Adhyaya 95: The Slaying of the Daitya Ruru, the Hymn to Cāmuṇḍā/Kālarātri, and the Doctrine of the Threefold Power

Verse 1

श्रीवराह उवाच । या सा नीलगिरिं याता तपसे धृतमानसा । रौद्री तमोद्भवा शक्तिस्तस्याः शृणु धरे व्रतम् ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—જે તપ માટે નીલગિરિ ગઈ, જેના મન દૃઢ હતું, તે તમસમાંથી ઉત્પન્ન રૌદ્રી શક્તિ; હે ધરાધારિણી, તેનું વ્રત સાંભળ।

Verse 2

अश्वास्तथा काञ्चनपीडनद्धा रोहीतमत्स्यैः समतां जलान्तः । व्यवस्थितास्ते सममेव तूर्णं विनिर्ययुः लक्षशः कोटिशश्च ॥

સુવર્ણ શૃંગારથી બંધાયેલા અશ્વો પણ જળની અંદર રોહીત માછલીઓ જેટલા પરિમાણમાં સ્થિત હતા; અને તેઓ બધા એકસાથે ત્વરિત રીતે લાખો અને કરોડોની સંખ્યામાં બહાર નીકળી આવ્યા।

Verse 3

रथा रविस्यन्दनतुल्यवेगाः सुचक्रदण्डाक्षत्रिवेणुयुक्ताः । सुशस्त्रयन्त्राः परिपीडिताङ्गाः चलत्पताकास्त्वरितं विशङ्काः ॥

રથો સૂર્યના રથ સમાન વેગવાળા હતા, ઉત્તમ ચક્ર, દંડ, અક્ષ અને ત્રિવેણુ ભાગોથી યુક્ત. શસ્ત્રો અને યંત્રોથી સુસજ્જ, અંદરના અંગોને દબાવતા, ફડફડતા ધ્વજ સાથે, નિઃશંક રીતે ઝડપથી દોડી ગયા.

Verse 4

तथैव योधाः स्थगितेतरेतरास्तितीर्षवः प्रवरास्तूर्णपाणयः । रणे रणे लब्धजयाः प्रहारिणो विरेजुरुच्चैरसुरानुगा भृशम् ॥

એ જ રીતે યોદ્ધાઓ—એકબીજાને ઢાંકી, આગળ વધવા ઉત્સુક, શ્રેષ્ઠ અને ઝડપી હાથવાળા—યુદ્ધ પછી યુદ્ધમાં વિજય મેળવી પ્રહાર કરતા, અસુરોના અનુયાયી બની ઊંચા નાદ સાથે અત્યંત તેજસ્વી દેખાયા.

Verse 5

देवेषु चैव भग्नेषु विनिर्गत्य जलात् ततः । चतुरङ्गबलोपेतः प्रायादिन्द्रपुरं प्रति ॥

દેવો પરાજિત થયા પછી, તે જળમાંથી બહાર આવી ચતુરંગ બળ સાથે ઇન્દ્રપુરી તરફ પ્રયાણ કર્યો.

Verse 6

युयोध च सूरैः सार्द्धं रुरुर्दैत्यपतिस्तथा । मुद्गरैर्मुषलैः शूलैः शरैर्दण्डायुधैस्तथा । जघ्नुर्दैत्याः सुरान् संख्ये सुराश्चैव तथासुरान् ॥

અને દૈત્યપતિ રુરુ શૂરવીરો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો—મુદગર, મુષલ, શૂલ, શર અને દંડાયુધોથી. યુદ્ધમાં દૈત્યોે સૂરાઓને માર્યા અને સૂરાઓએ પણ તેવી જ રીતે અસુરોને માર્યા.

Verse 7

एवं क्षणमथो युद्धं तदा देवाः सवासवाः । असुरैर्निर्जिताः सद्यो दुद्रुवुर्विमुखा भृशम् ॥

આ રીતે થોડો સમય યુદ્ધ ચાલ્યા પછી, ઇન્દ્ર સહિત દેવો અસુરો દ્વારા તરત જ પરાજિત થયા અને મુખ ફેરવી અત્યંત વ્યાકુળ થઈને ભાગી ગયા.

Verse 8

देवेषु चैव भग्नेषु विद्रुतेषु विशेषतः । असुरः सर्वदेवानामन्वधावत वीर्यवान् ॥

દેવો પરાજિત થઈ ખાસ કરીને ભાગી રહ્યા ત્યારે, પરાક્રમી અસુરે સર્વ દેવતાઓનો નજીકથી પીછો કર્યો.

