Adhyaya 19
Purva BhagaAdhyaya 1975 Verses

Adhyaya 19

Sūrya-vaṃśa Genealogy and the Supremacy of Tapas: Gāyatrī-Japa, Rudra-Darśana, and Śatarudrīya Upadeśa

इस अध्याय में सृष्टि-कथा से आगे बढ़कर नियत मानव-इतिहास का क्रम आता है। सूर्य की पत्नियों और संतानों का वर्णन करके मनु से इक्ष्वाकु आदि के माध्यम से सूर्यवंश की परंपरा मंधाता और आगे के उत्तराधिकारियों तक कही गई है। आगे वंश के एक राजा को धर्मयुक्त पुत्र की कामना में नारायण/वासुदेव की उपासना का उपदेश मिलता है, जिससे भक्ति को वंश और धर्म की जननी बताया गया है। फिर एक आदर्श राजर्षि विजय और अश्वमेध के बाद ऋषियों से पूछता है कि यज्ञ, तप या संन्यास में सर्वोच्च कल्याण क्या है; अनेक मुनि एक स्वर से कहते हैं कि यज्ञ और गृहस्थ-धर्म क्रमशः वनप्रस्थ की ओर परिपक्व होते हैं, पर शास्त्र-सार तप ही है जो मोक्ष देता है। राजा राज्य पुत्र को सौंपकर वर्ण-व्यवस्था सहित शासन बनाए रखता है और दीर्घ गायत्री-जप करता है; ब्रह्मा से दीर्घायु का वर पाता है। आगे तप से वह नीलकंठ अर्धनारीश्वर रूप रुद्र का दर्शन करता है, शतरुद्रीय-जप और भस्म-आचरण का उपदेश पाकर ब्रह्मलोक और सूर्य-मंडल के मार्ग से महेश्वर-पद को प्राप्त होता है। अंत में श्रवण-फल की प्रतिज्ञा देकर अध्याय समाप्त होता है।

All Adhyayas

Shlokas

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच अदितिः सुषुवे पुत्रमादित्यं कश्यपात् प्रभुम् / तस्यादित्यस्य चैवसीद् भार्याणां तु चतुष्टयम् / संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां निबोधत

इस प्रकार श्रीकूर्मपुराण की षट्साहस्त्री संहिता के पूर्वविभाग में अठारहवाँ अध्याय। सूत बोले—अदिति ने कश्यप से प्रभु आदित्य को पुत्र रूप में जना। उस आदित्य की चार पत्नियाँ थीं—संज्ञा, राज्ञी, प्रभा और छाया। अब उनके पुत्रों को सुनो।

Verse 2

संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम् / यमं च यमुनां चैव राज्ञी रैवतमेव च

त्वष्टा की पुत्री संज्ञा ने सूर्य से मनुओं में श्रेष्ठ मनु को जन्म दिया; तथा यम, यमुना, और राज्ञी तथा रैवत भी।

Verse 3

प्रभा प्रभातमादित्याच्छाया सावर्णमात्मजम् / शनिं च तपतीं चैव विष्टिं चैव यथाक्रमम्

आदित्य (सूर्य) से प्रभा ने प्रभात को जन्म दिया; और छाया ने अपने पुत्र सावर्ण, तथा शनि, तपती और विष्टि को क्रमशः उत्पन्न किया।

Verse 4

मनोस्तु प्रथमस्यासन् नव पुत्रास्तु संयमाः / इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च

प्रथम मनु के नौ संयमी पुत्र थे—इक्ष्वाकु, नभग, धृष्ट और शर्याति आदि।

Verse 5

नरिष्यन्तश्च नाभागो ह्यरिष्टः कारुषकस्तथा / पृषध्रश्च महातेजा नवैते शक्रसन्निभाः

नरिष्यन्त, नाभाग, अरिष्ट, कारुषक तथा महातेजस्वी पृषध्र—ये नौ वीर पराक्रम में शक्र (इन्द्र) के समान थे।

Verse 6

इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च सोमवंशविवृद्धये / बुधस्य गत्वा भवनं सोमपुत्रेण संगता

