
Prākṛta Sṛṣṭi and Pralaya: From Pradhāna to Brahmāṇḍa; Trimūrti Samanvaya
चार आश्रमों के उपदेश के बाद ऋषि सृष्टि, प्रलय और परम अधिपति का वर्णन पूछते हैं। श्रीकूर्म रूप में नारायण परमेश्वर/महेश्वर को अव्यक्त, नित्य, सर्वान्तर्यामी बताते हैं और ब्रह्मा की ‘रात्रि’ में गुणों के साम्य को प्राकृत प्रलय कहते हैं। फिर योगशक्ति से प्रभु प्रकृति-पुरुष को प्रवृत्त करते हैं; महत्, त्रिविध अहंकार, मन, तन्मात्राएँ और पंचमहाभूत क्रमशः उत्पन्न होकर परस्पर में प्रविष्ट होते हैं। तत्त्व अलग-अलग सृष्टि नहीं कर पाते, इसलिए मिलकर ब्रह्माण्ड (अण्ड) बनाते हैं; उसमें हिरण्यगर्भ/ब्रह्मा प्रकट होता है और सात आवरणों सहित विश्व-रचना बताई जाती है। अंत में निर्गुण एक ही परम तत्त्व रजोगुण से ब्रह्मा, सत्त्व से विष्णु और तमस से रुद्र रूप में सृष्टि-स्थिति-प्रलय करता है—यह त्रिमूर्ति-समन्वय है; आगे ब्राह्मी सृष्टि का प्रसंग आता है।
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच श्रुत्वाऽश्रमविधिं कृत्सनमृषयो हृष्टमानसाः / नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन्
इस प्रकार श्रीकूर्मपुराण की षट्साहस्री संहिता के पूर्वविभाग का तृतीय अध्याय समाप्त हुआ। सूत बोले—आश्रम-विधि को पूर्णतः सुनकर ऋषि हर्षित-चित्त हुए; हृषीकेश को नमस्कार करके उन्होंने फिर कहा।
Verse 2
मुनय ऊचुः भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत्
मुनियों ने कहा—आपने चारों आश्रमों का उत्तम विधान पूर्णतः कहा। अब हम सुनना चाहते हैं कि यह जगत् कैसे उत्पन्न होता है।
Verse 3
कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति / नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम
यह सब किससे उत्पन्न हुआ और अंत में किसमें लीन होगा? तथा सबका नियन्ता कौन है? हे पुरुषोत्तम, बताइए।
Verse 4
श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक् / प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ
ऋषियों के वचन सुनकर कूर्मरूपधारी नारायण ने गम्भीर वाणी में समस्त प्राणियों की उत्पत्ति और प्रलय का वर्णन किया।
Verse 5
श्रीकूर्म उवाच महेश्वरः परो ऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः / अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः
श्रीकूर्म ने कहा— महेश्वर परम हैं; अव्यक्त, सनातन, चतुर्व्यूहस्वरूप। वे अनन्त, अप्रमेय, अन्तर्यामी नियन्ता हैं, जिनका मुख सर्वदिशाओं में है।
Verse 6
अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
जो अव्यक्त कारण-तत्त्व नित्य है और सत्-असत् दोनों का स्वरूप है, उसे तत्त्वचिन्तक ‘प्रधान’ अथवा ‘प्रकृति’ कहते हैं।
Verse 7
गन्धवर्णरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् / अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्
वह गन्ध, वर्ण और रस से ग्राह्य है, पर शब्द और स्पर्श से रहित है; अजन्मा, अजर, ध्रुव, अक्षय—नित्य अपने ही आत्मस्वरूप में स्थित है।
Verse 8
जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् / विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत्
सनातन परब्रह्म ही जगत् की योनि और महाभूत है; वही समस्त प्राणियों का आधारभूत विग्रह है—आत्मा द्वारा अधिष्ठित वह महान् तत्त्व।
Verse 9
अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत
वह ब्रह्म अनादि-अन्तरहित, अजन्मा, सूक्ष्म, त्रिगुणमय, जगत् का उद्गम और लय-कारण है। अभी वह इन्द्रियों से परे, अविज्ञेय है; ब्रह्मा के प्राक् वही विद्यमान था।
Verse 10
गुणसाम्ये तदा तस्मिन् पुरुषे चात्मनि स्थिते / प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्वसमुद्भवः
