Adhyaya 233
Raja-dharmaAdhyaya 23325 Verses

Adhyaya 233

Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa

इस अध्याय में आन्तरिक दण्ड से आगे बढ़कर पर-नीति का वर्णन है। पुष्कर बाह्य शत्रुओं पर दमन के उपाय बताकर षाड्गुण्य—राजनीति की छह अवस्थाएँ—परिभाषित करते हैं। दण्ड दो प्रकार का है: प्रकट और गुप्त; लूट, गाँव व फसल का नाश, आगज़नी, विष-प्रयोग, लक्षित हत्या, अपवाद/निन्दा, जल-दूषण आदि से शत्रु का आधार काटने की बात कही गई है। जहाँ संघर्ष लाभकारी न हो या साधन क्षीण हों वहाँ ‘उपेक्षा’ को गणितपूर्वक नीति माना गया है। फिर मायोपाय—कृत्रिम अपशकुन/शकुन, उल्का-सदृश अग्नि-यंत्र, प्रचार, रण-नाद, ‘इन्द्रजाल’ जैसी युद्ध-माया—से शत्रु का मनोबल तोड़ने और अपने पक्ष को दृढ़ करने का विधान है। अंत में सन्धि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव और संश्रय/सम्शय का संहिताकरण कर बताया है कि समान या अधिक शक्तिशाली से मैत्री करें, तथा परिस्थिति अनुसार कब ठहरें, कब चढ़ाई करें, कब दोहरी नीति अपनाएँ और कब श्रेष्ठ के आश्रय में जाएँ।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महाओपुराणे यात्रामण्डलचिन्तादिर्नाम द्वात्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं पुष्कर उवाच सामभेदौ मया प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च दण्डः स्वदेशे कथितः परदेशे व्रवीमि ते

इस प्रकार अग्नि-महापुराण में ‘यात्रा-मण्डल-चिन्ता आदि’ नामक दो सौ बत्तीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ। अब ‘षाड्गुण्य’ (नीति के छह उपाय) विषयक दो सौ तैंतीसवाँ अध्याय आरम्भ होता है। पुष्कर बोले—मैंने साम और भेद, तथा दान और दण्ड भी कहे हैं। अपने देश में दण्ड का विधान बताया गया; अब परदेश के विषय में तुम्हें बताता हूँ।

Verse 2

शत्रुं जिहीर्षुरुच्छिन्द्यादिति घ , ञ च प्रकाशश्चाप्रकाशश् च द्विविधो दण्ड उच्यते लुण्ठनं ग्रामघातश् च शस्यघातो ऽग्निदीपनं

शत्रु को वश में करने की इच्छा रखने वाला उसके साधन और सहारा काट दे—ऐसा नियम कहा गया है। दण्ड दो प्रकार का बताया गया है—प्रकाश (सार्वजनिक) और अप्रकाश (गुप्त)। इनमें लूट, ग्राम-विनाश, फसल-नाश और आग लगाना (अग्निदीपन) सम्मिलित हैं।

Verse 3

प्रकाशो ऽथ विषं वह्निर्विविधैः पुरुषैर् बधः दूषणञ्चैव साधूनामुदकानाञ्च दूषणं

तथा रहस्य-प्रकाशन, विष-प्रयोग, अग्नि-प्रयोग, विभिन्न व्यक्तियों द्वारा वध, और सज्जनों की निन्दा, तथा जल-स्रोतों का दूषण—ये भी (उपाय) हैं।

Verse 4

दण्डप्रणयणं प्रोक्तमुपेक्षां शृणु भार्गव यदा मन्यते नृपती रणे न मम विग्रहः

दण्ड-नीति का प्रयोग बताया गया; अब हे भार्गव, ‘उपेक्षा’ सुनो—जब राजा युद्ध में यह मानता है कि ‘मेरे साथ कोई संघर्ष (करने योग्य) नहीं है’।

Verse 5

अनर्थायानुबन्धः स्यात् सन्धिना च तथा भवेत् सामलब्धास्पदञ्चात्र दानञ्चार्थक्षयङ्करं

सन्धि (मित्रता/समझौता) से अनर्थों की परम्परा जुड़ सकती है; और शान्ति-समझौते से भी वैसा ही हो सकता है। साथ ही, यहाँ यदि साम से ठोस आधार न मिला हो, तो दान भी धन-क्षय का कारण बनता है।

Verse 6

भेददण्डानुबन्धः स्यात्तदोपेक्षां समाश्रयेत् न चायं मम शक्नोति किञ्चित् कर्तुमुपद्रवं

भेद और दण्ड का क्रम अपनाकर, फिर उपेक्षा का आश्रय लेना चाहिए। क्योंकि यह व्यक्ति मुझे किसी भी प्रकार का उपद्रव या हानि करने में समर्थ नहीं है।