सोमवंश की वृद्धि हेतु ज्येष्ठा-वरिष्ठा इला बुध के भवन को गई और सोमपुत्र बुध से संयुक्त हुई।

Verse 7

असूत सौम्यजं देवी पुरूरवसमुत्तमम् / पितॄणां तृप्तिकर्तारं बुधादिति हि नः श्रुतम्

देवी ने सौम्य (बुध) से उत्तम पुरूरवा को जन्म दिया; हमने सुना है कि वह पितरों की तृप्ति कराने वाला, बुध से उत्पन्न था।

Verse 8

संप्राप्य पुंस्त्वममलं सुद्युम्न इति विश्रुतः / इला पुत्रत्रयं लेभे पुनः स्त्रीत्वमविन्दत

निर्मल पुरुषत्व पुनः प्राप्त कर वह सुद्युम्न नाम से प्रसिद्ध हुआ; इला से उसने तीन पुत्र पाए और फिर उसने स्त्रीत्व भी पुनः प्राप्त किया।

Verse 9

उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च / सर्वे ते ऽप्रतिमप्रख्याः प्रपन्नाः कमलोद्भवम्

उत्कल, गया तथा विनताश्व—ये सब अनुपम यशस्वी होकर कमल-सम्भव ब्रह्मा की शरण में गए।

Verse 10

इक्ष्वाकोश्चाभवद् वीरो विकुक्षिर्नाम पार्थिवः / ज्येष्ठः पुत्रशतस्यापि दश पञ्च च तत्सुताः

इक्ष्वाकु से विकुक्षि नामक वीर राजा उत्पन्न हुआ। इक्ष्वाकु के सौ पुत्रों में वह ज्येष्ठ था; और विकुक्षि के पंद्रह पुत्र हुए।

Verse 11

तेषाञ्ज्येष्ठः ककुत्स्थो ऽभूत् काकुत्स्थो हि सुयोधनः / सुयोधनात् पृथुः श्रीमान् विश्वकश्च पृथोः सुतः

उनमें ज्येष्ठ ककुत्स्थ हुआ; ककुत्स्थ ही सुयोधन कहलाया। सुयोधन से श्रीमान् पृथु उत्पन्न हुआ, और पृथु का पुत्र विश्वक था।

Verse 12

विश्वकादार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः / स गोकर्णमनुप्राप्य युवनाश्वः प्रतापवान्

विश्वक से बुद्धिमान आर्द्रक उत्पन्न हुआ; उसका पुत्र युवनाश्व था। वह प्रतापी युवनाश्व गोकर्ण को जाकर पहुँचा।

Verse 13

दृष्ट्वा तु गौतमं विप्रं तपन्तमनलप्रभम् / प्रणम्य दण्डवद् भूमौ पुत्रकामो महीपतिः / अपृच्छत् कर्मणा केन धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम्

अग्नि-प्रभ तप में दग्ध होते गौतम ब्राह्मण को देखकर, पुत्र-कामना से राजा ने भूमि पर दण्डवत् प्रणाम किया और पूछा—“किस कर्म से धर्मात्मा पुत्र प्राप्त हो?”

Verse 14

गौतम उवाच आराध्य पूर्वपुरुषं नारायणमनामयम् / अनादिनिधनं देवं धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम्

गौतम बोले—पूर्वपुरुष, निरामय, अनादि-अनन्त देव नारायण की आराधना करने से धर्मनिष्ठ और धर्मपरायण पुत्र प्राप्त होता है।

Verse 15

यस्य पुत्रः स्वयं ब्रह्मा पौत्रः स्यान्नीललोहितः / तमादिकृष्णमीशानमाराध्याप्नोति सत्सुतम्

जिसका पुत्र स्वयं ब्रह्मा हो और पौत्र नीललोहित (रुद्र) हो—उस आदिकृष्ण ईशान की आराधना से उत्तम, सद्गुणी पुत्र प्राप्त होता है।

Verse 16

न यस्य भगवान् ब्रह्मा प्रभावं वेत्ति तत्त्वतः / तमाराध्य हृषीकेशं प्राप्नुयाद्धार्मिकं सुतम्

