
Cosmic Realms Above Dhruva, the Pātālas Below, and the Foundation of Pralaya (Ananta–Kāla)
पूर्व अध्याय की समाप्ति-सूचना के बाद सूत ध्रुव से ऊपर महर्लोक, जनलोक, तपोलोक और सत्यलोक (ब्रह्मलोक) तक के लोकों का विस्तार, माप और वहाँ निवास करने वाले ऋषि-देवताओं का वर्णन करते हैं। फिर विषय मोक्ष की ओर मुड़ता है—सिद्ध तपस्वी और योगी ‘एकमात्र द्वार’ से परम पद को प्राप्त होते हैं, और विष्णु ही शंकर हैं—यह समन्वय स्पष्ट किया जाता है। ब्रह्मपुरी के ऊपर अग्नि-परिवेष्टित तेजस्वी रुद्रलोक का वर्णन है, जो निष्काम ब्रह्मचारियों, ब्रह्म-घोषकों और महादेव-भक्तों को सुलभ है। इसके बाद कथा पातालों (महातल आदि) की ओर उतरती है—उनके रंग, वैभव, नागों-असुरों-राजाओं के निवास तथा नीचे स्थित नरकों का संकेत मिलता है। अंत में जगत्-आधार अनन्त/शेष को वैष्णव स्वरूप और कालाग्निरुद्र रूप में बताकर, उसी से काल की उत्पत्ति और प्रलय में विश्व-संहार का आधार निरूपित किया जाता है।
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकः कोटियोजनविस्तृतः / कल्पाधिकारिणस्तत्र संस्थिता द्विजपुङ्गवाः
इस प्रकार श्रीकूर्मपुराण की षट्साहस्री संहिता के पूर्वविभाग का इकतालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ। सूत बोले—ध्रुव के ऊपर महर्लोक है, जो एक कोटि योजन तक विस्तृत है; वहाँ कल्पों के अधिकारी श्रेष्ठ द्विज ऋषि निवास करते हैं।
Verse 2
जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयातमकः / सनन्दनादयस्तत्र संस्थिता ब्रह्मणः सुताः
महर्लोक के ऊपर जनलोक है, जो दो कोटि (योजन) परिमाण का है; वहाँ सनन्दन आदि ब्रह्मा के पुत्र ऋषि प्रतिष्ठित हैं।
Verse 3
जलोकात् तपोलोकः कोटित्रयसमन्वितः / वैराजास्तत्र वै देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः
जनलोक के ऊपर तपोलोक है, जो तीन कोटि (योजन) से युक्त है; वहाँ वैराज देवता स्थित हैं, जो दाह (ताप-पीड़ा) से रहित हैं।
Verse 4
प्राजापत्यात् सत्यलोकः कोटिषट्केन संयुतः / अपुनर्मारकास्तत्र ब्रह्मलोकस्तु स स्मृतः
प्राजापत्य लोक के ऊपर सत्यलोक है, जो छह कोटि (योजन) से युक्त है; वहाँ पुनर्जन्म और मरण का भय नहीं—वही ब्रह्मलोक कहा गया है।
Verse 5
अत्र लोकगुरुर्ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः / आस्ते स योगिभिर्नित्यं पीत्वा योगामृतं परम्
यहीं लोकगुरु ब्रह्मा—विश्वात्मा, विश्वतोमुख—योगियों के साथ सदा निवास करते हैं, योग के परम अमृत का पान करके।
Verse 6
विशन्ति यतयः शान्ता नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः / योगिनस्तापसाः सिद्धा जापकाः परमेष्ठिनम्
शान्त यति, नैष्ठिक ब्रह्मचारी, योगी, तपस्वी सिद्ध तथा जप करने वाले भक्त परमेष्ठी परमेश्वर में प्रवेश करते हैं।
Verse 7
द्वारं तद्योगिनामेकं गच्छतां परमं पदम् / तत्र गत्वा न शोचन्ति स विष्णुः स च शङ्करः
परम पद को पाने वाले योगियों के लिए एक ही द्वार है। वहाँ पहुँचकर वे फिर शोक नहीं करते—वही विष्णु है, वही शंकर है।
Verse 8
सूर्यकोटिप्रतीकाशं पुरं तस्य दुरासदम् / न मे वर्णयितुं शक्यं ज्वालामालासमाकुलम्
उसकी नगरी करोड़ों सूर्यों के समान प्रकाशमान और दुर्गम थी। ज्वालाओं की मालाओं से घिरी हुई उसका वर्णन मैं नहीं कर सकता।
Verse 9
