
Varnāśrama-Krama, Vairāgya as the Ground of Saṃnyāsa, and Brahmārpaṇa Karma-yoga
पिछले अध्याय में वर्ण और आश्रमों का विधान सुनकर ऋषि आश्रम-धर्म का क्रम पूछते हैं। भगवान कूर्म ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ और यति/संन्यास का सामान्य अनुक्रम बताते हैं, पर ‘युक्त कारण’—विशेषतः सच्चे ज्ञान, विवेक और तीव्र वैराग्य—उदय होने पर अपवाद भी स्वीकारते हैं। वे गृहस्थ के विवाह, यज्ञ और संतान-धर्म का वर्णन करते हुए कहते हैं कि प्रबल वैराग्य हो तो कुछ विधियाँ अपूर्ण रहने पर भी तत्काल संन्यास संभव है, और आश्रमों में लौटने-फिरने के नियम भी बताते हैं। फिर उपदेश भीतर की साधना पर आता है: फलासक्ति-रहित कर्म मुक्तिदायक है और सर्वोच्च भाव ‘ब्रह्मार्पण’ है—सारे कर्म और उनके फल ब्रह्म/ईश्वर को अर्पित करना। शुद्ध कर्म से शांति, शांति से ब्रह्म-साक्षात्कार; ज्ञान और अनुशासित कर्म से योग व नैष्कर्म्य, अंततः जीवन्मुक्ति और परमात्मा (महेश्वर/परमेश्वर) में लय। अध्याय अंत में कहता है कि सिद्धि इसी समन्वित मर्यादा का पालन करने से होती है, उल्लंघन से नहीं।
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः वर्णा भगवतोद्दिष्टाश्चत्वारो ऽप्याश्रमास्तथा / इदानीं क्रममस्माकमाश्रमाणां वद प्रभो
इस प्रकार श्रीकूर्मपुराण की षट्साहस्त्री संहिता के पूर्वविभाग में द्वितीय अध्याय समाप्त हुआ। ऋषियों ने कहा—भगवान् ने चारों वर्ण और वैसे ही चारों आश्रम बताए हैं; अब, हे प्रभो, हमारे आश्रमों का क्रम से वर्णन कीजिए।
Verse 2
श्रीकूर्म उवाच ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा / क्रमेणैवाश्रमाः प्रोक्ताः कारणादन्यथा भवेत्
श्रीकूर्म ने कहा—ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ और यति—ये आश्रम क्रम से बताए गए हैं; केवल उचित कारण होने पर ही क्रम से भिन्न आचरण हो सकता है।
Verse 3
उत्पन्नज्ञानविज्ञानो वैराग्यं परमं गतः / प्रव्रजेद् ब्रह्मचर्यात् तु यदिच्छेत् परमां गतिम्
जब सच्चा ज्ञान और अनुभूत विवेक उत्पन्न हो जाए और परम वैराग्य प्राप्त हो, तब यदि कोई परम गति (मोक्ष) चाहता हो तो वह ब्रह्मचर्य आश्रम से ही प्रव्रज्या ले।
Verse 4
दारानाहृत्य विधिवदन्यथा विविधैर्मखैः / यजेदुत्पादयेत् पुत्रान् विरक्तो यदि संन्यसेत्
विधिपूर्वक पत्नी को ग्रहण करके, फिर विविध यज्ञों द्वारा यजन करे और पुत्र उत्पन्न करे; और जब वैराग्य हो जाए तब संन्यास ले।
Verse 5
अनिष्ट्वा विधिवद् यज्ञैरनुत्पाद्य तथात्मजम् / नगार्हस्थ्यं गृहीत्यक्त्वा संन्यसेद् बुद्धिमान् द्विजः
जो बुद्धिमान द्विज विधिपूर्वक यज्ञ किए बिना और पुत्र उत्पन्न किए बिना गृहस्थाश्रम को छोड़कर संन्यास न ले।
Verse 6
अथ वैराग्यवेगेन स्थातुं नोत्सहते गृहे / तत्रैव संन्यसेद् विद्वाननिष्ट्वापि द्विजोत्तमः
फिर वैराग्य के वेग से यदि वह गृह में ठहरने में समर्थ न रहे, तो विद्वान श्रेष्ठ द्विज वहीं संन्यास ले—यद्यपि उसने यज्ञ न भी किए हों।
Verse 7
अन्यथा विविधैर्यज्ञैरिष्ट्वा वनमथाक्षयेत् / तपस्तप्त्वा तपोयोगाद् विरक्तः संन्यसेद् यदि
अन्यथा विविध यज्ञों का विधिपूर्वक अनुष्ठान करके फिर वन में निवास करे। तपोयोग के अनुशासन से तपस्या करके जब वैराग्य उत्पन्न हो, तब संन्यास लेकर प्रव्रज्या करे।
Verse 8
वानप्रस्थाश्रमं गत्वा न गृहं प्रविशेत् पुनः / न संन्यासी वनं चाथ ब्रह्माचर्यं न साधकः