जिसकी महिमा को स्वयं भगवान ब्रह्मा भी तत्त्वतः नहीं जान पाते—उस हृषीकेश की आराधना से धर्मनिष्ठ पुत्र प्राप्त होता है।

Verse 17

स गौतमवचः श्रुत्वा युवनाश्वो महीपतिः / आराधयन्महायोगं वासुदेवं सनातनम्

गौतम के वचन सुनकर पृथ्वीपति राजा युवनाश्व ने महायोग से साक्षात्कर्य सनातन वासुदेव की आराधना आरम्भ की।

Verse 18

तस्य पुत्रो ऽभवद् वीरः श्रावस्तिरिति विश्रुतः / निर्मिता येन श्रावस्तिर्गौडदेशे महापुरी

उसका पुत्र एक वीर हुआ, जो ‘श्रावस्ति’ नाम से प्रसिद्ध था; उसी ने गौड़देश में श्रावस्ती नामक महानगरी बसाई।

Verse 19

तस्माच्च बृहदश्वो ऽभूत् तस्मात् कुवलयाश्वकः / धुन्धुमारत्वमगमद् धुन्धुं हत्वा महासुरम्

उससे बृहदश्व उत्पन्न हुआ और उससे कुवलयाश्वक। महा-असुर धुन्धु का वध करके उसने ‘धुन्धुमार’ नाम प्राप्त किया।

Verse 20

धुन्धुमारस्य तनयास्त्रयः प्रोक्ता द्विजोत्तमाः / दृढाश्वश्चैव दण्डाश्वः कपिलाश्वस्तथैव च

हे द्विजोत्तम! धुन्धुमार के तीन पुत्र कहे गए—दृढाश्व, दण्डाश्व और कपिलाश्व।

Verse 21

दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः / हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु निकुम्भात् संहताश्वकः

दृढाश्व से प्रमोद उत्पन्न हुआ और उसका पुत्र हर्यश्व था। हर्यश्व से निकुम्भ हुआ और निकुम्भ से संहताश्वक उत्पन्न हुआ।

Verse 22

कृशाश्वश्च रणाश्वश्च संहताश्वस्य वै सुतौ / युवनाश्वो रणाश्वस्य शक्रतुल्यबलो युधि

संहताश्व के दो पुत्र थे—कृशाश्व और रणाश्व। रणाश्व का पुत्र युवनाश्व युद्ध में शक्र (इन्द्र) के समान बलवान था।

Verse 23

कृत्वा तु वारुणीमिष्टिमृषीणां वै प्रसादतः / लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं विष्णुभक्तमनुत्तमम् / मान्धातारं महाप्राज्ञं सर्वशस्त्रभृतां वरम्

फिर वारुणी इष्टि का अनुष्ठान करके, ऋषियों की कृपा से उसने अनुपम पुत्र पाया—मान्धाता—जो विष्णु-भक्तों में श्रेष्ठ, महाप्राज्ञ और समस्त शस्त्रधारियों में अग्रगण्य था।

Verse 24

मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूदम्बरीषश्च वीर्यवान् / मुचुकुन्दश्च पुण्यात्मा सर्वे शक्रसमा युधि

मान्धाता से पुरुकुत्स उत्पन्न हुए; और पराक्रमी अम्बरीष तथा पुण्यात्मा मुचुकुन्द भी हुए—वे सब युद्ध में शक्र (इन्द्र) के समान थे।

Verse 25

अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः / हरितो युवनाश्वस्य हारितस्तत्सुतो ऽभवत्

अम्बरीष के वंश में युवनाश्व नामक एक अन्य उत्तराधिकारी प्रसिद्ध हुआ। युवनाश्व से हरित उत्पन्न हुए और हरित के पुत्र हारित हुए।

Verse 26

पुरुकुत्सस्य दायादस्त्रसदस्युर्महायशाः / नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतिस्तत्सुतो ऽभवत्

पुरुकुत्स के वंश में महायशस्वी त्रसदस्यु उत्पन्न हुए। और नर्मदा के तट पर संभूति प्रकट हुए, जो उनके पुत्र बने।