Verse 9

ततो देवगणाः सर्वे द्रवन्तो भयविह्वलाः । नीलं गिरिवरं जग्मुर्यत्र देवी व्यवस्थिताः ॥

પછી ભયથી વ્યાકુળ થઈ દોડતા સર્વ દેવગણ નীল નામના શ્રેષ્ઠ પર્વત પર ગયા, જ્યાં દેવી સ્થિત હતી.

Verse 10

औद्री तपोरता देवी तामसी शक्तिरुत्तमा । संहारकारिणी देवी कालरात्रीति तां विदुः ॥

દેવી ઉગ્ર સ્વભાવવાળી, તપમાં રત, તામસી શક્તિની પરમ સ્વરૂપા અને સંહારકારિણી છે; તેને ‘કાલરાત્રિ’ તરીકે ઓળખે છે.

Verse 11

सा दृष्ट्वा तान् तदा देवान् भयत्रस्तान् विचेतसः । मा भैष्टेत्युच्चकैर्देवी तानुवाच सुरोत्तमान् ॥

દેવીએ ત્યારે ભયથી ત્રસ્ત અને ચિત્તથી વ્યાકુળ દેવોને જોઈ, શ્રેષ્ઠ સુરોને ઊંચા સ્વરે કહ્યું—“ભય ન કરો।”

Verse 12

तपः कृत्वा चिरं कालं पालयाम्यखिलं जगत् । एवमुद्दिश्य पञ्चाग्निं साधयामास भामिनी ॥

“દીર્ઘ સમય તપ કરીને હું સમગ્ર જગતનું પાલન કરીશ”—એવો સંકલ્પ કરીને તે તેજસ્વિનીએ પંચાગ્નિ તપ આચર્યું.

Verse 13

देव्युवाच । किमियं व्याकुला देवा गतिर् वा उपलक्ष्यते । कथयध्वं द्रुतं देवाः सर्वथा भयकारणम् ॥

દેવીએ કહ્યું—હે દેવો, આ कैसी વ્યાકુળતા છે અને કઈ ગતિ/ઘટના દેખાય છે? સર્વ રીતે ભયનું કારણ મને તુરંત કહો।

Verse 14

देवा ऊचुः । अयमायाति दैत्येन्द्रो रुरुर्भीमपराक्रमः । एतस्य भीतान् रक्षस्व त्वं देवान् परमेश्वरि ॥

દેવોએ કહ્યું—ભયંકર પરાક્રમવાળો દૈત્યેન્દ્ર રુરુ આવી રહ્યો છે. હે પરમેશ્વરી, તેની ભીતિથી ડરેલા દેવોને તમે રક્ષા કરો।

Verse 15

एवमुक्ता तदा देवैर्देवी भीमपराक्रमा । जहास परया प्रीत्या देवानां पुरतः शुभा ॥

દેવોએ એમ કહ્યે ત્યારે, ભયંકર પરાક્રમવાળી શુભ દેવી દેવોના સમક્ષ પરમ પ્રીતિથી હસી પડી।

Verse 16

तस्या हसन्त्या वक्त्रात् तु बह्व्यो देव्यॊ विनिर्ययुः । याभिर्विश्वमिदं व्याप्तं विकृताभिरनेकशः ॥

તે હસતી હતી ત્યારે તેના મુખમાંથી અનેક દેવીઓ પ્રગટ થઈ; તેમની અનેકવિધ રૂપોથી આ સમગ્ર વિશ્વ અનેક રીતે વ્યાપ્ત છે।

Verse 17

पाशाङ्कुशधराः सर्वाः सर्वाः पीनपयोधराः । सर्वाः शूलधराः भीमाः सर्वाश्चापधराः शुभाः ॥

તેઓ બધા પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનારા હતા; બધા પૂર્ણસ્તન હતા. બધા ભયંકર, શૂલ ધારણ કરનારા હતા; અને બધા શુભ, ધનુષ ધારણ કરનારા હતા।

Verse 18

ताः सर्वाः कोटिशो देव्यस्तां देवीं वेष्ट्य संस्थिताः । युयुधुर्दानवैः सार्द्धं बद्धतूणा महाबलाः । क्षणेन दानवबलं तत्सर्वं निहतं तु तैः ॥

