Adhyaya 183: Installation of a Clay Icon (Mṛnmayārcā) and the Ritual Protocol of Worship
Mṛnmayārcā-sthāpana
Ritual-Manual (Pūjāvidhi) with Ethical-Discourse on Intention, Humility, and Earth-centered Devotion
આ અધ્યાયમાં વસુંધરასთან સંવાદમાં વરાહ મૃન્મય મૂર્તિ (મૃન્મયાર્ચા)ની સ્થાપના અને પૂજાવિધિનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરે છે. મૂર્તિ અખંડ, અવિકૃત અને સમપ્રમાણ હોવી જોઈએ; લાકડું ન મળે તો શિલા અને ધાતુ વગેરે વિકલ્પ સામગ્રી પણ માન્ય છે. પૂજા ધર્મ, કીર્તિ કે ઇચ્છા—કોઈ પણ હેતુથી થઈ શકે, પરંતુ અંતરની ભાવના અને સ્થિર ભક્તિ નિર્ણાયક છે; માત્ર જલાંજલિ પણ પૂરતી ગણાય છે. ત્યારબાદ શ્રવણ નક્ષત્ર જેવા શુભ સમયની પસંદગી, અધિવાસન, પંચગવ્ય અને સુગંધિત જળથી સ્નાન, પ્રતિષ્ઠા-અભિષેક મંત્રોચ્ચાર, ધૂપ-વસ્ત્રાદિ ઉપચાર, શાંતિપાઠ અને ભક્તો, બ્રાહ્મણો તથા વિશેષ કરીને ગુરુનું સન્માન કરવાની વિધિ આપવામાં આવે છે. પૃથ્વી-કેન્દ્રિત પરિપ્રેક્ષ્ય સ્થિરતા, શિસ્ત અને સામાજિક સૌહાર્દનો આદર્શ દર્શાવે છે.
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 183
Verse 1
अथ मृन्मयार्चास्थापनम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तिष्ठामि मृन्मयीं चापि प्रतिमां पूजनेच्छया
હવે મૃણ્મય અર્ચાનું સ્થાપન. શ્રીવરાહ બોલ્યા: હું ફરી એક બીજું કહું છું—હે વસુંધરે, સાંભળ. પૂજાવાની ઇચ્છાથી હું માટીની પ્રતિમામાં પણ નિવાસ કરું છું.
Verse 2
अर्च्चां च मृण्मयीं कृत्वा अस्पुटां चाप्यखण्डिताम् ॥ नाधिकां वामनां चापि न वक्रां कारयेद्बुधः ॥
માટીની અર્ચા બનાવી તેને સ્પષ્ટ અને અખંડ રાખવી. બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ તેને ન અતિશય મોટી, ન વામન (બૌની), અને ન વાંકી બનાવડાવે.
Verse 3
ईदृशीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मपरायणः ॥ भूमे सर्वाणि कर्माणि यथा वा रोचते तथा ॥
આવી પ્રતિમા બનાવીને, હે ભૂમે, જે મારા કર્મોમાં પરાયણ છે, તે સર્વ કર્મો પોતાની રુચિ મુજબ અને યથાયોગ્ય રીતે કરી શકે છે।
Verse 4
काष्ठानामप्यलाभे तु मृण्मयीं तत्र कारयेत् ॥ शैलजां वा ततो भूमे मम कर्मपरायणः ॥
જો લાકડું પણ ન મળે તો ત્યાં માટીની પ્રતિમા બનાવડાવવી; અથવા પછી, હે ભૂમે, પથ્થરની પ્રતિમા બનાવડાવવી—જે મારા કર્મોમાં પરાયણ હોય।
Verse 5
ताम्रेण कांस्यरौप्येण सौवर्णत्रपु-रीतिभिः ॥ कुर्वन्ति शुभकर्माणः कोविदः प्रतिमां शुभाम् ॥
તાંબું, કાંસું, ચાંદી, સોનું, ટિન અને સીસું—આ બધાથી શુભ કાર્યમાં લાગેલા કુશળ શિલ્પીઓ શુભ પ્રતિમા ઘડે છે।
Verse 6
अर्चनं त्वपरं वेद्यां मम कर्मपरिग्रहात् ॥ केचिल्लोकापवादेन ख्यात्यै कुर्वन्ति केचन ॥
પરંતુ મારા વિહિત કર્મોને સ્વીકારવાની દૃષ્ટિએ અર્ચનનો એક બીજો પ્રકાર પણ જાણવો જોઈએ: કેટલાક લોકો લોકનિંદાના ભયથી, અને કેટલાક ખ્યાતિ માટે કરે છે।
Verse 7
गृहं चालोच्य कश्चिन्मां पूजयेत्कामनापरः ॥ पूजयेद्यदि वा चक्रं मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥
ગૃહસ્થ પરિસ્થિતિ વિચાર કરીને, કામનામાં પરાયણ કોઈ વ્યક્તિ મારી પૂજા કરે; અથવા મારા તેજના અંશથી ઉત્પન્ન ચક્રની પણ પૂજા કરે।
Verse 8
भूमे एवं विजानीहि स्थापितोऽहं न संशयः ॥ सम्पदस्तु प्रयच्छामि पूजितोऽहं धराधरे ॥
હે ભૂમિ, એમ જાણ—હું વિધિપૂર્વક સ્થાપિત થાઉં ત્યારે મારા અસ્તિત્વમાં કોઈ સંશય રહેતો નથી. હે ધરાધરે, મારી પૂજા થાય ત્યારે હું સંપત્તિ-સમૃદ્ધિ આપું છું.