Verse 27

विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य त्वनरण्यो ऽभवत् परः / बृहदशवो ऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तत्सुतो ऽभवत्

उसके पुत्र विष्णुवृद्ध हुए और उनसे श्रेष्ठ अनरण्य उत्पन्न हुए। अनरण्य के पुत्र बृहदश्व और बृहदश्व के पुत्र हर्यश्व हुए।

Verse 28

सो ऽतीव धार्मिको राजा कर्दमस्य प्रजापतेः / प्रसादाद्धार्मिकं पुत्रं लेभे सूर्यपरायणम्

वह राजा अत्यन्त धर्मपरायण था; प्रजापति कर्दम की कृपा से उसने एक धर्मात्मा पुत्र प्राप्त किया, जो सूर्य-परायण था।

Verse 29

स तु सूर्यं समभ्यर्च्य राजा वसुमनाः शुभम् / लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं त्रिधन्वानमरिन्दमम्

उस शुभबुद्धि और समृद्धचित्त राजा वसुमना ने सूर्यदेव की विधिपूर्वक आराधना करके शत्रुओं का दमन करने वाला, अनुपम पुत्र त्रिधन्वा प्राप्त किया।

Verse 30

अयजच्चाश्वमेधेन शत्रून् जित्वा द्विजोत्तमाः / स्वाध्यायवान् दानशीलस्तितिक्षुर्धर्मतत्परः

शत्रुओं को जीतकर उस द्विजश्रेष्ठ ने अश्वमेध यज्ञ किया। वह स्वाध्याय में रत, दानशील, सहनशील और धर्म में पूर्णतः तत्पर था।

Verse 31

ऋषयस्तु समाजग्मुर्यज्ञवाटं महात्मनः / वसिष्ठकश्यपमुखा देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः

तब महात्मा के यज्ञवाट में वसिष्ठ और कश्यप आदि के नेतृत्व में ऋषिगण एकत्र हुए, और इन्द्र के अग्रणी होकर देवगण भी वहाँ आए।

Verse 32

तान् प्रणम्य महाराजः पप्रच्छ विनयान्वितः / समाप्य विधिवद् यज्ञं वसिष्ठादीन् द्विजोत्तमान्

विधिपूर्वक यज्ञ पूर्ण करके, विनययुक्त महाराज ने उन्हें प्रणाम किया और वसिष्ठ आदि द्विजश्रेष्ठों से प्रश्न किया।

Verse 33

वसुमना उवाच किंस्विच्छेयस्करतरं लोके ऽस्मिन् ब्राह्मणर्षभाः / यज्ञस्तपो वा संन्यासो ब्रूत मे सर्ववेदिनः

वसुमना ने कहा—हे ब्राह्मणश्रेष्ठो! इस लोक में अधिक कल्याणकारी क्या है—यज्ञ, तप, या संन्यास? हे सर्ववेदविदो, मुझे बताइए।

Verse 34

वसिष्ठ उवाच अधीत्य वेदान् विधिवत् पुत्रानुत्पाद्य धर्मतः / इष्ट्वा यज्ञेश्वरं यज्ञैर् गच्छेद वनमथात्मवान्

वसिष्ठ बोले—विधिपूर्वक वेदों का अध्ययन करके, धर्मानुसार पुत्र उत्पन्न करके, और यज्ञों द्वारा यज्ञेश्वर का पूजन कर, आत्मसंयमी पुरुष फिर वन को जाए।

Verse 35

पुलस्त्य उवाच आराध्य तपसा देवं योगिनं परमेष्ठिनम् / प्रव्रजेद् विधिवद् यज्ञैरिष्ट्वा पूर्वं सुरोत्तमान्

पुलस्त्य बोले—तपस्या से योगियों के नाथ, परमेष्ठी देव का आराधन करके; पहले देवश्रेष्ठों के लिए यज्ञ विधिपूर्वक कर, फिर नियमानुसार संन्यास (प्रव्रज्या) ले।

Verse 36

पुलह उवाच यमाहुरेकं पुरुषं पुराणं परमेश्वरम् / तमाराध्य सहस्त्रांशुं तपसा मोक्षमाप्नुयात्

