्रयी सदा वासुदेव-स्वरूप है; इसे जानकर जीव मुक्त होता है।
Verse 47
एकं चेदं चतुष्पादं चतुर्धा पुनरच्युतः / बिभेद वासुदेवो ऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः
यह एक (वेद) चार पादों वाला होकर भी, अच्युत प्रभु ने फिर इसे चार भागों में विभक्त किया—वही वासुदेव, प्रद्युम्न, अव्यय हरि।
Verse 48
कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम् / अपान्तरतमाः पूर्वं स्वेच्छया ह्यभवद्धरिः
कृष्णद्वैपायन व्यास साक्षात् विष्णु—स्वयं नारायण हैं। पूर्वकाल में वे अपान्तरतमा थे; अपनी ही इच्छा से हरि ने यह रूप धारण किया।
Verse 49
अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः / एको ऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः
अनादि-अन्त परम ब्रह्म को न देवता जानते हैं, न ऋषि। इसे केवल यही एक जानते हैं—भगवान् व्यास, जो स्वयं नारायण प्रभु हैं।
Verse 50
इत्येतद् विष्णुमाहात्म्यमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः / एतत् सत्यं पुनः सत्यमेवं ज्ञात्वा न मुह्यति
हे मुनिश्रेष्ठो! तुम्हें विष्णु का माहात्म्य कहा गया। यह सत्य है, फिर भी सत्य; इसे ऐसे जानकर मनुष्य मोह में नहीं पड़ता।
It presents a repeatable schema for each manvantara—Manu, the period’s Indra, the principal deva-gaṇas, and the seven Saptarṣis—then anchors the schema in theology by naming the Lord’s sustaining manifestation for each cycle.
The chapter frames ultimate reality as Vāsudeva/Nārāyaṇa, with Pradhāna (Prakṛti), Puruṣa, and Kāla as an eternal triad of principles ‘of the nature of Vāsudeva’; liberation is tied to knowing this hierarchy, where functional powers operate without compromising the Lord’s transcendence.
Because Veda-preservation and right knowledge are treated as divine interventions: Vyāsa is portrayed as a deliberate manifestation (formerly Apāntaratamā) through whom Nārāyaṇa divides and transmits the one Veda for Kali-yuga continuity.