Mantra 4

Sukta 109

आदिनवं प्रतिदीव्ने घृतेनास्माँ अभि क्षर । वृक्षमिवाशन्या जहि यो अस्मान् प्रतिदीव्यति

ādinaváṁ pratidī́vne ghṛténa asmā́n abhí kṣara | vṛkṣám iva aśányā jahí yó asmā́n pratidī́vyati ||

Pour thou with ghee the taking-away ruin upon the counter-gambler; smite, as with a thunderbolt a tree, him who plays against us.

हे (देव)! घृत से उस प्रतिद्यूत (विपक्षी जुआरी) पर ‘आदिनव’—हर लेने वाली विपत्ति—को बरसा दो। जो हमारे विरुद्ध खेलता है, उसे वज्र से वृक्ष को जैसे चीरते हैं, वैसे ही नष्ट कर दो।

आदिनवम्new/fresh (as a renewed, freshening influence)
आदिनवम्:
कर्म (अभि-क्षर इत्यस्य लक्ष्य/विषयः) अथवा ‘अस्मान्’ इत्यस्य विशेषणम्
TypeAdjective
Rootआदिनव (प्रातिपदिक) < आ-√दिव्/द्यु (दीप्तौ) + नव (नवत्वे) (निघण्टु-परम्परया ‘नवः/नवीनः’ इत्यर्थ-सम्बन्धः); पदरूपेण विशेषण-प्रातिपदिकम्
प्रतिदीव्नेto/for the counter-player, the opponent (one who plays/contends against)
प्रतिदीव्ने:
सम्प्रदान (यस्य प्रति/यस्यार्थं क्रिया) — ‘प्रतिदीव्ने … अभि क्षर’
TypeNoun
Rootप्रतिदीव्नि/प्रतिदीवन् (प्रातिपदिक; प्रति + √दिव्/द्यु ‘दीप्तौ/क्रीडायाम्’ इत्यस्य वैदिक-व्युत्पत्तिः; ‘प्रतिदीव्यति’ इत्यस्य कर्तृ-नाम)
घृतेनwith ghee (clarified butter)
घृतेन:
करण (साधनम्) — ‘घृतेन … क्षर’
TypeNoun
Rootघृत (प्रातिपदिक)
अस्मान्us
अस्मान्:
कर्म (येषाम् अभि क्षरणम्) / रक्ष्य-विषयः
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अभिtowards, upon
अभि:
क्रियाविशेषण/उपसर्ग (दिशा/अभिमुख्य-भावः)
TypeIndeclinable
Rootअभि (उपसर्ग/अव्यय)
क्षरflow, drip, pour
क्षर:
क्रिया (आज्ञा) — ‘(त्वं) … क्षर’
TypeVerb
Root√क्षर् (क्षरणे)
वृक्षम्a tree
वृक्षम्:
कर्म (जहि इत्यस्य) अथवा उपमान-आधारः
TypeNoun
Rootवृक्ष (प्रातिपदिक)
इवlike, as
इव:
उपमान-निर्देशक
TypeIndeclinable
Rootइव (निपात/अव्यय)
अशन्याwith a thunderbolt
अशन्या:
करण (साधनम्) — ‘अशन्या जहि’
TypeNoun
Rootअशनि (प्रातिपदिक)
जहिstrike, slay
जहि:
क्रिया (आज्ञा)
TypeVerb
Root√हन् (हिंसायाम्)
यःwho
यः:
कर्ता (प्रतिदीव्यति इत्यस्य)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अस्मान्us
अस्मान्:
कर्म (प्रतिदीव्यति इत्यस्य)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्रतिदीव्यतिplays/contends against, opposes (us)
प्रतिदीव्यति:
क्रिया (यः … प्रतिदीव्यति)
TypeVerb
Rootप्रति-√दिव्/द्यु (दीप्तौ/क्रीडायाम्; वैदिके ‘दिव्’ धातोः ‘द्यूत/क्रीडा/प्रतिस्पर्धा’ अर्थ-प्रसारः)

Rishi: Atharvanic/Angirasa attribution (traditional)

Devata: Imprecatory force empowered by ghṛta; Indraic thunderbolt imagery as weapon-symbol

Chandas: Anuṣṭubh-like (shorter cadence; requires metrical confirmation against padapāṭha)

{"primary_rasa":"raudra","secondary_rasa":"vira","emotional_arc":"From controlled pouring (measured action) to decisive violence (strike).","listener_experience":"A sharp surge of assertive power; moral permission to repel harm.","intensity":8}