Verse 7

न चाहमस्य शक्नोमि तत्रोपेक्षां समाश्रयेत् अवज्ञोपहतस्तत्र राज्ञा कार्यो रिपुर्भवेत्

मैं उस विषय में उसके प्रति उदासीनता नहीं अपना सकता; क्योंकि अवज्ञा से आहत व्यक्ति वहाँ शत्रु बन जाता है, अतः राजा को उसे शत्रु की भाँति ही मानना चाहिए।

Verse 8

मायोपायं प्रवक्ष्यामि उत्पातैर् अनृतैश् चरत् शत्रोरुद्वेजनं शत्रोः शिविरस्थस्य पक्षिणः

मैं छल-युक्त उपाय बताता हूँ—कृत्रिम अपशकुन और झूठी खबरें फैलाते हुए घूम-घूमकर शत्रु में भय उत्पन्न करना चाहिए; विशेषतः शत्रु-शिविर में उपस्थित पक्षियों के द्वारा (उन्हें साधकर) आतंक फैलाया जाए।

Verse 9

स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज विसृजेच्च ततश् चैवमुल्कापातं प्रदर्शयेत्

हे द्विज! उस स्थूल (यंत्र/प्रक्षेप्य) के पुच्छभाग में बड़ी उल्का (अग्निशलाका) बाँधकर फिर उसे छोड़ दे; इस प्रकार ‘उल्कापात’ का दृश्य दिखाया जा सकता है।

Verse 10

एवमन्ये दर्शनीया उत्पाता बहवो ऽपि च उद्वेजनं तथा कुर्यात् कुहकैर् विविधैर् द्विषां

इसी प्रकार और भी अनेक दृश्य अपशकुन दिखाए जा सकते हैं; तथा विविध छल-प्रयोगों से शत्रुओं में उसी तरह घबराहट उत्पन्न करनी चाहिए।

Verse 11

सांवत्सरास्तापसाश् च नाशं ब्रूयुः प्ररस्य च जिगीषुः पृथिवीं राजा तेन चोद्वेजयेत् परान्

यदि सांवत्सर (वार्षिक ज्योतिषी) और तपस्वी शत्रु के विनाश की घोषणा करें, तो पृथ्वी को जीतने की इच्छा रखने वाला राजा उसी आधार पर विरोधियों में भय उत्पन्न करे।

Verse 12

देवतानां प्रसादश् च कीर्तनीयः परस्य तु आगतन्नो ऽमित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत्

देवताओं की कृपा और परम की अनुकम्पा का कीर्तन करना चाहिए; और जब शत्रु-बल हम पर आ पड़े, तो निर्भय होकर शत्रु-सैन्य पर प्रहार करो।

Verse 13

एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते भग्नाः सर्वे परे इति क्ष्वेडाः किलकिलाः कार्या वाच्यः शत्रुर्हतस् तथा

इस प्रकार युद्ध आरम्भ होने पर कहना चाहिए—“सब शत्रु-बल टूट गए!”; ऊँचे रण-नाद और किलकारियाँ करनी चाहिए, तथा “शत्रु मारा गया” यह भी घोषित करना चाहिए।

Verse 14

देवाज्ञावृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति इन्द्रजालं प्रवक्ष्यामि इन्द्रं कालेन दर्शयेत्

देवाज्ञा से पुष्ट राजा, युद्ध के लिए सन्नद्ध होकर समर की ओर बढ़ता है। अब मैं इन्द्रजाल (मायायुद्ध-विद्या) बताऊँगा; उचित समय पर इन्द्र का दर्शन कराना चाहिए।

Verse 15

चतुरङ्गं बलं राजा सहायार्थं दिवौकसां बलन्तु दर्शयेत् प्राप्तं रक्तवृष्टिञ्चेन्द्रपौ

देवलोकवासियों की सहायता हेतु राजा को चतुरंगिणी सेना का प्रदर्शन (मस्टर) करना चाहिए; और इन्द्रध्वज से सम्बद्ध रक्त-वृष्टि के अपशकुन को भी घटित मानकर पहचानना चाहिए।

Verse 16

छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत् षाड्गुण्यं सम्प्रवक्ष्यामि तद्वरौ सन्धिविग्रहौ

शत्रुओं के कटे हुए सिरों को प्रासादों के शिखरों पर प्रदर्शित करना चाहिए (भय-प्रदर्शन हेतु)। अब मैं षाड्गुण्य—राजनीति के छह उपाय—का पूर्ण वर्णन करूँगा; उनमें दो श्रेष्ठ हैं संधि और विग्रह (युद्ध/वैर)।