वानप्रस्थ आश्रम में प्रवेश करके फिर गृहस्थ-गृह में लौटना नहीं चाहिए। वैसे ही संन्यासी को वानप्रस्थ-रीति में नहीं लौटना चाहिए; और साधक को अपने उचित अनुशासन को छोड़कर ब्रह्मचर्य-आश्रम में पीछे नहीं जाना चाहिए।
Verse 9
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा द्विजः / प्रव्रजेत गृही विद्वान् वनाद् वा श्रुतिचोदनात्
प्राजापत्य इष्टि अथवा अग्नि-सम्बन्धी यज्ञ को विधिपूर्वक निश्चित करके (करके), विद्वान् द्विज गृहस्थ वेद-आज्ञा के अनुसार प्रव्रज्या करे। या वानप्रस्थ होकर वन में रहकर भी श्रुति-चोदना से संन्यास ग्रहण करे।
Verse 10
प्रकर्तुमसमर्थो ऽपि जुहोतियजतिक्रियाः / अन्धः पङ्गुर्दरिद्रो वा विरक्तः संन्यसेद् द्विजः
यदि द्विज हवन-यजन आदि क्रियाएँ करने में असमर्थ भी हो, चाहे वह अंधा हो, लंगड़ा हो, दरिद्र हो, या अंतःकरण से विरक्त हो—तो उसे संन्यास ग्रहण करना चाहिए।
Verse 11
सर्वेषामेव वैराग्यं संन्यासाय विधीयते / पतत्येवाविरक्तो यः संन्यासं कर्तुमिच्छति
सबके लिए संन्यास का विधान वैराग्य पर ही आधारित है। जो अविरक्त होकर भी संन्यास करना चाहता है, वह निश्चय ही पतित होता है।
Verse 12
एकस्मिन्नथवा सम्यग् वर्तेतामरणं द्विजः / श्रद्धावनाश्रमे युक्तः सो ऽमृतत्वाय कल्पते
जो द्विज केवल एक ही आश्रम में भी श्रद्धा सहित और नियमपूर्वक सम्यक् आचरण करता है, वह अमृतत्व (मोक्ष) के योग्य होता है।
Verse 13
न्यायागतधनः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः / स्वधर्मपालको नित्यं सो ऽमृतत्वाय कल्पते
जिसका धन न्याय से अर्जित हो, जो शांत हो, ब्रह्मविद्या में परायण हो और नित्य अपने स्वधर्म का पालन करे—वह अमृतत्व (मोक्ष) के योग्य होता है।
Verse 14
ब्रह्मण्याधाय क्रमाणि निःसङ्गः कामवर्जितः / प्रसन्नेनैव मनसा कुर्वाणो याति तत्पदम्
जो अपने कर्मों को ब्रह्म में अर्पित कर, आसक्ति-रहित और कामना-रहित होकर, प्रसन्न मन से कर्म करता है—वह उस परम पद को प्राप्त होता है।
Verse 15
ब्रह्मणा दीयते देयं ब्रह्मणे संप्रदीयते / ब्रह्मैव दीयते चेति ब्रह्मार्पणमिदं परम्
दान ब्रह्म द्वारा दिया जाता है, ब्रह्म को ही समर्पित किया जाता है, और जो दिया जाता है वह भी ब्रह्म ही है—यह ब्रह्मार्पण परम है।
Verse 16
नाहं कर्ता सर्वमेतद् ब्रह्मैव कुरुते तथा / एतद् ब्रह्मार्पणं प्रोक्तमृषिभिः तत्त्वदर्शिभिः
“मैं कर्ता नहीं; यह सब ब्रह्म ही उसी प्रकार करता है”—ऐसा ‘सब कुछ ब्रह्म में अर्पण’ तत्त्वदर्शी ऋषियों ने कहा है।
Verse 17
प्रीणातु भगवानीशः कर्मणानेन शाश्वतः / करोति सततं बुद्ध्या ब्रह्मार्पणमिदं परम्
इस कर्म से शाश्वत भगवान् ईश प्रसन्न हों। जो स्थिर बुद्धि से निरन्तर अपने समस्त कर्मों को ब्रह्म में अर्पित करता है, वही यह परम अर्पण है।
Verse 18
यद्वा फलानां संन्यासं प्रकुर्यात् परमेश्वरे / कर्मणामेतदप्याहुः ब्रह्मार्पणमनुत्तमम्
अथवा परमेश्वर में कर्मफलों का संन्यास करे; इसे भी ज्ञानीजन कर्मों का अनुत्तम ब्रह्मार्पण कहते हैं।
Verse 19
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं सङ्गवर्जितम् / क्रियते विदुषा कर्म तद्भवेदपि मोक्षदम्
जो कर्म ‘यह करना ही है’ ऐसा मानकर, नियत कर्तव्य रूप से, आसक्ति-रहित होकर किया जाता है—वह कर्म विद्वान के द्वारा किया जाए तो मोक्षदायक भी होता है।
Verse 20
अन्यथा यदि कर्माणि कुर्यान्नित्यमपि द्विजः / अकृत्वा फलसंन्यासं बध्यते तत्फलेन तु
अन्यथा, यदि द्विज नित्य भी कर्म करे, पर फल-त्याग न करे, तो वह उन्हीं फलों से बँध जाता है।
Verse 21