पुलह बोले—जिसे वे एक, पुरातन परम पुरुष, परमेश्वर कहते हैं; उस सहस्र-किरण वाले का तपस्या से आराधन करके मोक्ष प्राप्त होता है।

Verse 37

जमदग्निरुवाच अजस्य नाभावध्येकमीश्वरेण समर्पितम् / बीजं भगवता येन स देवस्तपसेज्यते

जमदग्नि बोले—अज (अजन्मा) के नाभि-कमल में ईश्वर द्वारा स्थापित वह एक अनुपम बीज, जिससे भगवान सृष्टि का प्रवर्तन करते हैं; वही देव तपस्या से पूज्य है।

Verse 38

विश्वामित्र उवाच यो ऽग्निः सर्वात्मको ऽनन्तः स्वयंभूर्विश्वतोमुखः / स रुद्रस्तपसोग्रेण पूज्यते नेतरैर्मखैः

विश्वामित्र बोले—जो अग्नि सर्वात्मा, अनन्त, स्वयंभू और विश्वतोमुख है; वही रुद्र है, और वह उग्र तपस्या से पूजित होता है, केवल अन्य यज्ञों से नहीं।

Verse 39

भरद्वाज उवाच यो यज्ञैरिज्यते देवो जातवेदाः सनातनः / स सर्वदैवततनुः पूज्यते तपसेश्वरः

भरद्वाज बोले—जो सनातन देव ‘जातवेद’ यज्ञों द्वारा पूजित होता है, वही समस्त देवताओं का स्वरूप है; वह तप के ईश्वर सदा वन्दनीय है।

Verse 40

अत्रिरुवाच यतः सर्वमिदं जातं यस्यापत्यं प्रजापतिः / तपः सुमहदास्थाय पूज्यते स महेश्वरः

अत्रि बोले—जिससे यह समस्त जगत उत्पन्न हुआ, और जिसके पुत्र स्वयं प्रजापति हैं; वह महेश्वर महान तप में स्थित होकर पूजित होता है।

Verse 41

गौतम उवाच यतः प्रधानपुरुषौ यस्य शक्तिमयं जगत् / स देवदेवस्तपसा पूजनीयः सनातनः

गौतम बोले—जिससे प्रधान और पुरुष उत्पन्न होते हैं, और जिसकी शक्ति से यह जगत व्याप्त है; वह सनातन देवों का देव तप द्वारा पूजनीय है।

Verse 42

कश्यप उवाच सहस्त्रनयनो देवः साक्षी स तु प्रजापतिः / प्रसीदति महायोगी पूजितस्तपसा परः

कश्यप बोले—सहस्रनेत्र देव साक्षी-स्वरूप है; वही प्रजापति है। वह परम महायोगी उच्च तप से पूजित होकर प्रसन्न होता है।

Verse 43

क्रतुरुवाच प्राप्ताध्ययनयज्ञस् लब्धपुत्रस्य चैव हि / नान्तरेण तपः कश्चिद्धर्मः शास्त्रेषु दृश्यते

क्रतु बोले—जिसने वेदाध्ययन और यज्ञफल प्राप्त कर लिया हो, और जिसे पुत्र भी प्राप्त हों—उसके लिए भी तप के बिना कोई धर्म शास्त्रों में नहीं दिखता।

Verse 44

इत्याकर्ण्य स राजर्षिस्तान् प्रणम्यातिहृष्टधीः / विसर्जयित्वा संपूज्य त्रिधन्वानमथाब्रवीत्

यह सुनकर राजर्षि अत्यन्त प्रसन्नचित्त होकर उन मुनियों को प्रणाम कर बैठा। फिर उन्हें विदा करके और त्रिधन्वान का विधिवत् पूजन कर उसने आगे कहा।

Verse 45

आराधयिष्ये तपसा देवमेकाक्षराह्वयम् / प्राणं बृहन्तं पुरुषमादित्यान्तरसंस्थितम्

मैं तपस्या द्वारा उस एकाक्षर-नामक देव का आराधन करूँगा—जो महान प्राण, महापुरुष है और आदित्य के भीतर स्थित है।

