Adhyaya 64
Anushanga PadaAdhyaya 6424 Verses

Adhyaya 64

इक्ष्वाकुवंशकीर्त्तनम् (Ikṣvāku Lineage Proclamation; Nimi–Mithilā/Videha Genealogy)

इस अध्याय में सूत ‘इक्ष्वाकुवंशकीर्तन’ शीर्षक के साथ निमि से जुड़ी वंशावली का संक्षिप्त पाठ करते हैं। धर्मात्मा निमि वसिष्ठ के शाप से ‘विदेह’ कहलाते हैं, जिससे नैतिक-आध्यात्मिक घटना और वंश-नाम का संबंध स्थापित होता है। निमि से मथि उत्पन्न होते हैं; वन में मंथन/उत्पादन की कथा से उनका जन्म बताया गया है, और मथि के नाम से मिथिला नगरी प्रसिद्ध होती है। इसी परंपरा में ‘जनक’ की उपाधि तथा सीरध्वज जनक के माध्यम से सीता-संबंध का संकेत आता है। आगे उदावसु से लेकर सरिद्ध्वज तक राजाओं की कड़ी (उदावसु, नन्दिवर्धन, सुकेतु, देवरात, बृहदुक्त, महावीर्य, सुधृति, धृष्टकेतु, हर्यश्व, मरु, प्रतिंबक, कीर्तिरथ, देवमीढ, विबुध, महाधृति, कीर्तिरात, महारोम, स्वर्णरोमा, ह्रस्वरोमा, सरिद्ध्वज) क्रम से गिनाई गई है, जो पुराण-इतिहास में संदर्भ-सूची का कार्य करती है।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धात पादे भार्गवचरिते इक्ष्वाकुवंशकीर्त्तनं नाम त्रिषष्टितमो ऽध्यायः // ६३// सूत उवाच अनुजस्य विकुक्षेस्तु निमेर्वंशं निबोघत / यो ऽसौ निवेशयामास पुरं देवपुरोपमम्

इस प्रकार श्रीब्रह्माण्ड महापुराण के वायुप्रोक्त मध्यमभाग के तृतीय उपोद्धातपाद, भार्गवचरित में ‘इक्ष्वाकुवंश-कीर्तन’ नामक तिरसठवाँ अध्याय है। सूत बोले—विकुक्षि के अनुज के निमि-वंश को सुनो; उसी ने देवपुर के समान एक नगर बसाया।

Verse 2

जयन्तमिति विख्यातं गौतमस्याश्रमान्तिकम् / यस्यान्ववाये जज्ञे वै जनको नृपसत्तमः

‘जयन्त’ नाम से प्रसिद्ध गौतम के आश्रम के निकट (वह स्थान है), जिसके वंश में नृपश्रेष्ठ जनक उत्पन्न हुए।

Verse 3

निमिर्नाम सुधर्मात्मा सर्वसत्त्वनमस्कृतः / आसीत्पुत्रो महाराज चैक्ष्वाकोर्भूरितेजसः

निमि नामक, सुदर्मा-स्वभाव वाले, समस्त प्राणियों से पूजित—ऐसे महातेजस्वी इक्ष्वाकु के पुत्र थे, हे महाराज।

Verse 4

स शापेन वसिष्ठस्यविदेहः समपद्यत / तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनितः पर्वभिस्त्रिभिः

वसिष्ठ के शाप से वह ‘विदेह’ हो गया; उसके पुत्र ‘मिथि’ नामक उत्पन्न हुए, (जो) तीन पर्वों के द्वारा जनित कहे गए।

Verse 5

अरण्यां मथ्यमानाया प्रादुर्भूतो महायशाः / नाम्ना मिथिरिति ख्यातो जननाज्जनको ऽभवत्

वन में मथी जा रही भूमि से महायशस्वी पुरुष प्रकट हुआ; वह ‘मिथि’ नाम से प्रसिद्ध हुआ और जन्म के कारण ‘जनक’ कहलाया।

