Adhyaya 94: The Birth of Mahiṣāsura and the Goddess’s Victory as Mahīṣamardinī

Verse 1

श्रीवराह उवाच । अथ विद्युत्प्रभो दैत्यस्तथा दूतः विसर्जितः । देव्याः सकाशं गत्वाऽसौ तामुवाच सुमध्यमाम् ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—પછી વિદ્યુત્પ્રભ નામનો દૈત્ય દૂત તરીકે મોકલાયો. તે દેવીના સાન્નિધ્યે જઈ તે સુમધ્યમાને બોલ્યો.

Verse 2

एवं सञ्चिन्त्य सा देवी महीषी सम्बभूव ह । सखीभिः सह विश्वेशि तीक्ष्णशृङ्गाग्रधारिणी ॥

આ રીતે વિચાર કરીને તે દેવી મહિષી (ભેંસણી) રૂપે પ્રગટ થઈ. હે વિશ્વેશી! તે સખીઓ સાથે તીક્ષ્ણ શિંગોના અગ્ર ભાગ ધારણ કરતી હતી.

Verse 3

तमृषिं भीषितुं ताभिः सह गत्वा वरानना । असौ बिभीषितस्ताभिस्तां ज्ञात्वा ज्ञानचक्षुषा । आसुरीं क्रोधसम्पन्नः शशाप शुभलोचनाम् ॥

તે ઋષિને ડરાવવા માટે વરાનના તેમની સાથે ગઈ. તેઓથી ભયભીત થયેલા ઋષિએ જ્ઞાનચક્ષુથી તેને આસુરી સ્વભાવવાળી જાણીને ક્રોધથી ભરાઈ તે શુભલોચનાને શાપ આપ્યો.

Verse 4

यस्माद्भीषयसे मां त्वं महिषीरूपधारिणी । अतो भव महिष्येव पापकर्मे शतं समाः ॥

તું મહિષી-રૂપ ધારણ કરીને મને ડરાવે છે; તેથી આ પાપકર્મના કારણે તું સો વર્ષ સુધી ખરેખર મહિષી જ બની રહે.

Verse 5

एवमुक्ता ततः सा तु सखीभिः सह वेपती । पादयोर्न्यपतत्तस्य शापान्तं कुरु जल्पती ॥

એમ કહ્યા પછી તે સખીઓ સાથે કંપતી કંપતી તેના ચરણોમાં પડી અને બોલી—“મારા શાપનો અંત કરો.”

Verse 6

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिः करुणान्वितः । शापान्तमकरोत्तस्या वाक्यं छेदमुवाच ह ॥

તેણાં વચન સાંભળી કરુણાથી ભરેલા તે મુનિએ તેના શાપનો અંત કર્યો અને પછી શાપ-નિવૃત્તિની શરત દર્શાવતાં વચનો કહ્યા.

Verse 7

अनेनैव स्वरूपेण पुत्रमेकं प्रसूय वै । शापान्तो भविता भद्रे मद्वाक्यं न मृषा भवेत् ॥

“હે ભદ્રે! આ જ સ્વરૂપમાં ખરેખર એક પુત્રને જન્મ આપ્યા પછી તારો શાપ સમાપ્ત થશે; મારું વચન અસત્ય નહીં થાય.”

Verse 8

एवमुक्ता गता सा तु नर्मदातीरमुत्तमम् । यत्र तेपे तपो घोरं सिन्धुद्वीपो महातपाः ॥

એમ ઉપદેશ મળ્યા પછી તે નર્મદાના ઉત્તમ તટે ગઈ, જ્યાં મહાતપસ્વી સિંધુદ્વીપે ઘોર તપ કર્યું હતું.

Verse 9

तत्र चेन्दुमती नाम दैत्यकन्या अतिरूपिणी । सा दृष्टा तेन मुनिना विवस्त्रा मज्जती जले ॥

ત્યાં ચંદુમતી નામની અત્યંત રૂપાળી દૈત્યકન્યા હતી; તેને તે મુનિએ જળમાં નિર્વસ્ત્ર સ્નાન કરતી જોઈ.