जब गुण समत्व को प्राप्त हों और पुरुष—आत्मा—अपने में स्थित रहे, तब उसे प्राकृत प्रलय जानना चाहिए; वह तब तक रहता है जब तक विश्व पुनः उत्पन्न न हो।
Verse 11
ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिरुदाहृता / अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः
यह ब्रह्मा की ‘रात्रि’ कही गई है और सृष्टि-काल उसका ‘दिन’ कहलाता है। पर उस परम तत्त्व के लिए वास्तव में न दिन है न रात—ये केवल व्यवहारिक नाम हैं।
Verse 12
निशान्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगदादिरनादिमान् / सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः
रात्रि के अंत में वह जाग्रत होता है—जगत् का आदिकारण, अनादि। वह समस्त भूतों का सार, अव्यक्त, और भीतर निवास करने वाला परमेश्वर—अन्तर्यामी—है।
Verse 13
प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः / क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः
महेश्वर—परमेश्वर—ने शीघ्र ही प्रकृति और पुरुष दोनों में प्रवेश करके, अपने परात्पर योग से उन्हें क्षोभित कर क्रियाशील किया।
Verse 14
यथा मदो नरस्त्रीणां यथा वा माधवो ऽनिलः / अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्
जैसे मदिरा का मद पुरुषों और स्त्रियों के चित्त को विचलित करता है, और जैसे माधव की वायु भीतर प्रवेश कर सबको आंदोलित करती है, वैसे ही योगस्वरूप वह परम तत्त्व भीतर प्रविष्ट होकर देहधारियों में अंतःक्षोभ का कारण बनता है।
Verse 15
स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः / स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः
हे विप्रों, वही परमेश्वर क्षोभ करने वाला भी है और क्षोभित होने योग्य भी; और वह संकोच तथा विकास—इन दोनों के द्वारा—प्रधान (प्रकृति) रूप में स्थित रहते हुए भी प्रतिष्ठित रहता है।
Verse 16
प्रधानात् क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात् / प्रादुरासीन्महद् बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्
क्षोभित हुए प्रधान (प्रकृति) से तथा उस पुरातन पुरुष (चेतन तत्त्व) से, प्रधान और पुरुष—दोनों के स्वरूप वाला महान् बीज ‘महत्’ प्रकट हुआ।
Verse 17
महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः / प्रज्ञाधृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत् स्मृतम्
वह ‘महानात्मा’ कहलाता है; वही मति, ब्रह्मा, प्रबुद्धि, ख्याति और ईश्वर है। वही प्रज्ञा, धृति, स्मृति और संवित् है—इसीलिए इन नामों से उसका स्मरण किया जाता है।
Verse 18
वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः / त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह
महत् से यह त्रिविध अहंकार उत्पन्न हुआ—सत्त्वप्रधान ‘वैकारिक’, रजःप्रधान ‘तैजस’, और तमःप्रधान ‘भूतादि’।
Verse 19
अहङ्कारो ऽबिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः / आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः
अहंकार और अभिमान वही तत्त्व माने गए हैं जो अपने को कर्ता और मन्ता समझता है। वही आत्मा, पुद्गल और जीव कहलाता है, जिससे सब प्रवृत्तियाँ उत्पन्न होती हैं।
Verse 20
पञ्चभूतान्यहङ्कारात् तन्मात्राणि च जज्ञिरे / इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत्
अहंकार से पाँच महाभूत और तन्मात्राएँ उत्पन्न हुईं; उसी से इन्द्रियाँ और देवता भी प्रकट हुए। यह समस्त जगत् उसी की संतान के समान जन्मा है।
Verse 21
मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः / येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति
मन को अव्यक्त से उत्पन्न कहा गया है और उसे प्रथम विकार माना गया है। उसी के द्वारा जीव अपने को कर्ता मानता है और भूत आदि तत्त्वों का ज्ञान करता है।