Verse 6

मिथिर्नाम महावीर्यो येनासौ मिथिलाभवत् / राजासौ नाम जनको जनकाच्चा प्युदावसुः

‘मिथि’ नामक महावीर्यवान के कारण वह भूमि ‘मिथिला’ कहलायी; वही राजा ‘जनक’ नाम से प्रसिद्ध हुआ और जनक से ‘उदावसु’ उत्पन्न हुआ।

Verse 7

उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो ऽसौ नन्दिवर्द्धनः / नन्दिवर्धनतः शूरः सुकेतुर्नाम धार्मिकः

उदावसु से धर्मात्मा नन्दिवर्धन उत्पन्न हुआ; नन्दिवर्धन से शूर और धर्मपरायण ‘सुकेतु’ नामक पुत्र हुआ।

Verse 8

सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः / देवरातस्य धर्मात्मा बृहदुक्थ इति श्रुतः

सुकेतु से भी धर्मात्मा, महाबली देवरात उत्पन्न हुआ; देवरात का धर्मात्मा पुत्र ‘बृहदुक्थ’ नाम से प्रसिद्ध है।

Verse 9

बृहदुक्थस्य तनयो महावीर्यः प्रतापवान् / महावीर्यस्य धृतिमान् सुधृति स्तस्य चात्मजः

बृहदुक्थ का पुत्र महावीर्य और प्रतापी था; महावीर्य का धैर्यवान पुत्र ‘सुधृति’ उसका आत्मज हुआ।

Verse 10

सुधृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः परन्तपः / धृष्टकेतुसुतश्चापि हर्यश्वो नाम विश्रुतः

सुधृति के भी धर्मात्मा, शत्रुओं को संताप देने वाले धृष्टकेतु हुए। धृष्टकेतु के पुत्र भी ‘हर्यश्व’ नाम से प्रसिद्ध थे।

Verse 11

हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतिंबकः / प्रतिंबकस्य धर्मात्मा राजा कीर्त्तिरथः स्मृतः

हर्यश्व के पुत्र मरु हुए; मरु के पुत्र प्रतिंबक। प्रतिंबक के धर्मात्मा पुत्र राजा कीर्त्तिरथ कहे गए हैं।

Verse 12

पुत्रः कीर्त्तिरथस्यापि देवमीढ इति श्रुतः / देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महाधृतिः

कीर्त्तिरथ के पुत्र ‘देवमीढ’ कहलाए। देवमीढ के पुत्र विबुध, और विबुध के पुत्र महाधृति हुए।

Verse 13

महाधृतिसुतो राजा कीर्त्तिरातः प्रतापवान् / कीर्तिरातात्मजो विद्वान् महारोमेति विश्रुतः

महाधृति के पुत्र प्रतापी राजा कीर्त्तिरात हुए। कीर्त्तिरात के विद्वान् पुत्र ‘महारोम’ नाम से प्रसिद्ध थे।

Verse 14

महारोम्णस्तु विख्यातः स्वर्णरोमा व्यजायत / स्वर्णरोमात्मजश्चापि ह्रस्वरोमाभवन्नृपः

महारोम के यहाँ प्रसिद्ध ‘स्वर्णरोमा’ उत्पन्न हुए। स्वर्णरोमा के पुत्र भी ‘ह्रस्वरोम’ नामक नृप हुए।

Verse 15

ह्रस्वरोमान्मजो विद्वान् सरिद्ध्वज इति श्रुतः / उद्भिन्ना कर्षता येन सीता राज्ञा यशस्विनी

ह्रस्वरोमान् नाम विद्वान् जनक का पुत्र ‘सरिद्ध्वज’ कहलाया। उसी यशस्वी राजा के हल चलाते समय भूमि से सीता प्रकट हुई।

Verse 16

रामस्य महिधी साध्वी सुव्रता नियतव्रता / वैशंपायन उवाच कथं सीता समुत्पन्न कृष्यमाण यशस्विनी

राम की पवित्र पत्नी, उत्तम व्रतों वाली साध्वी महिधी। वैशंपायन बोले—हल चलाते समय यशस्विनी सीता कैसे उत्पन्न हुई?

