Adhyaya 196: Description of the City of Dharmarāja (Yama)

Verse 1

अथ धर्मराजपुरवर्णनम् ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सर्वं निरवशेषतः ॥

હવે ધર્મરાજ (યમ)ની નગરીનું વર્ણન. વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ભાવિતાત્મા ઋષિઓના તે વચન સાંભળી, વાક્યજ્ઞએ સર્વ કંઈ અવશેષ વિના કહ્યું.

Verse 2

नाचिकेत उवाच ॥ श्रूयतां द्विजशार्दूलाः कथ्यमानं मया द्विजाः ॥ योजनानां सहस्रं तु विस्ताराद्द्विगुणायतम् ॥

નાચિકેત બોલ્યો— હે દ્વિજશાર્દૂલોઃ સાંભળો; હે દ્વિજોઃ હું તેનું વર્ણન કરું છું. તેનું વિસ્તરણ સહસ્ર યોજન છે અને તેની લંબાઈ તેની દ્વિગુણી છે.

Verse 3

द्विगुणं परिवेषेण तद्वै प्रेतपतेः पुरम् ॥ भवनैरावृतं दिव्यैर्याम्बूनदमयैः शुभैः ॥

દ્વિગુણ પરિઘેરાથી ઘેરાયેલું તે પ્રેતપતિનું પુર છે; તે શુભ, દિવ્ય, જાંબૂનદ-સુવર્ણમય ભવનો વડે આવૃત છે.

Verse 4

हर्म्यप्रासादसंबाधमहाट्टालसमन्वितम् ॥ सौवर्णेनैव महता प्राकारॆणाभिवेष्टितम् ॥

તે નગર હર્મ્ય અને પ્રાસાદોથી ઘન છે, મહા અট্টાલિકાઓથી યુક્ત છે, અને વિશાળ સુવર્ણમય પ્રાકારથી પરિબદ્ધ છે.

Verse 5

कैलासशिखराकारैर्भवनैरुपशोभितम् ॥ तत्र वै विमला नद्यस्तोयपूर्णाः सुशोभनाः ॥

કૈલાસશિખરાકાર ભવનો વડે તે શોભિત છે; ત્યાં નિર્મળ નદીઓ જળથી પરિપૂર્ણ અને અતિ શોભાયમાન છે.

Verse 6

दीर्घिकाश्च तथा कान्ता नलिन्यश्च सरांसि च ॥ तडागाश्चैव कूपाश्च वृक्षषण्डाः सुशोभनाः

ત્યાં દીર્ઘિકાઓ, મનોહર નલિનીઓ અને સરોવરો છે; તેમજ તડાગો, કૂવો અને અતિ શોભન વૃક્ષસમૂહો પણ છે.

Verse 7

नरनारीसमाकीर्णा गजवाजिसमाकुलाः ॥ नानादेशसमुत्थानैर्नानाजातिभिरेव च

તે નગરી નર-નારીથી ગીચ હતી, હાથી અને ઘોડાથી સમાકુલ હતી, અને અનેક દેશોમાંથી આવેલા તથા અનેક જાતિના લોકોથી પરિપૂર્ણ હતી।

Verse 8

सर्वजीवैस्तथाकीर्णं तस्य राज्ञः पुरोत्तमम् ॥ क्वचिद्युद्धं क्वचिद्द्वन्द्वं तेन बद्धो यमालये

તે રાજાની ઉત્તમ નગરી સર્વ પ્રકારના જીવોથી ભરેલી હતી. ક્યાંક યુદ્ધ, ક્યાંક દ્વંદ્વ; એ કારણે તે યમાલયમાં બંધાયો।

Verse 9

क्वचिद्गायन् हसांश्चैव क्वचिद्दुःखेन दुःखितः ॥ क्वचित्क्रीडन् यथाकर्म क्वचिद्भुञ्जन् क्वचित्स्वपन्

ક્યાંક તે ગાતો અને હસતો હતો, ક્યાંક દુઃખથી દુઃખિત થતો હતો. ક્યાંક પોતાના કર્મ અનુસાર રમતો હતો, ક્યાંક ભોજન કરતો, ક્યાંક સૂતો હતો।

Verse 10

स्वकर्मभिः प्रदृश्यन्ते स्थूलाः सूक्ष्माश्च जन्तवः ॥ मया दृष्टा द्विजश्रेष्ठास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे

પોતપોતાના કર્મ અનુસાર સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ જીવો દેખાય છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મેં તેમને તે રાજાની ઉત્તમ નગરીમાં જોયા।