કરોડો દેવીઓ તે દેવીને ચારે તરફથી ઘેરીને ઊભી રહી. બદ્ધતૂણ અને મહાબળવંતી બની તેઓ દાનવો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગી; અને ક્ષણમાં જ તેમણે દાનવસેનાનું સર્વનાશ કરી દીધું।

Verse 19

देवाश्च सर्वे संयत्ता युयुधुर्दानवं बलम् । आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवास्तथाश्विनौ । सर्वे शस्त्राणि संगृह्य युयुधुर्दानवं बलम् ॥

બધા દેવતાઓ સંપૂર્ણ તૈયાર થઈ દાનવસેનાથી યુદ્ધ કરવા લાગ્યા—આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, વિશ્વેદેવો તથા બંને અશ્વિનીકુમારો. સૌએ શસ્ત્રો ધારણ કરીને દાનવબળ સામે સમર કર્યું।

Verse 20

कालरात्र्या बलं यच्च यच्च देवबलं महत् । तत्सर्वं दानवबलमनयद् यमसादनम् ॥

કાલરાત્રિનું જે બળ હતું અને દેવતાઓનું જે મહાન બળ હતું—તે બધું મળીને દાનવસેનાને યમના સદન, એટલે મૃત્યુલોક, સુધી પહોંચાડી દીધું।

Verse 21

एक एव महादैत्यो रुरुस्तस्थौ महामृधे । स च मायां महारौद्रीं रौरवीं विससर्ज ह ॥

મહાયુદ્ધમાં એક જ મહાદૈત્ય—રુરૂ—અડગ ઊભો રહ્યો. તેણે ‘રૌરવી’ નામની મહારૌદ્રી, અતિભયંકર માયા પ્રક્ષેપિત કરી।

Verse 22

सा माया ववृधे भीमा सर्वदेवप्रमोहिनी । तया तु मोहिता देवाः सद्यो निद्रां तु भेजिरे ॥

એ માયા ભયંકર રીતે વધતી ગઈ અને સર્વ દેવોને મોહીત કરનારી બની. તેના દ્વારા મોહીત થયેલા દેવતાઓ તરત જ નિદ્રામાં લીન થઈ ગયા।

Verse 23

तस्याः कालान्तरे देव्यास्तपन्त्यास्तप उत्तमम् । रुरुर्नाम महातेजा ब्रह्मदत्तवरोऽसुरः ॥

થોડા સમય પછી, તે દેવી ઉત્તમ તપ કરી રહી હતી ત્યારે, બ્રહ્માએ આપેલા વરથી યુક્ત મહાતેજસ્વી ‘રુરૂ’ નામનો અસુર પ્રગટ થયો।

Verse 24

देवी च त्रिशिखेनाजौ तं दैत्यं समताड्यत् । तया तु ताडितान्तस्य दैत्यस्य शुभलोचने । चर्ममुण्डे उभे सम्यक् पृथग्भूते बभूवतुः ॥

અને દેવીયે યુદ્ધમાં ત્રિશિખા શસ્ત્રથી તે દૈત્યને પ્રહાર કર્યો। તેના પ્રહારથી પડેલા તે દૈત્યના, હે શુભલોચને, ‘ચર્મ’ અને ‘મુંડ’ બંને સંપૂર્ણ રીતે અલગ થઈ ગયા।

Verse 25

रुरोस्तु दानवेन्द्रस्य चर्ममुण्डे क्षणाद् यतः । अपहृत्याहरद् देवी चामुण्डा तेन साभवत् ॥

દાનવોના અધિપતિ રુરૂ પાસેથી દેવી ક્ષણમાં ‘ચર્મ’ અને ‘મુંડ’ અપહરી લઈ ગઈ; તેથી તે ‘ચામુંડા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ।

Verse 26

सर्वभूतमहाराुद्री या देवी परमेश्वरी । संहारिणी तु या चैव कालरात्रिः प्रकीर्तिता ॥

જે દેવી સર્વ ભૂતો પ્રત્યે મહારૌદ્રરૂપા, પરમેશ્વરી અને સંહારિણી છે—તે જ ‘કાલરાત્રિ’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે।

Verse 27

तस्या ह्यनुचरा देव्यो या ह्यसङ्ख्यातकोटयः । तास्तां देवीं महाभागां परिवर्य व्यवस्थिताः ॥

તેણીની અનુચરી દેવીઓ—અસંખ્ય કરોડો—તે મહાભાગા દેવીને ચારે તરફથી ઘેરીને આસપાસ સ્થિત થઈ।

Verse 28

या क्यामासुरव्यग्रास्तास्तां देवीं बुभुक्षिताः । बुभुक्षिता वयं देवि देहि नो भोजनं शुभे ॥

તે સેવકો વ્યાકુળ અને વ્યથિત થઈ ભૂખ્યા હાલતમાં દેવી પાસે આવ્યા અને બોલ્યા—“હે દેવી, અમે ભૂખ્યા છીએ; હે શુભે, અમને ભોજન આપો.”