Verse 10

चस्कन्द स मुनिः शुक्रं शिलाद्रोण्यां महातपाः । तच्च माहिष्मती दृष्ट्वा दिव्यगन्धि सुगन्धि च । ततः सखीरुवाचेदं पिबामीदं जलं शुभम् ॥

તે મહાતપસ્વી મુનિએ પથ્થરની દ્રોણીમાં શુક્ર સ્રવ્યું. તે દિવ્ય સુગંધયુક્ત અને મધુર સુવાસવાળું જોઈ માહિષ્મતીએ સખીઓને કહ્યું— “હું આ શુભ જળ પીશ।”

Verse 11

एवमुक्त्वा तु सा पीत्वा तच्छुक्रं मुनिसंभवम् । प्राप्ता गर्भं मुनेर्बीजात् सुषाव च तदा सतः ॥

એવું કહી તેણે મુનિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું તે શુક્ર પી લીધું. મુનિના બીજથી તેને ગર્ભ રહ્યો અને તે સમયે તેણે એક સৎ (ઉત્તમ) સંતાનને જન્મ આપ્યો.

Verse 12

प्रणम्य प्रयतो भूत्वा कुमारिशतसंकुलाम् । आस्थाने विनयापन्नस्ततो वचनमब्रवीत् ॥

પ્રણામ કરીને અને સંયત બની, સૈંકડો કન્યાઓથી ભરેલા સભાસ્થાનમાં વિનયપૂર્વક રહી પછી તેણે વચન કહ્યું.

Verse 13

तस्याः पुत्रोऽभवद् धीमान् महाबलपराक्रमः । महिषेति स्मृतो नाम्ना ब्रह्मवंशविवर्धनः । स त्वां वरयते देवि देवसैन्यविमर्दनः ॥

તેણે એક પુત્રને જન્મ આપ્યો—બુદ્ધિમાન, મહાબળવાન અને પરાક્રમી. ‘મહિષ’ નામે પ્રસિદ્ધ, બ્રહ્મવંશનો વર્ધક. દેવસેનાનો મર્દન કરનાર એ જ, હે દેવી, તમને વિવાહ માટે વરે છે.

Verse 14

स सुरानपि जित्वाजौ त्रैलोक्यं च तवानघे । दास्यते देवि सुप्रोतस्तव सर्वं महासुरः ॥ तस्यात्मोपप्रदानेन कुरु देवि महत्कृतम् ॥

હે અનઘે દેવી! સુપ્રોત નામનો તે મહાસુર યુદ્ધમાં દેવોને પણ જીતીને ત્રૈલોક્ય પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો છે; તે તમને સર્વ કંઈ આપશે. આત્મસમર્પણ કરીને, હે દેવી, તે આપથી મહત્કૃત્ય (પ્રસ્તાવ સ્વીકાર) કરવા વિનંતી કરે છે.

Verse 15

एवमुक्ता तदा देवी तेन दूतेन शोभना । जहास परमा देवी वाक्यं नोवाच किञ्चन ॥

તે સમયે દૂતએ એમ કહ્યે ત્યારે તે તેજસ્વી દેવી માત્ર હસી; પરમ દેવી એક શબ્દ પણ બોલી નહીં।

Verse 16

तस्या हसन्त्या दूतोऽसौ त्रैलोक्यं सचराचरम् । ददर्श कुक्षौ संभ्रान्तस्तत्क्षणात् समपद्यत ॥

તે હસતાં જ તે દૂતે તેના ઉદરમાં ચરાચર સહિત ત્રિલોક જોયાં; ગભરાઈને તે ક્ષણમાં જ ઢળી પડ્યો।

Verse 17

ततो देव्याः प्रतीहारी जया नामातितेजना । देव्याः हृदि स्थितं वाक्यमुवाच तनुमध्यमा ॥

પછી દેવીની પ્રતિહારી ‘જયા’ નામની અતિ તેજસ્વિની, સુકુમાર કમરવાળી, દેવીના હૃદયમાં સ્થિત વચન બોલી।