Verse 11

अङ्गानि चैव सीदन्ति मनो विह्वलतीव मे ॥ दिव्यभावाः स्पृशन्त्येते चिन्तयानस्य तत्फलम्

મારા અંગો શિથિલ થાય છે અને મારું મન જાણે વ્યાકુલ બની જાય છે. તે ફળનું ચિંતન કરતાં આ દિવ્ય ભાવો મને સ્પર્શ કરે છે।

Verse 12

तथापि कथयिष्यामि यथादृष्टं तथाश्रुतम् ॥ पुष्पोदका नाम तत्र नदीनाṃ प्रवरा नदी

તથાપિ મેં જે જોયું અને જે સાંભળ્યું તે યથાવત્ કહું છું. ત્યાં નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ ‘પુષ્પોદકા’ નામની નદી છે॥

Verse 13

दृश्यते न च दृश्येत नानावृक्षसमाकुला ॥ सुवर्णकृतसोपाना दिव्यकाञ्चनवालुका

તે દેખાય છે, છતાં જાણે ન દેખાય—એટલી અદ્ભુત. અનેક વૃક્ષોથી ભરપૂર, સોનાથી બનેલા સોપાનવાળી અને દિવ્ય સુવર્ણમય રેતીવાળી॥

Verse 14

प्रसन्नेन च तोयेन शीतलेन सुगन्धिना ॥ पुष्प्यत्फलवनाकीर्णा नाना पक्षिसमाकुला

તેનું જળ નિર્મળ, શીતળ અને સુગંધિત હતું. તેના કાંઠા પુષ્પ-ફળવાળા વનો થી ભરેલા અને અનેક પ્રકારના પક્ષીઓથી ગુંજતા હતા॥

Verse 15

भ्राजते सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ तस्यास्तीरे मया दृष्टाः पादपाश्च सहस्रशः

તે તેજસ્વી છે—નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વ પાપોનો નાશ કરનારી. તેના કાંઠે મેં હજારો વૃક્ષો જોયા॥

Verse 16

अमराः क्रीडमानाश्च जलक्रीडां पुनःपुनः ॥ विशालजघना यस्यां गन्धर्वाः सामगा इव

ત્યાં અમરગણ વારંવાર જલક્રીડામાં રમે છે. તે નદીમાં વિશાળ નિતંબવાળી સ્ત્રીઓ છે, અને ગંધર્વો સામગાયકની જેમ ગાન કરે છે॥

Verse 17

भुजङ्गावनताङ्ग्यश्च किन्नर्यश्च सुगायनाः ॥ दिव्यभूषणसम्भोगैः क्रीडन्त्यत्र समागताः

અહીં સર્પ સમા નમ્ર રીતે વળેલા અંગોવાળી સ્ત્રીઓ અને સુમધુર ગાન કરનારી કિન્નરીઓ, દિવ્ય આભૂષણોના આનંદ સાથે એકત્ર થઈ ક્રીડા કરે છે।

Verse 18

एवं नारीसहस्राणि तत्र दिव्यानि नित्यशः ॥ क्रीडन्ति सलिले तत्र प्रासादेषु शुभेषु च

આ રીતે ત્યાં નિત્ય હજારો દિવ્ય સ્ત્રીઓ જળમાં ક્રીડા કરે છે અને શુભ પ્રાસાદોમાં પણ વિહાર કરે છે।

Verse 19

प्रमदाश्च जले तत्र कामरूपाः सुमेखलाः ॥ रमयन्त्यो नरास्तत्र यथाकामं यथासुखम्

અને ત્યાં જળમાં મનોહર સ્ત્રીઓ છે—ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનાર, સુંદર મેખલાથી શોભિત—જે ત્યાંના પુરુષોને ઇચ્છા અને સુખ મુજબ રમાવે છે।

Verse 20

तां नदीं क्षोभयन्त्यस्ताः क्रीडन्ति सहिताः प्रियैः ॥ गायन्ति सलिले काश्चिन्मधुरं मधुविह्वलाः

તેઓ પોતાના પ્રિય સાથીઓ સાથે ક્રીડા કરતાં તે નદીને ઉથલપાથલ કરે છે; અને કેટલાક મધુના મદમાં જળમાં મધુર ગાન કરે છે।

Verse 21

जलतूर्यनिनादेन भूषणानां स्वनेन च ॥ भाति सा निम्नगा दिव्या दिव्यरत्नैरलंकृता

જલવાદ્યોના નાદ અને આભૂષણોના ઝણકારથી તે દિવ્ય નદી, દિવ્ય રત્નોથી અલંકૃત થઈ, તેજસ્વી રીતે શોભે છે।