Verse 29

एवमुक्ता तदा देवी दध्यौ तासां तु भोजनम् । न चाध्यगच्छच्च यदा तासां भोजनमन्तिकात् ॥

આ રીતે કહેવામાં આવતાં દેવી તેમના ભોજન વિશે વિચારમાં પડી; પરંતુ ત્યારે નજીકમાં તેમના ભોજનની કોઈ વ્યવસ્થા તેને મળી નહીં.

Verse 30

ततो दध्यौ महादेवं रुद्रं पशुपतिं विभुम् । सोऽपि ध्यानात् समुत्तस्थौ परमात्मा त्रिलोचनः ॥

પછી તેણે મહાદેવ—રુદ્ર, પશુપતિ, સર્વવ્યાપી પ્રભુ—નું ધ્યાન કર્યું; અને તેઓ પણ તે ધ્યાનમાંથી ઊભા થયા—ત્રિનેત્ર, પરમાત્મા.

Verse 31

उवाच च द्रुतं देवीं किं ते कार्यं विवक्षितम् । ब्रूहि देवि वरारोहे यत् ते मनसि वर्तते ॥

તેમણે તરત દેવીને કહ્યું—“તું કયું કાર્ય કહેવા ઇચ્છે છે? હે વરારોહે દેવી, તારા મનમાં જે છે તે કહો.”

Verse 32

देव्युवाच । भक्ष्यार्थमासां देवेश किञ्चिद् दातुमिहार्हसि । बलात्कुर्वन्ति मामेता भक्षार्थिन्यो महाबलाः । अन्यथा मामपि बलाद् भक्षयिष्यन्ति मां प्रभो ॥

દેવીએ કહ્યું—“હે દેવેશ, તેમના ભક્ષણ માટે અહીં કંઈક આપવું યોગ્ય છે. આ મહાબળવાન ભક્ષાર્થીઓ મને બળપૂર્વક દબાણ કરે છે; નહીંતર, હે પ્રભો, તેઓ મને પણ બળથી ભક્ષી જશે.”

Verse 33

रुद्र उवाच । एतासां शृणु देवेशि भक्ष्यमेकं मयोद्यतम् । कथ्यमानं वरारोहे कालरात्रि महाप्रभे ॥

રુદ્ર બોલ્યા—હે દેવેશી! એમના માટે મેં એક જ ભક્ષ્ય તૈયાર કર્યું છે. હે વરારોહિણી કાલરાત્રિ, હે મહાપ્રભે, હું કહું છું તે સાંભળો.

Verse 34

समुद्रमध्ये रत्नाढ्यं पुरमस्ति महावनम् । तत्र राजा स दैत्येन्द्रः सर्वदेवभयंकरः ॥

સમુદ્રના મધ્યમાં રત્નસમૃદ્ધ એક નગર અને એક મહાવન છે. ત્યાં દૈત્યોનો ઇન્દ્ર સમાન તે રાજા વસે છે, જે સર્વ દેવોને ભયંકર છે.

Verse 35

या स्त्री सगर्भा देवेशि अन्यस्त्रीपरिधानकम् । परिधत्ते स्पृशेच्चापि पुरुषस्य विशेषतः ॥

હે દેવેશી! જે સ્ત્રી ગર્ભવતી હોય, તે બીજી સ્ત્રીનું વસ્ત્ર પહેરે—અથવા તેને સ્પર્શ પણ કરે—વિશેષ કરીને પુરુષ-સંબંધિત પ્રસંગમાં, તો તે (પ્રસંગોક્ત) ફળ ભોગવે છે.

Verse 36

स भागोऽस्तु महाभागे कासाञ्चित् पृथिवीतले । अन्याश्छिद्रेषु बालानि गृहीत्वा तत्र वै बलिम् । लब्ध्वा तिष्ठन्तु सुप्रीता अपि वर्षशतान्यपि ॥

હે મહાભાગે! પૃથ્વીતળના કેટલાક સ્થાનો માટે તે ભાગ નિર્ધારિત થાઓ. અન્યાઓ છિદ્રવાળા (અસુરક્ષિત) સ્થળોમાં બાળકોને પકડી ત્યાં બલિ મેળવી સંતોષથી—સો સો વર્ષો સુધી પણ—ત્યાં જ રહે.