Verse 17

किमर्थं वाकृषद्राजा क्षेत्रं यस्मिन् बभूव ह / सूत उवाच अग्निक्षेत्रे कृष्यमाणे अश्वमेधे महात्मनः

राजा ने वह खेत क्यों जोता जिसमें वह (सीता) प्रकट हुई? सूत बोले—महात्मा के अश्वमेध में अग्निक्षेत्र को जोता जा रहा था।

Verse 18

विधिना सुप्रयत्नेन तस्मात्सा तु समुत्थिता / सीरध्वजानुजातस्तु भानुमान्नाम मैथिलः

विधि के अनुसार बड़े प्रयत्न से उसी से वह (सीता) उत्पन्न हुई। सीरध्वज के बाद मिथिला में ‘भानुमान्’ नामक (राजा) उत्पन्न हुआ।

Verse 19

भ्राता कुशध्वजस्तस्य स काश्यधिपतिर्नृपः / तस्य भानुमतः पुत्रः प्रद्युम्नश्च पतापवान्

उसका भाई कुशध्वज था, जो काशी का अधिपति राजा था। उस भानुमान् का प्रतापी पुत्र प्रद्युम्न था।

Verse 20

मुनिस्तस्य सुतश्चापि तस्मादूर्जवहः स्मृतः / ऊर्जवहात्सनद्वाजः शकुनिस्तस्य चात्मजः

उसका पुत्र मुनि हुआ और उससे ऊर्जवह प्रसिद्ध हुआ। ऊर्जवह से सनद्वाज और उसका पुत्र शकुनि उत्पन्न हुआ।

Verse 21

स्वागतः शकुनेः पुत्रः सुवर्चास्तत्सुतः स्मृतः / सुतोपस्तस्य दायादः सुश्रुतस्तस्य चात्मजः

शकुनि का पुत्र स्वागत था, और उसका पुत्र सुवर्चा कहा गया है। सुवर्चा का उत्तराधिकारी सुतोप और उसका पुत्र सुश्रुत हुआ।

Verse 22

सुश्रुतस्य जयः पुत्रो जयस्य विजयः सुतः / विजयस्य क्रतुः पुत्र- क्रतोश्च सुनयः स्मतः

सुश्रुत का पुत्र जय, जय का पुत्र विजय; विजय का पुत्र क्रतु, और क्रतु का पुत्र सुनय कहा गया है।

Verse 23

सुनयाद्वीतहव्यस्तु वीतहव्यात्मजो धृतिः / धृतेस्तु बहुलाश्वो ऽभूद्बहुलाश्वसुतः कृतिः

सुनय से वीतहव्य, वीतहव्य का पुत्र धृति हुआ। धृति से बहुलाश्व उत्पन्न हुआ और बहुलाश्व का पुत्र कृति हुआ।

Verse 24

तस्मिन्संतिष्ठते वंशो चनकानां महात्मनाम् / इत्येते मैथिलाः प्रोक्ताः सोमस्यापि निबोधत

इसी में महात्मा जनकों का वंश स्थिर रहता है। ये मैथिल कहे गए; अब सोम के विषय में भी सुनो।

Frequently Asked Questions

A Nimi-centered branch associated with the Ikṣvāku stream is listed: Nimi (becoming Videha) → Mithi (eponym of Mithilā) → Janaka-line continuity, followed by a sequential chain of Mithilā kings culminating (in the sampled verses) with Sariddhvaja/Sīraddhvaja.

The text attributes the epithet to Vasiṣṭha’s curse: Nimi becomes “Videha,” and the dynastic/territorial identity of Videha is thereby grounded in a narrative of ascetic authority and karmic consequence.

By naming Sariddhvaja/Sīraddhvaja and referencing Sītā’s emergence while ploughing, the chapter provides a genealogical anchor for the Mithilā–Janaka tradition that later Itihāsa narratives (notably the Rāmāyaṇa) elaborate.