Verse 22

वैवस्वती नाम महानदी सा शुभा नदीनां प्रवरा अतिरम्या ॥ प्रयाति मध्ये नगरस्य नित्यं मातेव पुत्रं परिपालयन्ती

તે મહાનદીનું નામ વૈવસ્વતી છે—તે શુભ, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને અતિ રમણીય છે. તે નગરના મધ્યમાંથી નિત્ય વહેતી, માતા જેમ પુત્રનું પાલન-રક્ષણ કરે તેમ રક્ષણ કરે છે.

Verse 23

तोयानुरूपा च मनोहरा च दिव्येन तोयेन सदैव पूर्णा ॥ यस्यास्तु हंसाः पुलिनेषु मत्ताः कुन्देन्दुवर्णाः प्रचरन्ति नित्यम्

તે પોતાના જળને અનુરૂપ શોભાયમાન અને મનોહર છે, દિવ્ય જળથી સદૈવ પરિપૂર્ણ રહે છે. જેના કાંઠે કુંદ અને ચંદ્ર સમાન શ્વેત, આનંદથી મત્ત હંસો નિત્ય વિહરે છે.

Verse 24

रथाङ्गसाह्वैः प्रवरैश्च पद्मैः प्रतप्तजाम्बूनद कर्णिकाभिः ॥ या दृश्यते चैव मनोज्ञरूपा सुवर्णसोपानयुता सुकान्ता

તે મનોહર રૂપે દેખાય છે—‘રથાંગ’ નામના ઉત્તમ કમળોથી અને તપ્ત જાંબૂનદ-સુવર્ણની કર્ણિકાઓથી શોભિત. તે સુકાંતા છે અને સુવર્ણ સોપાનો વડે યુક્ત છે.

Verse 25

यस्यास्तु तोयं विमलं सुगन्धि स्वादु प्रसन्नं त्वमृतोपमं च ॥ वृक्षास्तु यस्या वनखण्डजाताः सदा शुभैः पुष्पफलैरुपेताः

જેનુ જળ નિર્મળ, સુગંધિત, મધુર, પ્રસન્ન અને અમૃત સમાન છે; અને જેના વનખંડોમાં જન્મેલા વૃક્ષો સદૈવ શુભ પુષ્પ-ફળોથી યુક્ત રહે છે.

Verse 26

नार्यः सुरूपा मदविह्वलाश्च क्रीडन्ति ता यत्र मनोज्ञरूपाः ॥ यस्यां जनः क्रीडनताडनाद्यैर्विवर्णतां याति न वै कदाचित् ॥

જ્યાં મનોહર રૂપવાળી, સૂરુપ સ્ત્રીઓ મદથી વિહ્વળ થઈ ક્રીડા કરે છે. તે સ્થાને લોકો ક્રીડા, તાડન વગેરે રમૂજી ક્રિયાઓમાં પણ ક્યારેય વર્ણહીનતા કે કાંતિહાનિ પામતા નથી.

Verse 27

या देवतानामपि पूजनीया तापनिधीनां च तथा मुनीनाम् ॥ या दृश्यते तोयभरेण कान्ताकृतिः कवीनामिव निर्मलार्था ॥

તે દેવતાઓ દ્વારા પણ પૂજનીય છે, તેમજ તપોનિધિઓ અને મુનિઓ દ્વારા પણ વંદનીય છે. તે જળથી પરિપૂર્ણ, મનોહર આકૃતિમાં દેખાય છે—કવિઓની વાણી જેવી નિર્મળ અર્થવાળી.

Verse 28

वादित्रगीतस्वनतालयुक्ता गायन्ति नार्यः सहिताः सदा हि ॥ कन्याकुलानां मृदुभाषितानि मनोहराणां च वनेषु तेषु ॥

વાદ્યો અને ગીતના સ્વર-તાલ સાથે સ્ત્રીઓ એકસાથે સદા ગાય છે. અને તે વનોમાં કન્યાઓના સમૂહોની મૃદુ, મનોહર વાણી સંભળાય છે.

Verse 29

कुर्वन्ति संहर्षमिव स्वनेन मनोज्ञरूपा दिवि देवतानाम् ॥ मृदङ्गनादश्च सुतन्त्रियुक्तगीतध्वनिश्चैव सुवंशयुक्तः ॥

તેમના નાદથી જાણે સ્વર્ગમાં દેવતાઓને હર્ષ થાય; તેઓ રૂપે પણ મનોહર છે. ત્યાં મૃદંગનો ગુંજતો નાદ, તંત્રીવાદ્યો સાથે ગાનધ્વનિ, અને સুৱંશ (વાંસળી)નો સ્વર પણ છે.