Verse 37

अन्याः सूतिगृहे छिद्रं गृह्णीयुस्तत्र पूजिताः । निवसिष्यन्ति देवेशि तथान्या जातहारिकाः ॥

અન્યાઓ સૂતિગૃહમાં એક છિદ્ર (સંધિ) પકડી લેશે; ત્યાં પૂજિત થઈને નિવાસ કરશે. હે દેવેશી! તેમજ અન્ય—જાતહારિકા, જે નવજાતને હરી લે છે—તેઓ પણ ત્યાં જ વસશે.

Verse 38

गृहे क्षेत्रे तडागेषु वाप्युद्यानेषु चैव हि । अन्यचित्ता रुदन्त्यो याः स्त्रियस्तिष्ठन्ति नित्यशः । तासां शरीराण्याविश्य काश्चित्तृप्तिमवाप्स्यथ ॥

ઘરો, ખેતરો, તળાવો, વાવ-કૂવો અને બાગોમાં જે સ્ત્રીઓ નિત્ય મનથી વિખૂટા થઈ રડતી રહે છે, તેમના શરીરમાં પ્રવેશ કરીને કેટલાક (ભૂતસત્ત્વો) તૃપ્તિ પામશે।

Verse 39

एवमुक्त्वा तदा देवीं स्वयं रुद्रः प्रतापवान् । दृष्ट्वा रुरुं च सबलमसुरेन्द्रं निपातितम् । स्तुतिं चकार भगवन् स्वयं देवस्त्रिलोचनः ॥

આ રીતે દેવીને કહીને, પ્રતાપવાન રુદ્ર સ્વયં—રુરૂ અને બળવાન અસુરેન્દ્રને પડેલો જોઈ—ભગવાન ત્રિલોચને સ્વયં સ્તુતિ રચી।

Verse 40

रुद्र उवाच । जयस्व देवि चामुण्डे जय भूतापहारिणि । जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तु ते ॥

રુદ્ર બોલ્યા—જય હો દેવી ચામુંડે, જય હો ભૂતાપહારિણી। જય હો સર્વવ્યાપિની દેવી; હે કાલરાત્રિ, તમને નમસ્કાર।

Verse 41

विश्वमूर्त्ते शुभे शुद्धे विरूपाक्षि त्रिलोचने । भीमरूपे शिवे विद्ये महामाये महोदयॆ ॥

હે વિશ્વમૂર્તિ, શુભે, શુદ્ધે; હે વિરূপાક્ષિ, ત્રિલોચને; હે ભીમરૂપે, શિવે, વિદ્યે; હે મહામાયે, મહોદયે!

Verse 42

मनोजवे जये जृम्भे भीमाक्षि क्षुभितक्षये । महामारि विचित्राङ्गे गेयनृत्यप्रिये शुभे ॥

હે મનોજવ, હે જય, હે જૃંભા; હે ભીમાક્ષિ, હે ક્ષુભિતનો ક્ષય કરનારી; હે મહામારી, હે વિચિત્રાંગે; હે ગેય-નૃત્યપ્રિયે, હે શુભે!

Verse 43

विकराले महाकालि कालिके पापहारिणि । पाशहस्ते दण्डहस्ते भीमरूपे भयानके ॥

હે વિકરાળિની મહાકાળી, હે કાલિકે, પાપહારિણી; પાશહસ્તા, દંડહસ્તા, ભીમરૂપા, ભયંકરી!

Verse 44

चामुण्डे ज्वलमानास्ये तीक्ष्णदंष्ट्रे महाबले । शवयानस्थिते देवि प्रेतासनगते शिवे ॥

હે ચામુંડે, જ્વલમાન મુખવાળી, તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાવાળી, મહાબલા; હે દેવી, શવયાન પર સ્થિતા; હે શિવે, પ્રેતાસનગતા!

Verse 45

अनेकशतसाहस्ट्रकोटिकोतिशतॊत्तरैः । असुरैरन्वितः श्रीमान् द्वितीयो नमुचिर्यथा ॥

સૈકડા, હજારો, કરોડો તથા તેથી પણ વધુ કરોડો સંખ્યાના અસુરોથી યુક્ત તે શ્રીમાન, જાણે બીજો નમુચિ હતો.