तत्र नारायणस्यापि भवनं ब्रह्मणः पुरे / शेते तत्र हरिः श्रीमान् मायी मायामयः परः
वहाँ ब्रह्मा की पुरी में नारायण का भी भवन है। वहीं श्रीमान् हरि शयन करते हैं—माया के स्वामी, माया-रूप से सर्वव्यापी, फिर भी परम परात्पर।
Verse 10
स विष्णुलोकः कथितः पुनरावृत्तिवर्जितः / यान्ति तत्र महात्मानो ये प्रपन्ना जनार्दनम्
यह विष्णुलोक कहा गया है, जहाँ पुनरावृत्ति नहीं होती। जो जनार्दन की शरण में गए महात्मा हैं, वे वहीं जाते हैं।
Verse 11
ऊर्ध्वं तद् ब्रह्मसदनात् पुरं ज्योतिर्मयं शुभम् / वह्निना च परिक्षिप्तं तत्रास्ते भगवान् भवः
ब्रह्मा के सदन के ऊपर एक शुभ, ज्योतिर्मय पुरी है। पवित्र अग्नि से परिक्रमित उस स्थान में भगवान् भव (शिव) विराजते हैं।
Verse 12
देव्या सह महादेवश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः / योगिभिः शतसाहस्त्रैर्भूतै रुद्रैश्च संवृतः
देवी के साथ महादेव को मनीषीजन ध्यान करते थे। वे लाखों योगियों तथा भूत-गणों और रुद्रों की सेनाओं से घिरे हुए थे।
Verse 13
तत्र ते यान्ति नियता द्विजा वै ब्रह्मचारिणः / मदादेवपराः शान्तास्तापसा ब्रह्मवादिनः
वहाँ नियमयुक्त द्विज ब्रह्मचारी जाते हैं—शान्त तपस्वी, महादेव में परायण, और ब्रह्म का उपदेश करने वाले।
Verse 14
निर्ममा निरहङ्काराः कामक्रोधविवर्जिताः / द्रक्ष्यन्ति ब्रह्मणा युक्ता रुद्रलोकः स वै स्मृतः
जो ममता और अहंकार से रहित, तथा काम-क्रोध से वर्जित हैं—वे ब्रह्म से युक्त होकर उस परम अवस्था का दर्शन करेंगे। वही रुद्रलोक कहा गया है।
Verse 15
एते सप्त महालोकाः पृथिव्याः परिकीर्तिताः / महातलादयश्चाधः पातालाः सन्ति वै द्विजाः
पृथिवी से सम्बद्ध ये सात महालोक वर्णित किए गए हैं। और नीचे—महातल आदि—पाताल लोक भी हैं, हे द्विजो।
Verse 16
महातलं च पातालं सर्वरत्नोपशोभितम् / प्रासादैर्विविधैः शुभ्रैर्देवतायतनैर्युतम्
महातल और पाताल सर्व प्रकार के रत्नों से दीप्तिमान हैं; वे अनेक प्रकार के उज्ज्वल प्रासादों से सुशोभित और देवताओं के पवित्र आयतनों से युक्त हैं।
Verse 17
अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता / नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना
वह अनन्त के साथ संयुक्त था और बुद्धिमान मुचुकुन्द के साथ भी; तथा पाताल में निवास करते हुए भी स्वर्ग-सम वैभव भोगने वाले बलवान राजा बलि के साथ भी।
Verse 18
शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम् / पीतं सुतलमित्युक्तं नितलं विद्रुमप्रभम् / सितं हि वितलं प्रोक्तं तलं चैव सितेतरम्
हे विप्रों, रसातल शैलमय कहा गया है और तलातल कंकरीला है। सुतल पीतवर्ण कहा गया है; नितल विद्रुम-सम प्रभा से दीप्त है। वितल श्वेत कहा गया है और तल श्वेत से भिन्न वर्ण का है।
Verse 19
सुपर्णेन मुनिश्रेष्ठास्तथा वासुकिना शुभम् / रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश्च निषेवितम्
हे मुनिश्रेष्ठों, वह शुभ लोक ‘रसातल’ नाम से प्रसिद्ध है; उसे सुपर्ण (गरुड़) तथा वासुकि ने भी सेवित किया है, और अन्य अनेक जनों ने भी।
Verse 20
विरोचनहिरण्याक्षतक्षकाद्यैश्च सेवितम् / तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्
विरोचन, हिरण्याक्ष, तक्षक आदि के द्वारा सेवित वह लोक ‘तलातल’ नाम से प्रसिद्ध है और समस्त शोभा से समन्वित है।
Verse 21
वैनतेयादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः / पूर्वदेवैः समाकीर्णं सुतलं च तथापरैः
सुतल लोक भी वैनतेय आदि, कालनेमि के नेतृत्व में, तथा पूर्व देवताओं और अन्य अनेक प्राणियों से परिपूर्ण है।
Verse 22
नितलं यवनाद्यैश्च तारकाग्निमुखैस्तथा / महान्तकाद्यैर्नागैश्च प्रह्मादेनासुरेण च
नितल नामक पाताल में यवन आदि, तथा तारक और अग्निमुख जैसे (प्राणी), महान्तक आदि नाग, और ब्रह्मादे नामक असुर भी निवास करते हैं।
Verse 23
वितलं चैव विख्यातं कम्बलाहीन्द्रसेवितम् / महाजम्भेन वीरेण हयग्रीवेण वै तथा
और उसके नीचे विख्यात वितल लोक है, जहाँ कम्बल और आहीन्द्र नागेन्द्र सेवा में रहते हैं; तथा वीर महाजम्भ और हयग्रीव भी वहाँ हैं।
Verse 24
शङ्कुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः / तथान्यैर्विवधैर्नागैस्तलं चैव सुशोभनम्
वह पाताल-प्रदेश शङ्कुकर्ण द्वारा भेदित हुआ, तथा नमुचि आदि के द्वारा भी; और अन्य अनेक प्रकार के नागों से वह तल अत्यन्त शोभायमान हुआ।
Verse 25
तेषामधस्तान्नरका मायाद्याः परिकीर्तिताः / पापिनस्तेषु पच्यन्ते न ते वर्णयितुं क्षमाः
उन लोकों के नीचे ‘माया’ आदि नामक नरक कहे गए हैं। उनमें पापी अपने ही कर्म-फलों से तप्त होकर यातना भोगते हैं; उनका पूरा वर्णन करना संभव नहीं।
Verse 26
पातालानामधश्चास्ते शेषाख्या वैष्णवी तनुः / कालाग्निरुद्रो योगात्मा नारसिंहो ऽपि माधवः
पातालों के भी नीचे शेष नामक वैष्णवी तनु स्थित है। वही योगस्वरूप कालाग्निरुद्र है; वही माधव भी है और नारसिंह रूप में भी प्रकट होता है।
Verse 27
यो ऽनन्तः पठ्येते देवो नागरूपी जनार्दनः / तदाधारमिदं सर्वं स कालाग्निमपाश्रितः
जो देव ‘अनन्त’ कहकर पाठ किया जाता है—नागरूप जनार्दन—उसी पर यह समस्त जगत् टिका है; और वह कालाग्नि में स्थित होकर भी उससे परे परम आधार है।
Verse 28
तमाविश्य महायोगी कालस्तद्वदनोत्थितः / विषज्वालामयो ऽन्ते ऽसौ जगत् संहरति स्वयम्
उसमें प्रवेश करके महायोगी काल, उसके मुख से उत्पन्न होकर, अंत में विषैली ज्वालाओं का पिंड बन जाता है और स्वयं ही जगत् का संहार कर देता है।
Verse 29
सहस्त्रमायो ऽप्रतिमः संहर्ता शङ्करोद्भवः / तामसी शांभवी मूर्तिः कालो लोकप्रकालनः
हज़ार माया-शक्तियों से युक्त, अनुपम, संहर्ता—शंकर से उद्भूत—उसकी शांभवी मूर्ति तामसी (लय-सम्बद्ध) है। वही काल है, जो लोकों को नियत कर परिपक्व करता है।
It states that the ‘single gateway’ for yogins is the supreme Lord who is Viṣṇu and also Śaṅkara, and it places Nārāyaṇa’s mansion within Brahmā’s city while also describing a luminous Rudraloka above—harmonizing both as supreme-access points.
Śeṣa (Ananta) is the cosmic support and a Vaiṣṇava embodiment identified with Kālāgnirudra; Time emerges from him, becomes a fiery, poisonous force at the end, and withdraws the universe into dissolution—linking ontology (support) with eschatology (pralaya).
Not as a formal manual; however, it foregrounds brahmacarya, tapas, yoga, and desirelessness as qualifications for reaching Rudraloka/Brahmaloka and for attaining the ‘single gateway,’ anticipating later doctrinal expansions often associated with Varnāśrama discipline and Śaiva yogic frames.