Verse 9
मन्त्रैर्वा विधिपूर्वेण यो मे कर्माणि कारयेत् ॥ यं यं फलं समुद्दिश्य मां पूजयति मानवः ॥
મંત્રોથી કે વિધિપૂર્વક જે મારા કર્મકાંડ/વિધિઓ કરાવે છે—માનવ જે જે ફળને ઉદ્દેશીને મને પૂજે છે—
Verse 10
मद्भक्तः सततं नित्यं कर्मणा परिवेष्टितः ॥ स वै मत्परितोषार्थं मनस्येव प्रपूजयेत् ॥
મારો ભક્ત, જે સદા નિત્ય કર્મોથી ઘેરાયેલો રહે છે, તે મને પ્રસન્ન કરવા માટે મનમાં જ નિશ્ચયપૂર્વક પૂજા કરે.
Verse 11
दद्याज्जलाञ्जलिं मह्यं तेन मे प्रीतिरुत्तमा ॥ तस्य किं सुमनोभिश्च जाप्येन नियमेन किम् ॥
મને જળની અંજલિ અર્પણ કરવી; તેનાથી જ મારી ઉત્તમ પ્રીતિ થાય છે. એવા માટે ફૂલોની શું જરૂર? જપની શું જરૂર? નિયમ-વ્રતોની શું આવશ્યકતા?
Verse 12
मह्यं चिन्तयतो नित्यं निभृतेनान्तरात्मना ॥ तस्य कामान्प्रयच्छामि दिव्यान्भोगान्मनोरमान् ॥
જે સંયમિત અંતરાત્માથી નિત્ય મારું ચિંતન કરે છે, તેને હું ઇચ્છિત કામનાઓ—દિવ્ય અને મનોહર ભોગો—અર્પણ કરું છું.
Verse 13
एतत्ते सर्वमाख्यातं सुगोप्यं च प्रयत्नतः ॥ मृन्मयीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मसु निष्ठितः ॥
આ બધું તને સમજાવ્યું છે; તેને અત્યંત પ્રયત્નપૂર્વક ગુપ્ત રાખવું જોઈએ. માટીની પ્રતિમા બનાવી, મારા સંબંધિત કર્મોમાં અડગ રહેજે.
Verse 14
श्रवणे चैव नक्षत्रे कुर्यात्तस्याधिवासनम् ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन स्थापयेन्मन्त्रपूर्वकम् ॥
શ્રવણ નક્ષત્રના દિવસે તેનું અધિવાસન કરવું. પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ મંત્રપૂર્વક સ્થાપના કરવી.
Verse 15
पञ्चगव्यं च गन्धं च वारिणा सह मिश्रयेत् ॥ ततो मे स्नपनं कार्यमिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
પંચગવ્ય અને સુગંધ દ્રવ્યને પાણી સાથે મિશ્રિત કરવું. પછી મારું સ્નપન (સ્નાનવિધિ) કરવું અને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો.