Verse 17

सन्धिश् च विग्रहश् चैव यानमासनमेव च द्वैधीभावः संशयश् च षड्गुणाः परिकीर्तिताः

संधि और विग्रह, यान (अभियान) और आसन (स्थिर रहना), द्वैधीभाव तथा संशय—ये राज-नीति के छह उपाय कहे गए हैं।

Verse 18

पणबन्धः स्मृतः सन्धिरपकारस्तु विग्रहः जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राभिधीयते

पणबन्ध (शर्त/प्रतिज्ञा से बँधा समझौता) को संधि कहा गया है; अपकार (हानिकारक आचरण) ही विग्रह है। जिगीषु (विजय-इच्छुक) द्वारा शत्रु के विषय में किया गया प्रस्थान यान, अर्थात् यात्रा/अभियान कहलाता है।

Verse 19

विग्रहेण स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यते बलार्धेन प्रयाणन्तु द्वैधीभावः स उच्यते

विग्रह होने पर अपने ही देश में ठहरना ‘आसन’ कहलाता है; और आधे बल के साथ प्रस्थान करना ‘द्वैधीभाव’ कहा जाता है।

Verse 20

उदासीनो मध्यगो वा संश्रयात्संशयः स्मृतः समेन सन्धिरन्वेष्यो ऽहीनेन च बलीयसा

जो उदासीन रहे या मध्य में खड़ा हो, वह आश्रय (संश्रय) के विषय में ‘संशय’ की अवस्था में माना गया है। इसलिए संधि समान से करनी चाहिए, अथवा—हीन से नहीं—बलवान से।

Verse 21

हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा तत्रापि शुद्धपार्ष्णिस्तु बलीयांसं समाश्रयेत्

बलवान राजा को स्वयं हीन के साथ विग्रह करना चाहिए; तथापि वहाँ भी शुद्धपार्ष्णि (निर्दोष आचरण वाला) पुरुष को बलवान का आश्रय लेना चाहिए।

Verse 22

आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्तुं रिपोर्यदा अशुद्धपार्ष्णिश्चासीत विगृह्य वसुधाधिपः

जब राजा बैठे-बैठे ही शत्रु के कार्यों में विघ्न डालने में समर्थ हो, तब पृथ्वीपति को विरोध-भाव से बैठना चाहिए और उसकी एड़ियाँ अस्थिर/अशुद्ध स्थिति में हों।

Verse 23

अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान् द्वैधीभावं समाश्रयेत् बलिना विगृहीतस्तु यो ऽसन्देहेन पार्थिवः

अस्थिर आधार (अशुद्धपार्ष्णि) वाला शक्तिशाली राजा द्वैधीभाव की नीति अपनाए; पर जो राजा अधिक बलवान् द्वारा दबा लिया गया हो, वह निःसंदेह उसी के अनुसार आचरण करे।

Verse 24

संश्रयस्तेन वक्तव्यो गुणानामधमो गुणः प्रासादाग्रे प्रदर्शयेदिति ट विगृहीतस्तु इति ख बहुक्षयव्ययायासं तेषां यानं प्रकीर्तितं

अतः संश्रय (आश्रय/समर्थन) का विधान कहना चाहिए; गुणों में यह सबसे निम्न गुण माना गया है। ‘प्रासादाग्रे प्रदर्शयेत्’ यह ṭ-पाठ है, और ‘विगृहीतस्तु’ यह ख-पाठ है। उनका यान बहुत हानि, व्यय और परिश्रम कराने वाला कहा गया है।

Verse 25

बहुलाभकरं पश्चात्तदा राजा समाश्रयेत् सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात्तु संश्रयं

इसके बाद राजा को ऐसे संश्रय का आश्रय लेना चाहिए जो बहुत लाभ देने वाला हो; और जब वह समस्त शक्ति से रहित हो जाए, तब निश्चय ही संश्रय (शरण) ग्रहण करे।

Frequently Asked Questions

Sandhi (treaty), vigraha (war/hostility), yāna (march/expedition), āsana (remaining stationed), dvaidhībhāva (dual policy/partial deployment), and saṃśraya (seeking refuge/overlordship; discussed alongside saṃśaya/neutral doubt).

It explicitly names daṇḍa as twofold—public (prakāśa) and secret (aprakāśa)—and associates it with disruptive acts such as plunder, arson, poisoning, targeted killing, defamation, and contamination of resources to cut off the enemy.

It advises seeking alliance with an equal, or—if not inferior—with one who is stronger, and frames saṃśraya (dependence/refuge) as a last-resort posture when power is depleted or a stronger force dominates.

Through māyopāya and Indrajāla: engineered portents, false reports, visible ‘meteor’ effects, proclamations of divine favor, and battlefield announcements designed to instill panic in the enemy and confidence in one’s own troops.