Verse 22
वैकारिकादहङ्कारात् सर्गो वैकारिको ऽभवत् / तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश
वैकारिक (सात्त्विक) अहंकार से वैकारिक सृष्टि हुई। तैजस (राजस) से इन्द्रियाँ उत्पन्न होती हैं; और उन इन्द्रियों के अधिष्ठाता दस देव वैकारिक कहे गए हैं।
Verse 23
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् / भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन् प्रजाः
वहाँ ग्यारहवें तत्त्व के रूप में मन उत्पन्न हुआ; वह अपने गुण से द्विविध स्वभाव वाला है। यह भूत और तन्मात्राओं की सृष्टि है; और भूतादि मूल से प्रजाएँ उत्पन्न हुईं।
Verse 24
भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह / आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्
भूतादि (तामस अहंकार) ने विकार को प्राप्त होकर केवल शब्द-तन्मात्रा की सृष्टि की। उसी से शब्द-लक्षण वाला, शुषिर और सर्वव्यापी आकाश उत्पन्न हुआ।
Verse 25
आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह / वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः
आकाश विकार को प्राप्त होकर केवल स्पर्श-तन्मात्रा की सृष्टि करता है। उससे वायु उत्पन्न होती है; इसलिए स्पर्श उसका गुण माना गया है।
Verse 26
वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह / ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते
वायु भी विकार को प्राप्त होकर केवल रूप-तन्मात्रा की सृष्टि करती है। वायु से ज्योति (अग्नि/तेज) उत्पन्न होती है; रूप उसका गुण कहा गया है।
Verse 27
ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह / संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु
ज्योति (तेज) भी विकार को प्राप्त होकर केवल रस-तन्मात्रा की सृष्टि करती है। उससे जल उत्पन्न होते हैं—वे जल जिनका आधार रस है।
Verse 28
आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे / संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः
जल भी विकार को प्राप्त होकर केवल गन्ध-तन्मात्रा की सृष्टि करते हैं। उससे संघात (घनत्व/ठोसपन) उत्पन्न होता है; इसलिए गन्ध उसका गुण माना गया है।
Verse 29
आकाशं शब्दमात्रं यत् स्पर्शमात्रं समावृणोत् / द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्
आकाश, जिसका एकमात्र गुण शब्द है, स्पर्श-गुण से आच्छादित हुआ; तब उससे वायु उत्पन्न हुई, जो शब्द और स्पर्श—दो गुणों वाली है।
Verse 30
रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ / त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्
फिर रूप भी प्रविष्ट हुआ, और शब्द व स्पर्श—ये दोनों गुण साथ रहे; तब उससे त्रिगुणी अग्नि उत्पन्न हुई, जो शब्द, स्पर्श और रूप से युक्त है।
Verse 31
शब्द स्पर्शश्च रूपं च रसमात्रं समाविशन् / तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः
शब्द, स्पर्श, रूप और रस-तन्मात्रा के प्रवेश से जल उत्पन्न हुआ; उसे चार गुणों वाला जानना चाहिए, जिसका सार रस है।
Verse 32
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धं समाविशन् / तसमात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते
जब शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध—ये सब उसमें प्रवेश करते हैं, तब पाँच गुणों वाली पृथ्वी उत्पन्न होती है; वही भूतों में सबसे स्थूल कही जाती है।
Verse 33
शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः / परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम्
इसलिए वे विशेष—शान्त, घोर और मूढ—ऐसे स्मरण किए गए हैं; और परस्पर प्रवेश के कारण वे एक-दूसरे को धारण करते हैं।