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वा कर्माश्रितं फलम् / अविद्वानपि कुर्वोत कर्माप्नोत्यचिरात् पदम्
इसलिए, हर प्रकार से प्रयत्न करके कर्म पर आश्रित फल को त्यागकर, अविद्वान भी कर्तव्य-कर्म करे; (ऐसे) कर्म से वह शीघ्र ही परम पद को प्राप्त होता है।
Verse 22
कर्मणा क्षीयते पापमैहिकं पौर्विकं तथा / मनः प्रसादमन्वेति ब्रह्म विज्ञायते ततः
धर्मयुक्त कर्म से इस जीवन का और पूर्वजन्म का पाप क्षीण होता है। तब मन में प्रसन्नता आती है, और उसी से ब्रह्म का यथार्थ बोध होता है।
Verse 23
कर्मणा सहिताज्ज्ञानात् सम्यग् योगो ऽबिजायते / ज्ञानं च कर्मसहितं जायते दोषवर्जितम्
कर्म से संयुक्त ज्ञान से सम्यक् योग उत्पन्न होता है; और कर्म से युक्त ज्ञान स्वयं भी दोषों से रहित होकर प्रकट होता है।
Verse 24
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र तत्राश्रमे रतः / कर्माणीश्वरतुष्ट्यर्थं कुर्यान्नैष्कर्म्यमाप्नुयात्
इसलिए, जहाँ-जहाँ अपने आश्रम-धर्म में स्थित हो, वहाँ पूर्ण प्रयत्न से ईश्वर की तुष्टि के लिए कर्म करे; इससे नैष्कर्म्य की प्राप्ति होती है।
Verse 25
संप्राप्य परमं ज्ञानं नैष्कर्म्यं तत्प्रसादतः / एकाकी निर्ममः शान्तो जीवन्नेव विमुच्यते
उसकी कृपा से परम ज्ञान और नैष्कर्म्य को प्राप्त करके साधक एकाकी, निर्मम और शान्त हो जाता है, और जीते-जी मुक्त हो जाता है।
Verse 26
वीक्षते परमात्मानं परं ब्रह्म महेश्वरम् / नित्यानन्दं निराभासं तस्मिन्नेव लयं व्रजेत्
परमात्मा—परब्रह्म महेश्वर—को नित्यानन्द, निराभास (आभासातीत) रूप में देखे; और उसी में लय को प्राप्त हो।
Verse 27
तस्मात् सेवेत सततं कर्मयोगं प्रसन्नधीः / तृप्तये परमेशस्य तत् पदं याति शाश्वतम्
इसलिए प्रसन्न और शुद्ध बुद्धि वाला साधक सदा कर्मयोग का आचरण करे। परमेश्वर की तृप्ति के लिए वह उस शाश्वत परम पद को प्राप्त होता है।
Verse 28
एतद् वः सथितं सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / न ह्येतत् समतिक्रम्य सिद्धिं विन्दति मानवः
यह तुम्हारे लिए चारों आश्रमों का समस्त उत्तम विधान स्थापित किया गया है। इसका उल्लंघन करके मनुष्य सिद्धि नहीं पाता।
Saṃnyāsa is authorized primarily by the rise of true knowledge (jñāna), realized discernment, and intense vairāgya; without dispassion, taking renunciation is said to lead to a fall.
It presents the normative expectation for a twice-born householder—proper marriage, prescribed sacrifices, and progeny—yet permits renunciation when overpowering dispassion makes household life untenable, even if customary sacrifices are incomplete.
Brahmārpaṇa is the inner offering in which the agent, action, and oblation are contemplated as Brahman; one acts without doership and offers deeds (or their fruits) to the Supreme, making karma itself a means toward purification and liberation.
Ordained duty performed without attachment to results purifies sin, yields serenity, and supports Brahman-realization; action bound to desire and fruit-binding attachment produces bondage, whereas niṣkāma karma can be liberative.
It speaks of the Supreme Self as highest Brahman and also as Maheśvara/Parameśvara, reflecting the Purāṇa’s Samanvaya tendency—uniting Vedāntic Brahman-realization with Īśvara-devotion vocabulary.