Verse 18

जया उवाच । कन्यार्थी वदते यद्धि तत्त्वया समुदीरितम् । यदि नाम व्रतं चास्याः कौमारं सार्वकालिकम् । अपि चान्याः कुमार्योऽत्र सन्ति देव्याः पदानुगाः ॥

જયા બોલી—તમે જે કહ્યું તે કન્યાર્થી કહે તે જ છે. પરંતુ જો તેનું કૌમાર્યવ્રત સર્વકાળિક હોય, તો પણ અહીં દેવીના પદાનુગા અન્ય કન્યાઓ છે।

Verse 19

तासामेकापि नो लभ्या किमु देवी स्वयं शुभा । याहि दूत त्वरण् मा ते किञ्चिदन्यद् भविष्यति ॥

તેમામાંથી એક પણ પ્રાપ્ત થતી નથી; તો પછી સ્વયં શુભા દેવી તો ક્યાંથી મળે? દૂત, ઝડપથી જા; તારા માટે આથી વધુ કંઈ નહીં બને।

Verse 20

एवमुक्तो गतो दूतस्तावद् व्योम्नि महामुनिः । आयातो नारदस्तूर्णं नृत्यन्नुच्चैर्महातपाः ॥

એમ કહ્યા પછી દૂત ચાલ્યો ગયો. એટલામાં આકાશમાં મહાતપસ્વી મહામુનિ નારદ ઝડપથી આવ્યા, નૃત્ય કરતાં અને ઊંચા સ્વરે ઘોષણા કરતાં.

Verse 21

दिष्ट्या दिष्ट्येति वदतस्तां देवीं शुभलोचनाम् । उपविष्टो जगादाथ आसने परमेऽर्चितः ॥

“દિષ્ટ્યા, દિષ્ટ્યા!” એમ કહી શુભલોચના દેવીને સંબોધી; પછી ઉત્તમ આસન પર સન્માનિત થઈ બેસીને બોલ્યા.

Verse 22

प्रणम्य देवीं सर्वेशीमुवाच च महातपाः । देवि देवैरहं प्रीतैः प्रेषितोऽस्मि तवान्तिकम् ॥

સર્વેશ્વરી દેવીને પ્રણામ કરીને મહાતપસ્વી બોલ્યા— “દેવી, પ્રસન્ન દેવોએ મને તમારા સમીપ મોકલ્યો છે.”

Verse 23

विद्युत्प्रभा उवाच । देवि पूर्वमृषिस्त्वासीदादिसर्गे कसंभवः । सखा सारस्वतो जातः सुपार्श्वो नाम वै विभुः ॥

વિદ્યુત્પ્રભાએ કહ્યું— “દેવી, પ્રાચીન આદિસૃષ્ટિમાં કસંભવ નામના એક ઋષિ હતા. તેમના સખા, સરસ્વતી-સંબંધથી જન્મેલા, સુપાર્શ્વ નામના પ્રભાવશાળી હતા.”

Verse 24

विजिता देवि दैत्येन महिषाख्येन निर्जराः । त्वां गृहीतुं प्रयत्नं स कृतवान् देवि दैत्यराट् ॥

દેવી, મહિષ નામના દૈત્યએ અમરોને પરાજિત કર્યા. તે દૈત્યરાજ, દેવી, તમને પકડી લેવા પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો.

Verse 25

एवमुक्तोऽस्मि देवैस्त्वां बोधयामि वरानने । स्थिरीभूता महादेवि तं दैत्यं प्रतिघातय ॥

દેવોએ એમ કહ્યાથી હું તને બોધ આપું છું, હે સુંદરમુખી. હે મહાદેવી, સ્થિર બની તે દૈત્યને પ્રહાર કરીને સંહાર કર।

Verse 26

उक्त्वैवान्तरहितः सद्यो नारदः स्वेच्छया ययौ । देवी च कन्यास्ताः सर्वाः सन्नह्यन्तामुवाच ह ॥