Verse 46

त्वं तु धर्मरतो नित्यं पालयैतदतन्द्रितः / चातुर्वर्ण्यसमायुक्तमशेषं क्षितिमण्डलम्

पर तुम सदा धर्म में रत रहकर, बिना प्रमाद के, चातुर्वर्ण्य-व्यवस्था से युक्त इस समस्त पृथ्वी-मण्डल का पालन-शासन करो।

Verse 47

एवमुक्त्वा स तद्राज्यं निधायात्मभवे नृपः / जगामारण्यमनघस्तपश्चर्तुमनुत्तमम्

ऐसा कहकर वह निष्पाप नरेश अपना राज्य अपने ही पुत्र को सौंपकर, उत्तम से भी उत्तम तप करने हेतु वन को चला गया।

Verse 48

हिमवच्छिखरे रम्ये देवदारुवने शुभे / कन्दमूलफलाहारो मुन्यन्नैरयजत् सुरान्

हिमालय की रमणीय चोटी पर, शुभ देवदारु-वन में, कन्द-मूल-फल का आहार करने वाले उस मुनि ने मुनियों के सरल अन्न से देवताओं का यजन-पूजन किया।

Verse 49

संवत्सरशतं साग्रं तपोनिर्धूतकल्मषः / जजाप मनसा देवीं सावित्ररिं वेदमातरम्

तपस्या से पाप-कल्मष धोकर उसने सौ वर्ष से भी अधिक समय तक मन ही मन वेदमाता देवी सावित्री का जप किया।

Verse 50

तस्यैवं जपतो देवः स्वयंभूः परमेश्वरः / हिरण्यगर्भो विश्वात्मा तं देशमगमत् स्वयम्

उसके इस प्रकार जप करते रहने पर स्वयंभू परमेश्वर—हिरण्यगर्भ, विश्वात्मा—वही देव स्वयं उस स्थान पर आए।

Verse 51

दृष्ट्वा देवं समायान्तं ब्रह्माणं विश्वतोमुखम् / ननाम शिरसा तस्य पादयोर्नाम कीर्तयन्

सर्वदिशामुख ब्रह्मा देव को आते देखकर उसने उनके चरणों में सिर झुकाया और नाम-कीर्तन करते हुए प्रणाम किया।

Verse 52

नमो देवाधिदेवाय ब्रह्मणे परमात्मने / हिर्ण्यमूर्तये तुभ्यं सहस्त्राक्षाय वेधसे

देवों के भी अधिदेव, ब्रह्मन् परमात्मा को नमस्कार। स्वर्णमय स्वरूप वाले, सहस्रनेत्र, सर्वविधाता वेधस्! आपको प्रणाम।

Verse 53

नमो धात्रे विधात्रे च नमो वेदात्ममूर्तये / सांख्ययोगाधिगम्याय नमस्ते ज्ञानमूर्तये

धाता और विधाता को नमस्कार; वेदस्वरूप को नमस्कार। सांख्य और योग से प्राप्त होने वाले, ज्ञानस्वरूप प्रभो! आपको प्रणाम।

Verse 54

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं स्त्रष्ट्रे सर्वार्थवेदिने / पुरुषाय पुराणाय योगिनां गुरवे नमः

आप त्रिमूर्ति-स्वरूप प्रभु को नमस्कार है; सृष्टिकर्ता, समस्त अर्थों और पुरुषार्थों के ज्ञाता को प्रणाम। आद्य पुराण पुरुष, योगियों के गुरु को नमः।

Verse 55

ततः प्रसन्नो भगवान् विरिञ्चो विश्वभावनः / वरं वरय भद्रं ते वरदो ऽस्मीत्यभाषत

तब विश्व का पालन करने वाले भगवान् विरिञ्च (ब्रह्मा) प्रसन्न हुए और बोले—“वर माँगो; तुम्हारा कल्याण हो। मैं वर देने वाला हूँ।”

Verse 56

राजोवाच जपेयं देवदेवेश गायत्रीं वेदमातरम् / भूयो वर्षशतं साग्रं तावदायुर्भवेन्मम

राजा बोला—“हे देवदेवेश! यदि मैं वेदमाता गायत्री का जप करूँ, तो क्या मेरा आयुष्य फिर उतना बढ़कर पूरे सौ वर्ष और उससे भी अधिक हो जाएगा?”