Verse 16
मन्त्रः— योऽसौ भवान्सर्वजगत्प्रकर्त्ता यस्य प्रसादेन भवन्ति लोकाः ॥ स त्वं कुरुष्वाच्युत मत्प्रसादं त्वं तिष्ठ चार्चासु च मृन्मयीषु ॥
મંત્ર— “તમે જ સમગ્ર જગતના કર્તા છો; જેમની કૃપાથી લોકો સ્થિર રહે છે. તેથી, હે અચ્યુત, મને પ્રસન્નતા આપો; અને પૂજ્ય અર્ચા-પ્રતિમાઓમાં, ખાસ કરીને માટીની પ્રતિમાઓમાં, નિવાસ કરો।”
Verse 17
कारणकारणं ह्युग्रतेजसं द्युतिमन्तं महापुरुषं नमो नमः ॥ अनेन मन्त्रेण वेश्मनि प्रविश्य स्थापनां कुर्यात् ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण स्थापयेन्मां समाहितः ॥ पूर्ववत्स्थापयेत्तत्र चतुरः कलशान्पुरा ॥ चतुरस्तान्गृहीत्वा च इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
“કારણોના પણ કારણ, ઉગ્ર તેજસ્વી, દ્યুতિમાન મહાપુરુષને નમો નમઃ।” આ મંત્રથી ગૃહમાં પ્રવેશ કરીને સ્થાપના કરવી; આ જ મંત્રથી મનને એકાગ્ર રાખીને મને સ્થાપિત કરવો. પૂર્વવત પહેલાં ત્યાં ચાર કલશ સ્થાપવા; તે ચારને લઈને પછી આ મંત્ર ઉચ્ચારવો.
Verse 18
मन्त्रः— ॐ वरुणं समुद्रो लब्ध्वा सम्पूजितो ह्यात्ममतिप्रसन्नः ॥ एतेन मन्त्रेण ममाभिषेकं प्राप्तं वरिष्ठं हि स ऊर्ध्वबाहुः ॥ अग्निश्च भूमिश्च रसाश्च सर्वे भवन्ति यस्मात्सततं नमस्ये ॥
મંત્ર— ઓં. વરુણસ્વરૂપ સમુદ્રને પ્રાપ્ત કરીને, સમ્યક પૂજિત થતાં મન અને બુદ્ધિથી પ્રસન્ન થાય છે. આ મંત્રથી મારો અભિષેક શ્રેષ્ઠતા પામ્યો; તે ઊર્ધ્વબાહુ થઈ સ્થિત છે. જેમાથી અગ્નિ, પૃથ્વી અને સર્વ રસો ઉત્પન્ન થાય છે, તેને હું સદા નમસ્કાર કરું છું.
Verse 19
अगुरुं चैव धूपं च सकर्पूरं सकुङ्कुमम् ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा धूपं प्रकल्पयेत् ॥
અગરૂનો ધૂપ કપૂર અને કુંકુમ સાથે તૈયાર કરવો. “નમો નારાયણાય” કહીને ધૂપ અર્પણ કરવો.
Verse 20
धूपं दत्त्वा यथान्यायं पीतं वस्त्रं तु दापयेत् ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत् ॥
વિધિ મુજબ ધૂપ અર્પણ કર્યા પછી પીળું વસ્ત્ર અર્પણ કરવું. “નમો નારાયણાય” કહીને મંત્ર ઉચ્ચારવો.
Verse 21
मन्त्रः— वस्त्रेण पीतेन सदा प्रसन्नो यस्मिन्प्रसन्ने तु जगत्प्रसन्नम् ॥ गृह्णातु वस्त्रं सुमुखः प्रसन्नो देवः सदा पातु भवस्य बन्धात् ॥
મંત્ર— પીળા વસ્ત્રથી જે સદા પ્રસન્ન થાય છે, જેના પ્રસન્ન થવાથી જગત પ્રસન્ન થાય છે. તે સુમુખ પ્રસન્ન દેવ વસ્ત્ર સ્વીકારે; અને ભવબંધનથી સદા રક્ષા કરે.
Verse 22
तत एतेन मन्त्रेण वस्त्रं दद्याद्यथोचितम् ॥ धूपदीपादिभिः पूज्य प्रापणं परिकल्पयेत् ॥
ત્યારબાદ આ મંત્રથી યથોચિત વસ્ત્ર અર્પણ કરવું. ધૂપ, દીપ વગેરે વડે પૂજા કરીને પ્રાપણ (અર્પણ/વિતરણ)ની વ્યવસ્થા કરવી.
Verse 23
पूर्वोक्तेन विधानेन दद्यात्प्रापणकं नरः ॥ पश्चादाचमनं दद्यान्मन्त्रपूर्वं प्रयत्नतः ॥
પૂર્વોક્ત વિધાન અનુસાર મનુષ્યે પ્રાપણક દાન કરવું. ત્યારબાદ મંત્રપૂર્વક પ્રયત્નથી આચમન માટેનું જળ આપવું.