Verse 34
एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात् / नाशक्नुवन् प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः
ये सातों महात्मा परस्पर आश्रित थे; जब तक वे पूर्ण रूप से एकत्र न हुए, तब तक प्रजाओं की सृष्टि करने में समर्थ न हो सके।
Verse 35
पुरुषाधिष्ठितात्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च / महादादयो विशेषान्ता ह्मण्डमुत्पादयन्ति ते
पुरुष के अधिष्ठान और अव्यक्त (प्रकृति) की अनुग्रह-शक्ति से, महत् से लेकर विशेष-तत्त्वों तक के समस्त तत्त्व मिलकर ब्रह्माण्ड-रूप अण्ड को उत्पन्न करते हैं।
Verse 36
एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् / विशेषेभ्यो ऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम्
वह अण्ड एक ही क्षण में जल के बुलबुले की भाँति उत्पन्न हुआ; विशेष-तत्त्वों से वह विशाल ब्रह्माण्ड-अण्ड बना और वह महान् अण्ड जल पर स्थित रहा।
Verse 37
तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः / प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
उस अण्ड के भीतर सृष्टि-कार्य के साधन और परमेश्वर के प्रयोजन की पूर्ण सिद्धि प्रकट हुई। उस प्राकृत अण्ड में क्षेत्रज्ञ प्रकट हुआ, जो ‘ब्रह्मा’ नाम से प्रसिद्ध है।
Verse 38
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते / आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
वही प्रथम शरीरी था, वही ‘पुरुष’ कहलाता है। भूतों का आदिकर्ता होकर वह ब्रह्मा से भी पूर्व प्रकट हुआ।
Verse 39
यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम् / हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्ति सनातनम्
उसे परम पुरुष—हंस—कहते हैं, जो प्रधान (प्रकृति) से परे स्थित है; वही हिरण्यगर्भ, कपिल, और छन्दों-स्वरूप सनातन प्रभु है।
Verse 40
मेरुरुल्बमभूत् तस्य जरायुश्चापि पर्वताः / गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन् परमात्मनः
उस परमात्मा के लिए मेरु गर्भ-कोष (उल्ब) बना, पर्वत आवरण-झिल्लियाँ (जरायु) बने, और समुद्र उसके गर्भोदक—गर्भ-जल—हुए।
Verse 41
तस्मिन्नण्डे ऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् / चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
उस अण्ड के भीतर देव, असुर और मनुष्यों सहित समस्त विश्व प्रकट हुआ; चन्द्र-सूर्य, नक्षत्र, ग्रह तथा वायु भी उसी में उत्पन्न हुए।
Verse 42
अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् / आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः
ब्रह्माण्ड बाहर से जल द्वारा आवृत है, जो दस गुना परिमाण में है; और वे जल भी दस गुना होकर बाहर से तेज (अग्नि) द्वारा घिरे हैं।
Verse 43
तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम् / आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम्
तेज भी दस गुना होकर बाहर से वायु द्वारा आवृत है; वायु आकाश से घिरी है; और आकाश, भूतादि—तत्त्वों के आदिकारण—से आवृत है।
Verse 44
भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् / एते लोका महात्मनः सर्वतत्त्वाभिमानिनः
हे महात्मन्! भूतादि तत्त्वसमूह महत् से आच्छादित है; और महत् भी उसी प्रकार अव्यक्त से आवृत है। हे उदारहृदय! ये लोक सर्व तत्त्वों के अभिमान से व्याप्त हैं।
Verse 45
वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः / ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः
वहाँ पुरुष—उसी आत्मस्वरूप में स्थित—स्थिर होकर निवास करते हैं। वहाँ योगधर्म से युक्त ईश्वरस्वरूप महात्मा तथा अन्य तत्त्वचिन्तक मुनि भी निवास करते हैं।