એવું કહીને નારદ તરત જ અંતર્ધાન થઈ પોતાની ઇચ્છાથી ચાલ્યા ગયા. પછી દેવીએ તે સર્વ કન્યાઓને કહ્યું—“શસ્ત્ર ધારણ કરીને સન્નદ્ધ થાઓ, તૈયાર રહો।”

Verse 27

ततः कन्या महाभागाः सर्वास्ता देविशासनात् । बभूवुर्घोररूपिण्यः खङ्गचर्मधनुर्धराः । सङ्ग्रामहेतोः सन्तस्थुर्दैत्यविध्वंसनाय ताः ॥

પછી તે સર્વ મહાભાગ કન્યાઓ દેવીએ આપેલા આદેશથી ઘોર રૂપ ધારણ કરી, ખડ્ગ, ઢાલ અને ધનુષ ધારણ કર્યાં. યુદ્ધના હેતુથી તેઓ દૈત્યવિનાશ માટે અડગ ઊભી રહી।

Verse 28

तावद् दैत्यबलं सर्वं मुक्त्वा देवचमूं द्रुतम् । आययौ यत्र तद् देव्याः सन्नद्धं स्त्रीबलं महत् ॥

એ દરમિયાન સમગ્ર દૈત્યબળ દેવસેનાને છોડીને ઝડપથી ત્યાં આવ્યું, જ્યાં દેવીએ સન્નદ્ધ કરેલું મહાન સ્ત્રીબળ તૈયાર ઊભું હતું।

Verse 29

ततस्ताः युयुधुः कन्या दानवैः सह दर्पिताः । क्षणेन तद् बलं ताभिश्चतुरङ्गं निपातितम् ॥

પછી તે કન્યાઓ યુદ્ધદર્પથી દાનવો સાથે લડી. ક્ષણમાં જ તેમણે તે ચતુરંગિણી સેનાને પાડી દીધી।

Verse 30

शिरांसि तत्र केषाञ्चिच्छिन्नानि पतितानि च । अपरेषां विदार्योरः क्रव्यादाः पान्ति शोणितम् ॥

ત્યાં અમુકનાં શિર કપાઈને પડી ગયાં હતાં; અન્યનાં છાતી ફાટી ગઈ હતી, અને માંસાહારીઓ લોહી પી રહ્યા હતા.

Verse 31

अन्ये कबन्धभूतास्तु ननृतुर्दैत्यनायकाः । एवं क्षणेन ते सर्वे विध्वस्ताः पापचेतसः । अपरे विद्रुताः सर्वे यत्रासौ महिषासुरः ॥

અન્ય કેટલાક શિરવિહીન ધડ બનીને નાચવા લાગ્યા, તે દૈત્યોના નેતાઓ. આમ એક ક્ષણમાં તે બધા પાપી ચિત્તવાળા નાશ પામ્યા; અને બાકીના બધા ત્યાં ભાગી ગયા જ્યાં મહિષાસુર હતો.

Verse 32

ततो हाहाकृतं सर्वं यथा दैत्यबलं महत् । एवं तदाकुलं दृष्ट्वा महिषो वाक्यमब्रवीत् । सेनापते किमेतद्धि बलं भग्नं ममाग्रतः ॥

પછી તે મહાન દૈત્ય સેનાએ હાહાકાર કર્યો. તેને આમ મૂંઝવણમાં જોઈને મહિષે કહ્યું: "સેનાપતિ, આ શું છે - મારી સેના મારી સામે જ તૂટી ગઈ?"

Verse 33

ततो यज्ञहनुर्नामा दैत्यो हस्तिस्वरूपवान् । उवाच भग्नमेतद्धि कुमारिभिः समन्ततः ॥

પછી યજ્ઞહનુ નામના દૈત્યે, જે હાથી જેવું રૂપ ધરાવતો હતો, કહ્યું: "ખરેખર, આ કુમારિકાઓ દ્વારા ચારે બાજુએ તૂટી ગયું છે."