Verse 46

भीमाक्षि भीषणे देवि सर्वभूतभयंकरी । कराले विकराले च महाकाले करालिनि । काली कराली विक्रान्ता कालरात्रि नमोऽस्तु ते ॥

હે ભીમાક્ષી, હે ભીષણા દેવી, સર્વભૂતભયંકરી; હે કરાલે, હે વિકરાલે, હે મહાકાલે, હે કરાલિની; હે કાળી, હે કરાળી, હે વિક્રાંતા—હે કાલરાત્રિ, તને નમસ્કાર.

Verse 47

विकरालमुखी देवि ज्वालामुखि नमोऽस्तु ते । सर्वसत्त्वहिते देवि सर्वदेवि नमोऽस्तु ते ॥

હે વિકરાળમુખી દેવી, હે જ્વાલામુખી, તને નમસ્કાર. હે સર્વસત્ત્વહિતે દેવી, હે સર્વદેવી, તને નમસ્કાર.

Verse 48

इति स्तुता तदा देवी रुद्रेण परमेष्ठिना । तुतोष परमा देवी वाक्यं छेदमुवाच ह । वरं वृणीष्व देवेश यत् ते मनसि वर्तते ॥

આ રીતે પરમેશ્ઠી રુદ્ર દ્વારા સ્તુતિ પામેલી પરમા દેવી પ્રસન્ન થઈ અને આ વચન બોલી— “હે દેવેશ! તારા મનમાં જે છે તે જ વર માગ.”

Verse 49

रुद्र उवाच । स्तोत्रेणानेन ये देवि त्वां स्तुवन्ति वरानने । तेषां त्वं वरदा देवि भव सर्वगता सती ॥

રુદ્ર બોલ્યા— હે વરાનને દેવી! જે આ સ્તોત્રથી તારી સ્તુતિ કરે છે, તેમના માટે, હે દેવી, સર્વવ્યાપી સતી બનીને વરદાયિની થા.

Verse 50

यश्चेमं त्रिप्रकारं तु देवि भक्त्या समन्वितः । स पुत्रपौत्रपशुमान् समृद्धिमुपगच्छति ॥

હે દેવી! જે ભક્તિથી યુક્ત થઈ આ ત્રિવિધ સ્વરૂપનું (પાઠ/આશ્રય) કરે છે, તે પુત્ર, પૌત્ર અને પશુધનসহ સમૃદ્ધિ પામે છે.

Verse 51

यश्चेमं शृणुयाद् भक्त्या त्रिशक्त्यास्तु समुद्भवम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः पदं गच्छत्यनामयम् ॥

અને જે ભક્તિપૂર્વક ત્રિશક્તિઓના ઉદ્ભવનું આ વર્ણન સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ નિરામય પદને પામે છે.

Verse 52

एवं स्तुत्वा भवो देवीं चामुण्डां परमेश्वरीम् । क्षणादन्तर्हितो देवस्ते च देवा दिवं ययुः ॥

આ રીતે પરમેશ્વરી ચામુંડા દેવીની સ્તુતિ કરીને ભવ (રુદ્ર) ક્ષણમાં અંતર્ધાન થયો; અને તે દેવો સ્વર્ગે ગયા.

Verse 53

य एतां वेद वै देव्याः उत्पत्तिं त्रिविधां धरे । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छति ॥

હે ધરણીધર! જે દેવીની ત્રિવિધ ઉત્પત્તિને યથાર્થ રીતે જાણે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ પરમ નિર્વાણને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 54

भ्रष्टराज्यो यदा राजा नवम्यां नियतः शुचिः । अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासी नरोत्तमः । संवत्सरेण लभते राज्यं निष्कण्टकं नृपः ॥

જ્યારે કોઈ રાજા રાજ્યથી ચ્યૂત થાય, અને નવમીએ નિયમિત તથા શુચિ રહે, તેમજ અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ ઉપવાસ કરે—તો તે નૃપ એક વર્ષમાં નિષ્કણ્ટક (શત્રુ-અડચણ રહિત) રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 55

एषा त्रिशक्तिरुद्दिष्टा नयसिद्धान्तगामिनी । एषा श्वेता परा सृष्टिः सात्त्विकी ब्रह्मसंस्थिताः ॥

આ ત્રિશક્તિ નય-સિદ્ધાંત અનુસાર દર્શાવવામાં આવી છે. આ જ શ્વેત, પરા સૃષ્ટિ છે—સાત્ત્વિક સ્વભાવવાળી—બ્રહ્મમાં પ્રતિષ્ઠિત.