Verse 46
सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः / एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्
वे सर्वज्ञ हैं, रजोगुण की चंचलता शान्त हो चुकी है, और उनका मन सदा प्रसन्न व शान्त रहता है। मुनि कहते हैं कि यह अण्ड (ब्रह्माण्ड) इन सात प्राकृत आवरणों से घिरा है।
Verse 47
एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना द्विजाः / एतत् प्राधानिकं कार्यं यन्मया बीजमीरितम् / प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः
हे द्विजो! इतना ही कहा जा सकता है—यह माया अत्यन्त गहन है। यह प्रधाना (प्रकृति) का कार्य है, वही बीज जिसे मैंने कहा। और वैदिक श्रुति यही बताती है कि यह प्रजापति की परम मूर्ति है।
Verse 48
ब्रह्माण्डमेतत् सकलं सप्तलोकतलान्वितम् / द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः
यह सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड—सप्त लोकों और तललोकों सहित—उस दिव्य परमेश्वर (परमेष्ठिन्) का दूसरा शरीर कहा गया है।
Verse 49
हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा वै कनकाण्डजः / तृतीयं भगवद्रूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः
हिरण्यगर्भ—स्वयं भगवान् ब्रह्मा, स्वर्णाण्ड से उत्पन्न—को वेदार्थ जानने वाले भगवन् का तृतीय स्वरूप कहते हैं।
Verse 50
रजोगुणमयं चान्यद् रूपं तस्यैव धीमतः / चतुर्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते
उस परम धीमान् प्रभु का एक अन्य रूप रजोगुणमय है; वही चतुर्मुख भगवान् ब्रह्मा होकर जगत्-सृष्टि में प्रवृत्त होता है।
Verse 51
सृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः / सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम्
स्वयं विष्णु—विश्वेश्वर, सर्वात्मा और सर्वतोमुख—सत्त्वगुण का आश्रय लेकर समस्त सृष्ट जगत् की रक्षा करते हैं।
Verse 52
अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः / तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत्
प्रलयकाल में वही देव—परमेश्वर, सर्वात्मा—तमोगुण का आश्रय लेकर रुद्र बनकर जगत् का संहार करते हैं।
Verse 53
एको ऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः / सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः / एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः
वह शुभ महादेव वास्तव में एक ही होकर भी यहाँ त्रिविध रूप से स्थित है। सृष्टि, पालन और लय के कार्यों से वह मानो गुणयुक्त दिखता है, पर वह निर्गुण और निरञ्जन है। वह एक है; फिर वही द्विधा, त्रिधा और पुनः बहुधा हो जाता है।
Verse 54
योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च / नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया
योगेश्वर अपनी दिव्य लीला से देहों को उत्पन्न भी करता है और रूपान्तरित भी; वह उन्हें अनेक रूप, कर्म, रूप-लक्षण और नाम प्रदान करता है।
Verse 55
हिताय चैव भक्तानां स एव ग्रसते पुनः / त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैकाल्ये संप्रवर्तते / सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च विशेषतः
भक्तों के कल्याण हेतु वही प्रभु फिर से जगत् को अपने में लीन कर लेता है। अपने स्वरूप को त्रिविध करके वह त्रिकाल में प्रवृत्त होता है—वह सृजन करता है, संहार करता है और विशेषतः साक्षीभाव से निरीक्षण करता है।
Verse 56
यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः / गुणात्मकत्वात् त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते
क्योंकि वह जगत् की सृष्टि करके उसका अनुग्रहपूर्वक पालन करता है और फिर प्रजाओं का संहार भी करता है; तथा गुणों के सारस्वरूप होकर त्रिकाल में प्रवृत्त रहता है—इसलिए वह एक ही कहा जाता है।