Verse 24
मन्त्रः— शान्तिर्भवतु देवानां ब्रह्मक्षत्रविशां तथा ॥ शान्तिर्भवतु वृद्धानां बालानां शान्तिरुत्तमा ॥
મંત્ર: દેવતાઓને શાંતિ થાઓ; તેમજ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્યોને પણ શાંતિ થાઓ. વૃદ્ધોને શાંતિ થાઓ; બાળકોને ઉત્તમ શાંતિ પ્રાપ્ત થાઓ.
Verse 25
देवो वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यपूरिता ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण शान्तिं कृत्वा विधानतः ॥
દૈવરૂપ પર્જન્ય વરસે; પૃથ્વી અન્ન-ધાન્યથી પરિપૂર્ણ થાઓ. અને આ જ મંત્રથી વિધાન મુજબ શાંતિકર્મ કરીને...
Verse 26
पश्चाद्भागवतान्पूज्य ततो ब्राह्मणपूजनम् ॥ शिरसा वचनं कार्यं दक्षिणाभिः प्रपूज्य च ॥
ત્યારબાદ ભાગવત ભક્તોને પૂજી, પછી બ્રાહ્મણપૂજન કરવું. શિર નમાવી તેમના વચનનું પાલન કરવું અને દક્ષિણાથી પણ તેમનું સન્માન કરવું.
Verse 27
अच्छिद्रं वाच्य पश्चाच्च कुर्यादेवं विसर्जनम् ॥ एवं विसर्जनं कृत्वा ये च तत्र समागताः ॥
પછી ‘અચ્છિદ્રમ્’ એમ ઉચ્ચારીને આ રીતે વિસર્જન કરવું. આ રીતે વિસર્જન કર્યા પછી, ત્યાં એકત્ર થયેલા લોકો...
Verse 28
यो गुरुं पूजयेद्भक्त्या विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ तेनाहं पूजितो नित्यं देवि सत्यं ब्रवीमि ते ॥
જે ભક્તિપૂર્વક વિધિ-સંમતિ કર્મથી ગુરુની પૂજા કરે છે, તેના દ્વારા હું સદા પૂજિત થાઉં છું. હે દેવી, હું તને સત્ય કહું છું.
Verse 29
तुष्टो ददाति कृच्छ्रेण ग्राममात्रं नराधिपः ॥ आब्रह्मपदपर्यन्तं हेलया यच्छते गुरुः ॥
રાજા પ્રસન્ન હોય તો પણ કઠિનતાથી માત્ર એક ગામ જેટલું જ આપે છે; પરંતુ ગુરુ સહેલાઈથી બ્રહ્મપદ સુધી દાન કરે છે.
Verse 30
तथैव मम शास्त्रेषु ममैव वचनाच्छुभे ॥ सर्वशास्त्रेषु कल्याणि गुरुपूजा व्यवस्थिताः ॥
એ જ રીતે મારા શાસ્ત્રોમાં—મારા જ વચનથી, હે શુભે—સર્વ શાસ્ત્રોમાં, હે કલ્યાણી, ગુરુપૂજા સ્થાપિત છે.
Verse 31
य एतेन विधानेन कुर्यात्संस्थापनं मम ॥ तारितानि कुलान्येव त्रीणि त्रिंशच्च सप्ततिः ॥
જે આ વિધાન મુજબ મારી સંસ્થાપના કરે છે, તેના કુળોનું તારણ થાય છે—ત્રણ, ત્રીસ અને સિત્તેર (એમ નિર્ધારિત પ્રમાણ સુધી).
Verse 32
पूजायां मम मार्गेषु पतन्ति जलबिन्दवः ॥ तावद्वर्षसहस्राणि मम लोकेषु मोदते
મારી પૂજામાં મારા માર્ગો પર જ્યારે જળબિંદુઓ પડે છે, તેટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી તે મારા લોકોમાં આનંદ કરે છે.
Verse 33
एवं ते कथितं भूमे स्थापने मृण्मयस्य तु ॥ कथयिष्यामि ते ह्यन्यत्सर्वभागवतप्रियं
હે ભૂમિ! મૃણ્મય પ્રતિમાની સ્થાપનવિધિ તને કહી છે. હવે સર્વ ભાગવત ભક્તોને પ્રિય એવી બીજી વાત પણ હું તને કહું છું.