Verse 56

कालेन महता चासौ लोकपालपुराण्यथ । जिगीषुः सैन्यसंवीतो देवैर्भयमरॊचयत् ॥

ઘણો સમય પસાર થયા પછી, લોકપાલોની પ્રાચીન કથાઓના પ્રસંગમાં, તે—વિજય ઇચ્છતો અને સેનાથી ઘેરાયેલો—દેવોમાં ભય ઉત્પન્ન કરતો થયો.

Verse 57

एषैव रक्ताऽ रजसि वैष्णवी परिकीर्तिता । एषैव कृष्णा तमसि रौद्री देवी प्रकीर्तिता ॥

આ જ શક્તિ રજોગુણમાં રક્તવર્ણ હોય ત્યારે ‘વૈષ્ણવી’ તરીકે કીર્તિત થાય છે; અને આ જ શક્તિ તમોગુણમાં કૃષ્ણવર્ણ હોય ત્યારે ‘રૌદ્રી’ દેવી તરીકે પ્રખ્યાત થાય છે.

Verse 58

परमात्मा यथा देव एक एव त्रिधा स्थितः । प्रयोजनवशाच्छक्तिरेकैव त्रिविधाऽभवत् ॥

જેમ પરમાત્મા દેવ એક જ હોવા છતાં ત્રિવિધ રીતે સ્થિત છે, તેમ પ્રયોજન અને કાર્યના કારણે એક જ શક્તિ ત્રિવિધ બની જાય છે.

Verse 59

य एतं शृणुयात् सर्गं त्रिशक्त्याः परमं शिवम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमाप्नुयात् ॥

જે ત્રિશક્તિના સર્ગનું આ પરમ શિવમય અને અતિ મંગલ વર્ણન સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ પરમ નિર્વાણને પામે છે.

Verse 60

यश्चेदं शृणुयाद् भक्त्या नवम्यां नियतः स्थितः । स राज्यमतुलं लेभे भयेश्य्च प्रमुच्यते ॥

અને જે નવમી તિથિએ નિયમપૂર્વક સ્થિર રહી ભક્તિથી આ શ્રવણ કરે છે, તે અતુલ રાજ્યસંપત્તિ પામે છે અને ભયોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 61

यस्येदं लिखितं गेहे सदा तिष्ठति धारिणि । न तस्याग्निभयं घोरं सर्पचौरादिकं भवेत् ॥

હે ધારિણિ! જેના ઘરમાં આ લખિત રૂપે સદા રહે છે, તેને ભયંકર અગ્નિભય થતું નથી, તેમજ સાપ, ચોર વગેરેનો ઉપદ્રવ પણ થતો નથી.

Verse 62

यश्चैतत् पूजयेद् भक्त्या पुस्तकेऽपि स्थितं बुधः । तेन यष्टं भवेत् सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥

અને જે બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ આને—પુસ્તકમાં સ્થિત હોવા છતાં—ભક્તિથી પૂજે છે, તેના દ્વારા જાણે સમગ્ર ત્રૈલોક્ય, ચરાચર સહિત, પૂજિત થઈ જાય છે.

Verse 63

जायन्ते पशवः पुत्रा धनं धान्यं वरस्त्रियः । रत्नान्यश्वा गजा भृत्या यानाश्चाशु भवन्त्युत । यस्येदं तिष्ठते गेहे तस्येदं जायते ध्रुवम् ॥

જેનાં ઘરમાં આ વસ્તુ સ્થિર રીતે રહે છે, તેના માટે ગાયો-પશુ, પુત્રો, ધન-ધાન્ય, ઉત્તમ સ્ત્રીઓ, રત્નો, ઘોડા, હાથી, સેવકો અને વાહનો પણ શીઘ્રે પ્રાપ્ત થાય છે; આ તેના માટે નિશ્ચિત છે।

Verse 64

श्रीवराह उवाच । एतदेव रहस्यं ते कीर्तितं भूतधारिणि । रुद्रस्य खलु माहात्म्यं सकलं कीर्तितं मया ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે ભૂતધારિણી! આ જ ગુહ્ય રહસ્ય મેં તને જણાવ્યું છે; અને રુદ્રનું સંપૂર્ણ મહાત્મ્ય પણ મેં વિસ્તારે વર્ણવ્યું છે।