Verse 34

तस्याभवन्महातेजाः सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । स हि तीव्रं तपस्तेपे माहिष्मत्यां पुरोत्तमे ॥

તેમનાથી સિંધુદ્વીપ ઉત્પન્ન થયા, જે મહાન તેજ અને પરાક્રમથી સંપન્ન હતા. તેમણે માહિષ્મતી નામના ઉત્તમ નગરમાં તીવ્ર તપ કર્યું.

Verse 35

ततो दुद्राव महिषस्ताः कन्याः शुभलोचनाः । गदामादाय तरसा कन्या दुद्राव वेगवान् ॥

ત્યારે મહિષાસુર શુભ નેત્રવાળી કન્યાઓ તરફ ધસી આવ્યો. બળપૂર્વક ગદા લઈને તે કન્યા પણ ઝડપથી આગળ દોડી નીકળી.

Verse 36

यत्र तिष्ठति सा देवी देवगन्धर्वपूजिता । तत्रैव सोऽसुरः प्रायाद् यत्र देवी व्यवस्थिताः । सा च दृष्ट्वा तमायान्तं विंशद्धस्ता बभूव ह ॥

જ્યાં દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા પૂજિત તે દેવી ઊભી હતી, ત્યાં જ તે અસુર ગયો—દેવી જ્યાં સ્થિત હતી ત્યાં જ. અને તેને આવતો જોઈ દેવી વીસ હાથવાળી બની.

Verse 37

धनुः खङ्गं तथा शक्तिं शरान् शूलं गदां तथा । परशुं डमरुं चैव तथा घण्टां विशालिनीम् । शतघ्नीं मुद्गरं घोरं भुशुण्डीं कुन्तमेव च ॥

ધનુષ્ય, ખડ્ગ, શક્તિ, બાણો, શૂલ અને ગદા; પરશુ, ડમરુ તથા વિશાળ ઘંટ; શતઘ્ની, ભયંકર મુદગર, ભુશુણ્ડી અને કુન્ત—આ બધાં તેના આયુધો હતાં.

Verse 38

मुसलं च तथा चक्रं भिन्दिपालं तथैव च । दण्डं पाशं ध्वजं चैव पद्मं चेति च विंशतिः ॥

અને મુસળ, ચક્ર તથા ભિંદિપાલ; દંડ, પાશ, ધ્વજ અને પદ્મ—આ રીતે (આયુધો) વીસ થયા.

Verse 39

भूत्वा विंशभुजा देवी सिंहमास्थाय दंशिता । सस्मार रुद्रं देवेशं रौद्रं संहारकारणम् ॥

વીસ ભુજાવાળી બની દેવી સિંહ પર આરૂઢ થઈ, યુદ્ધ માટે સજ્જ રહી. ત્યારબાદ તેણે દેવેશ રુદ્રનું સ્મરણ કર્યું—સંહારનું કારણ એવા રૌદ્ર તત્ત્વનું.

Verse 40

ततो वृषध्वजः साक्षाद् रुद्रस्तत्रैव आययौ । तया प्रणम्य विज्ञप्तः सर्वान् दैत्यान् जयाम्यहम् ॥

ત્યારે વૃષધ્વજ—સાક્ષાત્ રુદ્ર—ત્યાં જ સીધા આવ્યા. તેણીએ તેમને પ્રણામ કરીને વિનંતી કરી—“હું સર્વ દૈત્યોને જીતિશ.”

Verse 41

त्वयि सन्निधिमात्रे तु देवदेव सनातन । एवमुक्त्वाऽसुरान् सर्वान् जिगाय परमेश्वरी ॥

“હે દેવદેવ, સનાતન! માત્ર તમારી સન્નિધિથી”—એમ કહી પરમેશ્વરીએ સર્વ અસુરોને જીત્યા.

Verse 42

मुक्तवा तमेेकं महिषं शेषं हत्वा तमभ्ययात् । यावद् देवी ततः साऽपि तां दृष्ट्वा सोऽपि दुद्रुवे ॥

તે એક મહિષને છોડીને બાકીનાંને મારી તેણી તેની તરફ આગળ વધી. દેવી આગળ વધતાં જ તેને જોઈ તે પણ દોડી ભાગી ગયો.