Verse 34
तत्तत्फलं प्रयच्छामि प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥ मम चैव प्रसादेन प्राप्नोति गतिमुत्तमाम्
પ્રસન્ન અંતરાત્માથી હું તે-તે કર્મનું ફળ આપું છું; અને મારા જ પ્રસાદથી તે ઉત્તમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 35
एवमास्नाप्य विधिवन्मम कर्मपरायणः ॥ पूर्वोक्तविधिना चैव गन्धमाल्यैश्च पूजयेत्
આ રીતે વિધિપૂર્વક સ્નાન કરાવી, મારા કર્મમાં પરાયણ બની, પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ ગંધ અને માળાઓથી પણ પૂજન કરવું.
Verse 36
पूजयेत् तांश्च विधिवद्वस्त्रालङ्कारभूषणैः ॥ पूजयीता गुरुं तत्र यदीच्छेन्मम सात्म्यताम्
તેમનો પણ વિધિપૂર્વક વસ્ત્ર, અલંકાર અને ભૂષણોથી પૂજન કરવું. જો કોઈને મારી સાથે સાત્મ્યતા ઇચ્છિત હોય તો ત્યાં ગુરુનું પણ પૂજન કરવું.
Inside Adhyaya 183
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī (Vasundharā) stands as interlocutor while Varāha turns from broad dharma to a practical, earth-anchored ritual manual: how to establish and worship a mṛnmayārcā (clay icon) with correctness, restraint, and inner sincerity.
- Central event
Varāha lays out pratimā-lakṣaṇa (suitability marks) for a clay icon—unbroken, undistorted, well-proportioned—and permits alternative media (stone/metals) when wood is unavailable; he then frames worship as valid across motives (duty, reputation, desire) but insists that steady intention (antarātman) and bhakti are decisive, even making a simple jalāñjali meaningful.
- Climax resolution
A stepwise consecration protocol culminates in installation/indwelling (adhivāsana under Śravaṇa), purification and abhiṣeka (pañcagavya and scented waters), mantra-led worship with incense and cloth, followed by śānti recitations that explicitly bind ritual order to communal peace, rainfall, and crop-abundance; the rite is sealed ethically by honoring bhāgavatas, brāhmaṇas, and especially the guru as the axis of efficacy.
Geographical context
No specific historical toponyms are named in this adhyāya. The ecological frame is implicit through Pṛthivī/Vasundharā as interlocutor and through agrarian motifs in the śānti section (parjanya/rain; pṛthivī as sasyapūritā—earth filled with crops).
Ritual instructions
- Primary RitualInstallation (sthāpana) and worship (pūjā) of a clay icon (mṛnmayārcā), including adhivāsana and abhiṣeka.
- BenefitRitual efficacy grounded in mantra and inner devotion; stabilization of personal practice through guru-honoring ethics; and a social-ecological ‘peace’ outcome expressed as communal harmony, timely rain, and agricultural fullness.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī (Vasundharā) · Instructional, procedural, and ethically corrective—balancing strict ritual protocol with repeated emphasis on interiority (bhakti/antarātman) over display.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil devotional order)
- Emotional ProgressionFrom practical concern for correct form and materials → to inward re-centering on intention and steady bhakti → to solemn consecration and communal ‘peace’ orientation → to humility and social harmony through honoring devotees, brāhmaṇas, and the guru.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNo specific tīrtha/toponym is named; the chapter is practice-oriented and can be ‘visited’ as a home/temple ritual protocol rather than a location-based pilgrimage.
Frequently Asked Questions
The text prioritizes disciplined ritual action guided by mantra while repeatedly stressing intention and inner devotion (antarātman) over external display. It frames even minimal offerings (such as jalāñjali) as meaningful when performed with sustained bhakti, and it elevates guru-pūjā as a normative ethical requirement that stabilizes religious practice and social order.
A specific nakṣatra marker is given: the rite of adhivāsana is to be performed under the Śravaṇa nakṣatra. No tithi, māsa, or seasonal division is explicitly stated, but the śānti-mantra section invokes rain (parjanya) and agricultural fullness (sasyapūritā), implying an agrarian calendrical concern.
By situating instruction within a Varāha–Pṛthivī dialogue, the chapter frames ritual order as supportive of terrestrial well-being. The concluding śānti formulas explicitly connect communal peace with ecological regularity—calling for rainfall and a crop-filled earth—thereby presenting a model where correct conduct and ritual restraint contribute to environmental stability.
No named dynasties, sages, or regional lineages appear. The chapter references social categories (brāhmaṇas; devotees/bhāgavatas) and the institutional figure of the guru, and it uses a generic royal type (narādhipa) to contrast worldly gifting with the guru’s expansive spiritual efficacy.
Ask anything about Adhyaya 183 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.