Verse 57
अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः / आदित्वादादिदेवो ऽसौ अजातत्वादजः स्मृतः
आदि में वही सनातन हिरण्यगर्भ प्रकट हुआ। प्रथम होने से वह आदिदेव कहलाता है, और अजन्मा होने से ‘अज’ के नाम से स्मरण किया जाता है।
Verse 58
पातियस्मात् प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः / देवेषु च महादेवो माहदेव इति स्मृतः
क्योंकि वह समस्त प्रजाओं की रक्षा करता है, इसलिए ‘प्रजापति’ कहलाता है; और देवों में वही महादेव है, इसलिए ‘माहादेव’ के नाम से स्मरण किया जाता है।
Verse 59
बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा परत्वात् परमेश्वरः / वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परिभाषितः
अपनी व्यापकता से वह ‘ब्रह्मा’ कहलाता है; अपनी परता से ‘परमेश्वर’ कहा जाता है। और स्वाधीन अधिपत्य तथा किसी के वश में न होने से वह ‘ईश्वर’ परिभाषित है।
Verse 60
ऋषिः सर्वत्रगत्वेन हरिः सर्वहरो यतः / अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति स स्मृतः
सर्वत्र गमन करने से वह ‘ऋषि’ कहलाता है; सब कुछ हर लेने से ‘हरि’ स्मृत है। और अजन्मा तथा सर्वप्रथम होने से वह ‘स्वयंभू’—स्वयंजात—कहा जाता है।
Verse 61
नराणामयनो यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः / हरः संसारहरणाद् विभुत्वाद् विष्णुरुच्यते
जिससे समस्त नर-प्राणियों का आश्रय और परम गन्तव्य (अयन) है, इसलिए वह ‘नारायण’ स्मृत है। संसार का हरण करने से वह ‘हर’ कहलाता है; और अपनी सर्वव्यापक विभुता से ‘विष्णु’ कहा जाता है।
Verse 62
भगवान् सर्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः / सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः
समस्त ज्ञान के ऐश्वर्य और सबकी रक्षा करने से वह ‘भगवान्’ स्मृत है; वह ‘ॐ’ भी है। सर्वविज्ञान के कारण वह ‘सर्वज्ञ’ कहलाता है; और क्योंकि वह सबमें व्याप्त होकर सबरूप है, इसलिए ‘सर्व’ कहा जाता है।
Verse 63
शिवः स निर्मलो यस्माद् विभुः सर्वगतो यतः / तारणात् सर्वदुः खानां तारकः परिगीयते
निर्मल और निष्कलंक होने से वह ‘शिव’ कहलाता है; सर्वत्र व्याप्त होने से ‘विभु’ स्मृत है। और समस्त दुःखों से पार उतारने के कारण वह ‘तारक’—उद्धारक—के रूप में गाया जाता है।
Verse 64
बहुनात्र किमुक्तेन सर्वं ब्रह्ममयं जगत् / अनेकभेदभिन्नस्तु क्रीडते परमेश्वरः
यहाँ अधिक कहने से क्या लाभ? यह समस्त जगत् ब्रह्ममय है; तथापि परमेश्वर अनेक भेदों में विभक्त-सा होकर अपनी दिव्य लीला करता है।
Verse 65
इत्येष प्राकृतः सर्गः संक्षेपात् कथितो मया / अबुद्धिपूर्वको विप्रा ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत
इस प्रकार यह प्राकृत सर्ग मैंने संक्षेप में कहा। अब, हे विप्रों, अबुद्धिपूर्वक प्रवृत्त होने वाली ब्राह्मी सृष्टि को समझो।
It is the dissolution into Prakṛti when the guṇas return to equilibrium and Puruṣa abides in itself; it corresponds to Brahmā’s ‘night’ and lasts until manifestation begins again.
Ahaṅkāra is described as the principle of doership and identification (jīva/pudgala language), yet the Supreme Brahman remains the Antaryāmin who pervades and governs all tattvas; functional individuality arises within Prakṛti’s evolutes under the Lord’s impetus.
It presents a samanvaya: one Supreme Lord is named with both Śaiva and Vaiṣṇava epithets and manifests functionally as Brahmā (rajas), Viṣṇu (sattva), and Rudra (tamas), while remaining nirguṇa and one.