Verse 43

क्वचिद् युध्यति दैत्येन्द्रः क्वचिच्चैव पलायति । क्वचित् पुनर्मृधं चक्रे क्वचित् पुनरुपारमत् ॥

ક્યારેક દૈત્યોનો અધિપતિ યુદ્ધ કરે છે, ક્યારેક ભાગે છે. ક્યારેક ફરી યુદ્ધ શરૂ કરે છે, ક્યારેક ફરી વિરામ લે છે.

Verse 44

एवं वर्षसहस्राणि दश तस्य तया सह । दिव्यानि विगतानि स्युर्युध्यतस्तस्य शोभने । बभ्राम सकलं त्वाजौ ब्रह्माण्डं भीतमानसम् ॥

હે શોભને! તેણી સાથે યુદ્ધ કરતાં કરતાં તેના દસ હજાર દિવ્ય વર્ષો વીતી ગયા; અને તે रणમાં ભયભીત મનથી સમગ્ર બ્રહ્માંડ ડોલી ઊઠ્યું.

Verse 45

कुर्वतस्तु तपो घोरं निराहारस्य शोभने । आद्या तु विप्रचित्तेस्तु सुता सुरसुतोपमा । माहिष्मतीति विख्याता रूपेणासदृशी भुवि ॥

હે શોભને! તે નિરાહાર રહી ઘોર તપ કરતો હતો ત્યારે વિપ્રચિત્તિની પ્રથમ પુત્રી દેવકન્યા સમાન ‘માહિષ્મતી’ નામે વિખ્યાત થઈ; રૂપે પૃથ્વી પર અદ્વિતીય હતી।

Verse 46

ततः कालेन महता शतशृङ्गे महागिरौ । पद्भ्यामाक्रम्य शूलेन निहतो दैत्यसत्तमः ॥

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી, શતશૃંગ નામના મહાપર્વત પર દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ તે પગથી દબાઈ અને ત્રિશૂલના પ્રહારે હણાયો।

Verse 47

शिरश्चिच्छेद खङ्गेन तत्र चान्तःस्थितः पुमान् । निर्गत्य विगतः स्वर्गं देव्याः शस्त्रनिपातनात् ॥

દેવીએ ત્યાં ખડ્ગથી શિરચ્છેદ કર્યો; અને તેમાં અંતઃસ્થિત પુરુષ બહાર નીકળી, દેવીના શસ્ત્રપ્રહારે, સ્વર્ગે ગયો।

Verse 48

ततो देवगणाः सर्वे महिषं वीक्ष्य निर्जितम् । सब्रह्मका स्तुतिं चक्रुर्देव्यास्तुष्टेन चेतसा ॥

પછી સર્વ દેવગણ મહિષને પરાજિત થયેલો જોઈ, બ્રહ્મા સહિત સંતોષિત ચિત્તે દેવીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 49

देवा ऊचुः । नमो देवि महाभागे गम्भीरे भीमदर्शने । जयस्ते स्थितिसिद्धान्ते त्रिनेत्रे विश्वतोमुखि ॥

દેવોએ કહ્યું—હે દેવી! મહાભાગે, ગંભીરે, ભીમદર્શને, તમને નમસ્કાર. હે સ્થિતિસિદ્ધાંતે, હે ત્રિનેત્રે, હે વિશ્વતોમુખિ, તમારો જય હો।

Verse 50

विद्याविद्ये जये याज्ये महिषासुरमर्दिनि । सर्वगे सर्वदेवेशि विश्वरूपिणि वैष्णवि ॥

હે વિદ્યા અને અવિદ્યા! હે જય! હે યાજ્ય (પૂજનીય)! હે મહિષાસુરમર્દિની! હે સર્વવ્યાપિની! હે સર્વદેવેશી! હે વિશ્વરૂપિણી! હે વૈષ્ણવી!