Verse 57

बाढमित्याह विश्वात्मा समालोक्य नराधिपम् / स्पृष्ट्वा कराभ्यां सुप्रीतस्तत्रैवान्तरधीयत

“तथास्तु,” कहकर विश्वात्मा ने राजा को देखा; फिर अत्यन्त प्रसन्न होकर दोनों हाथों से स्पर्श किया और वहीं अन्तर्धान हो गए।

Verse 58

सो ऽपि लब्धवरः श्रीमान् जजापातिप्रसन्नधीः / शान्तस्त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः

वह भी वर पाकर श्रीसम्पन्न हुआ; प्रजापति की कृपा से उसकी बुद्धि प्रसन्न व निर्मल हो गई। वह शान्त स्वभाव का था, तीनों संध्याओं में स्नान करता और कन्द-मूल-फल का आहार करता।

Verse 59

तस्य पूर्णे वर्षशते भगवानुग्रदीधितिः / प्रादुरासीन्महायोगी भानोर्मण्डलमध्यतः

उसके सौ वर्ष पूर्ण होते ही भगवान उग्रदीधिति, महायोगी, सूर्य-मण्डल के मध्य से प्रकट हुए।

Verse 60

तं दृष्ट्वा वेदविदुषं मण्डलस्थं सनातनम् / स्वयंभुवमनाद्यन्तं ब्रह्माणं विस्मयं गतः

वेदों के ज्ञाता, मण्डल में स्थित, सनातन, स्वयंभू, अनादि-अन्त ब्रह्मा को देखकर वह विस्मय में पड़ गया।

Verse 61

तुष्टाव वैदिकैर्मन्त्रैः सावित्र्या च विशेषतः / क्षणादपश्यत् पुरुषं तमेव परमेश्वरम्

उसने वैदिक मन्त्रों से, विशेषतः सावित्री (गायत्री) से, स्तुति की; क्षण भर में उसी पुरुष परमेश्वर का दर्शन किया।

Verse 62

चतुर्मुखं जटामौलिमष्टहस्तं त्रिलोचनम् / चन्द्रावयवलक्षमाणं नरनारीतनुं हरम्

उसने हर (शिव) को देखा—चतुर्मुख, जटामुकुटधारी, अष्टहस्त, त्रिलोचन, चन्द्र-चिह्नित, और नर-नारी-तनु (अर्धनारीश्वर) रूप।

Verse 63

भासयन्तं जगत् कृत्स्नं नीलकण्ठं स्वरश्मिभिः / रक्ताम्बरधरं रक्तं रक्तमाल्यानुलेपनम्

मैंने नीलकण्ठ प्रभु को देखा, जो अपने किरणों से समस्त जगत् को प्रकाशित करते हैं—लाल वस्त्रधारी, लाल तेजस्वी, लाल मालाओं और लाल अनुलेपन से विभूषित।

Verse 64

तद्भावभावितो दृष्ट्वा सद्भावेन परेण हि / ननाम शिरसा रुद्रं सावित्र्यानेन चैव हि

उस दिव्य भाव से पूर्णतः अभिभूत होकर उन्हें देखकर, परम शुद्ध भक्ति से भरकर उसने सिर झुकाकर रुद्र का प्रणाम किया और सावित्री (गायत्री) मन्त्र से भी वन्दना की।

Verse 65

नमस्ते नीलकण्ठाय भास्वते परमेष्ठिने / त्रयीमयाय रुद्राय कालरूपाय हेतवे

हे नीलकण्ठ! तेजस्वी परमेष्ठी! आपको नमस्कार। त्रयीमय रुद्र को, तथा कालरूप कारण-तत्त्व को नमस्कार।