Verse 65

नवकोट्यस्तु चामुण्डा भेदभिन्ना व्यवस्थिताः । या रौद्री तामसी शक्तिः सा चामुण्डा प्रकीर्तिता ॥

ચામુંડાને નવ કોટિ રૂપે ભેદભિન્ન કરીને યોગ્ય રીતે વ્યવસ્થિત કહેવાય છે। જે રૌદ્રી અને તામસી શક્તિ છે, તે જ ‘ચામુંડા’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે।

Verse 66

अष्टादश तथा कोट्यो वैष्णव्या भेद उच्यते । या सा च राजसी शक्तिः पालनी चैव वैष्णवी । या ब्रह्मशक्तिः सत्त्वस्था अनन्तास्ताः प्रकीर्तिताः ॥

વૈષ્ણવીના અઢાર કોટિ ભેદ કહેવાય છે। જે રાજસી શક્તિ અને પાલન કરનારી છે, તે જ વૈષ્ણવી છે। અને જે બ્રહ્મશક્તિ સત્ત્વમાં સ્થિત છે, તે અનંત રૂપે પ્રકીર્તિત છે।

Verse 67

उत्तिष्ठतस्तस्य महासुरस्य समुद्रतोयं ववृद्धेऽतिमात्रम् । अनेकनक्रग्रहमीनजुष्टम् आप्लावयत् पर्वतसानुदेशान् ॥

તે મહાસુર ઊઠતાં જ સમુદ્રનું પાણી અતિશય વધ્યું; મગર, ગ્રાહી જીવ અને માછલીઓથી ભરેલું તે પાણી પર્વતોના ઢાળ અને પ્રદેશોને પ્લાવિત કરવા લાગ્યું।

Verse 68

एतासां सर्वभेदेषु पृथगेकैकशो धरे । सर्वासां भगवान् रुद्रः सर्वगश्च पतिर्भवेत् ॥

હે ધરા, આ શક્તિઓના સર્વ ભેદોમાં અલગ અલગ રીતે, એક એક કરીને, સર્વવ્યાપી ભગવાન રુદ્ર સર્વનો પતિ (સહચર) બને છે.

Verse 69

यावन्त्यस्या महाशक्त्यास्तावद् रूपाणि शङ्करः । कृतवांस्ताश्च भजते पतिरूपेण सर्वदा ॥

આ મહાશક્તિના જેટલા રૂપો છે, એટલા જ રૂપો શંકરે ધારણ કર્યા છે; અને તે સદા પતિરૂપે તેમની સાથે સંબંધ રાખી ભજે/અનુભવે છે.

Verse 70

यश्चाराधयते तास्तु रुद्रस्तुष्टो भविष्यति । सिद्ध्यन्ते तास्तदा देव्यो मन्त्रिणो नात्र संशयः ॥

જે કોઈ તે દેવીઓની વિધિપૂર્વક આરાધના કરે છે, રુદ્ર પ્રસન્ન થાય છે; ત્યારે તે દિવ્ય શક્તિઓ સિદ્ધ બને છે—હે મંત્રીઓ, તેમાં શંકા નથી.

Verse 71

अन्तः स्थितानेकसुरारिसङ्घं विचित्रचर्मायुधचित्रशोभम् । भीमं बलं बलिनं चारुयोधं विनिर्ययौ सिन्धुजलाद् विशालम् ॥

સમુદ્રના વિશાળ જળમાંથી એક ભયંકર, મહાન બળ પ્રગટ થયું—તેની અંદર દેવોના શત્રુઓના અનેક સમૂહો હતા; વિચિત્ર કવચ અને આયુધોથી ઝગમગતું, અત્યંત બળવાન અને ભયાનક, તથા સુંદર યોદ્ધાઓથી યુક્ત।

Verse 72

तत्र द्विपा दैत्यवरैरुपेता समानघण्टासुसमूहयुक्ताः । विनिर्ययुः स्वाकृतिभीषणानि समन्तमुच्चैः खलु दर्शयन्तः ॥

ત્યાં શ્રેષ્ઠ દૈત્યો સાથે જોડાયેલા હાથીઓ—સમાન ઘંટનાદ અને સુવ્યવસ્થિત સમૂહોથી સજ્જ—બહાર નીકળ્યા; અને તેમણે ચારે તરફ ઊંચા સ્વરે, સ્પષ્ટ રીતે પોતાની ભયંકર આકૃતિઓ દર્શાવી.