Verse 51

वीतशोके ध्रुवे देवि पद्मपत्रशुभेक्षणे । शुद्धसत्त्वव्रतस्थे च चण्डरूपे विभावरि ॥

હે દેવી, શોકરહિત, ધ્રુવા! હે કમળપત્ર સમાન શુભ દૃષ્ટિવાળી! હે શુદ્ધસત્ત્વના વ્રતમાં સ્થિત! અને છતાં હે ચંડરૂપિણી, હે વિભાવી (દીપ્તિમતી)!

Verse 52

ऋद्धिसिद्धिप्रदे देवि विद्याविद्येऽमृते शिवे । शांकरी वैष्णवी ब्राह्मी सर्वदेवनमस्कृते ॥

હે દેવી, ઋદ્ધિ અને સિદ્ધિ આપનારિણી! હે વિદ્યા-અવિદ્યા! હે અમૃતા, હે શિવા! હે શાંકરી, વૈષ્ણવી, બ્રાહ્મી—હે સર્વદેવનમસ્કૃતા!

Verse 53

घण्टाहस्ते त्रिशूलास्त्रे महामहिषमर्दिनि । उग्ररूपे विरूपाक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे ॥

હે ઘંટાહસ્તે! હે ત્રિશૂલાસ્ત્રધારિણી! હે મહામહિષમર્દિની! હે ઉગ્રરૂપિણી! હે વિરূপાક્ષી! હે મહામાયા, હે અમૃતસ્ત્રવે (અમૃતધારા)!

Verse 54

सर्वसत्त्वहिते देवि सर्वसत्त्वमये ध्रुवे । विद्यापुराणशिल्पानां जननी भूतधारिणी ॥

હે દેવી, સર્વ સત્ત્વોના હિતમાં રત! હે સર્વસત્ત્વમયી ધ્રુવા! હે વિદ્યા, પુરાણો અને શિલ્પોની જનની; હે ભૂતધારિણી (સૃષ્ટિને ધારણ કરનારિણી)!

Verse 55

सर्वदेवरहस्यानां सर्वसत्त्ववतां शुभे । त्वमेव शरणं देवि विद्येऽविद्ये श्रियेऽम्बिके । विरूपाक्षि तथा क्षान्ति क्षोभितान्तरजलेऽविले ॥

હે શુભે! તું સર્વ દેવોના તથા સર્વ પ્રાણીઓના ગુહ્ય રહસ્યરૂપ છે. હે દેવી—વિદ્યા-અવિદ્યા, શ્રી, અંબિકે, વિશાલનેત્રિ અને ક્ષાંતિ—તું જ એકમાત્ર શરણ છે; અંતરના જળ ક્ષોભિત થાય તોય તું અવિચલ રહે છે.

Verse 56

सा सखीभिः परिवृता विहरन्ती यदृच्छया । आगता मन्दरद्रोणीं तत्रापश्यत्तपोवनम् । मुनेरम्बरसंज्ञस्य विविधद्रुममालिनम् ॥

તે સખીઓથી ઘેરાયેલી, મનગમતું વિહાર કરતી કરતી મન્દર દ્રોણીમાં આવી. ત્યાં તેણે ‘અંબર’ નામના મુનિનું તપોવન જોયું, જે વિવિધ વૃક્ષોથી શોભિત હતું.

Verse 57

नमोऽस्तु ते महादेवि नमोऽस्तु परमेश्वरि । नमस्ते सर्वदेवानां भावनित्येऽक्षयेऽव्यये ॥

હે મહાદેવી! તમને નમસ્કાર; હે પરમેશ્વરી! તમને નમસ્કાર. સર્વ દેવોના ભાવની નિત્ય કારણભૂતા, અક્ષય અને અવ્યય તમને પ્રણામ.

Verse 58

शरणं त्वां प्रपद्यन्ते ये देवि परमेश्वरि । न तेषां जायते किञ्चिदशुभं रणसङ्कटे ॥

હે દેવી, હે પરમેશ્વરી! જે તારી શરણાગતિ લે છે, તેમને યુદ્ધના સંકટમાં કોઈ અશુભ થતું નથી.