Verse 66

तदा प्राह महादेवो राजानं प्रीतमानसः / इमानि मे रहस्यानि नामानि शृणु चानघ

तब प्रसन्नचित्त महादेव ने राजा से कहा—हे निष्पाप, मेरे ये रहस्य नाम सुनो।

Verse 67

सर्ववेदेषु गीतानि संसारशमनानि तु / नमस्कुरुष्व नृपते एभिर्मां सततं शुचिः

समस्त वेदों में वे स्तुतियाँ गाई गई हैं जो संसार-बन्धन को शान्त करती हैं। अतः हे नृपते, सदा शुद्ध रहकर इन्हीं (वैदिक स्तुतियों) से निरन्तर मुझे नमस्कार करो।

Verse 68

अध्यायं शतरुद्रीयं यजुषां सारमुद्धृतम् / जपस्वानन्यचेतस्को मय्यासक्तमना नृप

हे नृप, यजुर्वेद के साररूप शतरुद्रीय अध्याय का जप करो—चित्त को अन्यत्र न ले जाकर, मन को मुझमें आसक्त रखकर।

Verse 69

ब्रह्मचारी मिताहारो भस्मनिष्ठः समाहितः / जपेदामरणाद् रुद्रं स याति परमं पदम्

ब्रह्मचारी, मिताहारी, भस्म-निष्ठ और अंतर्मुखी होकर, मृत्यु-पर्यन्त रुद्र का जप करे; वह परम पद को प्राप्त होता है।

Verse 70

इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रो भक्तानुग्रहकाम्यया / पुनः संवत्सरशतं राज्ञे ह्यायुरकल्पयत्

ऐसा कहकर, भक्त पर अनुग्रह करने की इच्छा से भगवान् रुद्र ने फिर राजा के लिए सौ वर्षों की आयु नियत कर दी।

Verse 71

दत्त्वास्मै तत् परं ज्ञानं वैराग्यं परमेश्वरः / क्षणादन्तर्दधे रुद्रस्तदद्भुतमिवाभवत्

परमेश्वर ने उसे वह परम ज्ञान और सर्वोच्च वैराग्य देकर, रुद्र क्षणभर में अंतर्धान हो गए; वह घटना अद्भुत-सी प्रतीत हुई।

Verse 72

राजापि तपसा रुद्रं जजापानन्यमानसः / भस्मच्छन्नस्त्रिषवणं स्नात्वा शान्तः समाहितः

राजा ने भी तपस्या द्वारा, एकाग्र मन से रुद्र का जप किया। भस्म से आच्छादित होकर, त्रिकाल-स्नान करके, वह शांत और समाहित रहा।

Verse 73

जपतस्तस्य नृपतेः पूर्णे वर्षशते पुनः / योगप्रवृत्तिरभवत् कालात् कालात्मकं परम्

उस नृपति के जप करते-करते जब पूर्ण सौ वर्ष हो गए, तब काल से—जो कालस्वरूप परम तत्त्व है—उसमें फिर योग-प्रवृत्ति जाग उठी।

Verse 74

विवेश तद् वेदसारं स्थानं वै परमेष्ठिनः / भानोः स मण्डलं शुभ्रं ततो यातो महेश्वरम्

वह वेदों के सारस्वरूप परमेष्ठी (ब्रह्मा) के परम धाम में प्रविष्ट हुआ। फिर उसने सूर्य के उज्ज्वल, निर्मल मण्डल को प्राप्त किया और वहाँ से महेश्वर के पास गया।

Verse 75

यः पठेच्छृणुयाद् वापि राज्ञश्चरितमुत्तमम् / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

जो कोई इस राजा के उत्तम चरित्र का पाठ करता है या सुनता भी है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर ब्रह्मलोक में सम्मानित होता है।

← Adhyaya 18Adhyaya 20

Frequently Asked Questions

The sages present a staged dharma: Vedic study, progeny, and yajña mature into forest-life, but they repeatedly emphasize tapas as the decisive essence that perfects merit and leads to liberation; renunciation is framed as meaningful when preceded by fulfilled sacrificial and social obligations.

The narrative uses Gāyatrī-japa to open Vedic realization that culminates in a Shaiva theophany, expressing samanvaya. Rudra instructs continual salutation through Vedic hymns, prescribes Śatarudrīya-japa with undistracted devotion, and commends brahmacarya, moderation, and bhasma as a direct path to the Supreme State.