Verse 30

प्रासादकुञ्जेषु विहार्यमाणा न तृप्तिमेवं बहु ताः प्रयान्ति ॥ गन्धः सुगन्धोऽगुरुचन्दनानां वातः शुभो वाति सुशीतमन्दः ॥

પ્રાસાદના કુંજોમાં વિહાર કરતી તેઓ બહુ આનંદ પછી પણ તૃપ્ત થતી નથી. ત્યાં અગરુ અને ચંદનનો સુગંધ ફેલાયેલો છે, અને શુભ, શીતળ, મંદ પવન વહે છે.

Verse 31

क्वचित् सुगन्धः प्रचचार भूयः प्रासादरोधं प्रविरूढमार्गः ॥ क्वचिज्जनाः क्रीडनकावसक्ताः क्वचिच्च नारीनरगीतशब्दाः ॥

ક્યાંક સુગંધ ફરી ફરીને ફેલાય છે, પ્રાસાદની દીવાલો પાસે ઊગેલા માર્ગો શોધી લેતી. ક્યાંક લોકો રમતમાં આસક્ત છે, અને ક્યાંક સ્ત્રી-પુરુષોના ગીતોના શબ્દો સંભળાય છે.

Verse 32

तथाऽपरे क्रीडनकाः सकान्ताः सुवर्णवेदीकृतसानुशोभाः ॥ विमानभूताः प्रचरन्ति तोये प्रमत्तनारीनरसं्कुलाश्च ॥

તેમ જ કેટલાક અન્ય ક્રીડારત, પોતાની પ્રિયાસહ, સુવર્ણવેદી સમાન બનેલા સાનુઓથી શોભિત થઈ, જાણે વિમાન બની ગયા હોય તેમ જળ પર વિહરે છે; અને તેઓ ઉલ્લાસિત સ્ત્રી-પુરુષોથી ભરપૂર છે।

Verse 33

शक्यो विभागो न हि रम्यताया ह्यसौ दिनैर्वा बहुभिः प्रवक्तुम् ॥ नैषा कथा कर्मसमाधियुक्ता शक्त्या प्रवक्तुं दिवसैरनल्पैः ॥

તે રમ્યતાનો સંપૂર્ણ વિસ્તાર ઘણા દિવસોમાં પણ કહી શકાય તેમ નથી. કર્મ-સમાધિથી યુક્ત આ કથા પણ ઘણો સમય અને શક્તિ હોવા છતાં યોગ્ય રીતે વર્ણવી શકાય તેવી નથી।

Verse 34

क्वचिन्नृत्यन् क्वचित्तिष्ठन् क्वचिद्बन्धनसंस्थितः ॥ एवं शतसहस्राणि तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥

ક્યાંક નૃત્ય કરતા, ક્યાંક ઊભા રહેતા, ક્યાંક બંધન/નિયમમાં સ્થિત—આ રીતે તે રાજાની ઉત્તમ નગરીમાં લાખો (દૃશ્યો) જોવા મળે છે।

Verse 35

तत्रापरे वृक्षषण्डा नित्यपुष्पफलान्विताः ॥ ते च कामप्रदा नित्यं तथा द्विजसमायुताः ॥

ત્યાં વધુમાં વૃક્ષોના સમૂહો છે, જે સદા પુષ્પ-ફળોથી યુક્ત છે. તેઓ નિત્ય ઇચ્છિત ફળ આપે છે અને ત્યાં દ્વિજ (વિદ્વાન/દ્વિજાતિ) પણ સમવેત રહે છે।

Verse 36

जलं च दत्तं बहुभिर्नरैश्च तस्याः स्वरूपप्रतिमा च निष्ठा ॥ प्रासादपङ्क्तिर्ज्वलनप्रकाशा तस्यास्तु तीरे बहुभक्तिरम्याः ॥

અને અનેક લોકોએ જળ અર્પણ કર્યું છે; તેમજ તેના સ્વરૂપની પ્રતિમાની દૃઢ પ્રતિષ્ઠા પણ છે. તેના તટ પર અગ્નિપ્રકાશ સમાન તેજસ્વી પ્રાસાદોની પંક્તિ છે, જે બહુભક્તિથી રમ્ય છે।