Verse 59

यश्च व्याघ्रभये घोरे चौरराजभये तथा । स्तबवमेनं सदा देवि पठिष्यति यतात्मवान् ॥

અને જે કોઈ ભયંકર વાઘના ભયમાં, તેમજ ચોરોના કે રાજાના ભયમાં પણ, હે દેવી, આત્મસંયમી બની સદા આ સ્તવનું પાઠ કરશે (તે રક્ષિત રહેશે).

Verse 60

निगडस्थोऽपि यो देवि त्वां स्मरिष्यति मानवः । सोऽपि बन्धैर्विमुक्तस्ते सुसुखं वसते सुखी ॥

હે દેવી! બેડીઓમાં બંધાયેલો મનુષ્ય પણ જો તારો સ્મરણ કરે, તો તે પણ બંધનોથી મુક્ત થઈ મહાસુખમાં, સંતોષપૂર્વક વસે છે।

Verse 61

श्रीवराह उवाच । एवं स्तुता तदा देवी देवैः प्रणतिपूर्वकम् । उवाच देवान् सुश्रोणी वृणुध्वं वरमुत्तमम् ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા: દેવોએ પ્રણામપૂર્વક આ રીતે સ્તુતિ કરતાં, સુશ્રોણી દેવીએ દેવોને કહ્યું—“ઉત્તમ વર પસંદ કરો।”

Verse 62

देवा ऊचुः । देवि स्तोत्रमिदं ये हि पठिष्यन्ति तवानघे । सर्वकामसमापन्नान् कुरु देवि स नो वरः ॥

દેવોએ કહ્યું: હે દેવી, હે અનઘે! જે લોકો તારા આ સ્તોત્રનું પાઠ કરશે, તેમને સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિથી યુક્ત કર. હે દેવી, આ જ અમારો વર છે।

Verse 63

एवमस्त्विति तान् देवानुक्त्वा देवी पराऽपरा । विससर्ज ततो देवान् स्वयं तत्रैव संस्थिता ॥

દેવી—જે પરા પણ છે અને અપરા પણ—દેવોને “એવમસ્તુ” કહી, પછી દેવોને વિદાય આપ્યા; અને પોતે ત્યાં જ સ્થિત રહી।

Verse 64

एतद्द्वितीयं यो जन्म वेद देव्याः धराधरे । स वीतशोको विरजाः पदं गच्छत्यनामयम् ॥

ધરાધર પર્વત પર દેવીના આ દ્વિતીય જન્મને જે જાણે છે, તે શોકમુક્ત, કલુષરહિત બની નિરામય પદને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 65

लतागृहैस्तु विविधैर्वकुलैर्लकुचैस्तथा । चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैरुपशोभितम् । विचित्रवनखण्डैश्च भूषितं तु महात्मनः ॥

તે મહાત્માનું આશ્રમસ્થાન અનેક લતા-ગૃહોથી, વકુલ અને લકુચ વૃક્ષોથી, ચંદન, સ્પંદન, શાલ અને સરલ વૃક્ષોથી સુશોભિત હતું અને વિવિધ વનખંડોથી વધુ ભૂષિત હતું।

Verse 66

दृष्ट्वाश्रमपदं रम्यं सासुरी कन्यका शुभम् । माहिष्मती वरारोहा चिन्तयामास भामिनी ॥

રમ્ય આશ્રમસ્થાન જોઈને અસુરવંશીય શુભ કન્યા—વરારોહા માહિષ્મતી—એ ભામિની વિચારવા લાગી।

Verse 67

भीषयित्वाहमेनं तु तापसं त्वाश्रमे स्वयम् । तिष्ठामि क्रीडती सार्धं सखीभिः परमर्चिता ॥

હું પોતે આ આશ્રમમાં આ તપસ્વીને ભયભીત કરીને, સખીઓ સાથે ક્રીડા કરતી, પરમ સન્માનિત બની અહીં રહીશ।