Adhyaya 154: The Efficacy of Yamunā River Pilgrimage Sites (Merits of Mathurā-Region Tīrthas)

Verse 1

अथ यमुनातीरथप्रभावः ॥ वराह उवाच ॥ एवंविधां च मथुरां दृष्ट्वा तौ मुदमापतुः ॥ एवं तु वसतस्तस्य राज्ञस्तत्र वसुन्धरे ॥

હવે યમુનાના તીર્થોના પ્રભાવનું વર્ણન. વરાહ બોલ્યા—આવી મથુરા જોઈને તે બે જણ આનંદિત થયા. અને હે વસુંધરા, તે રાજા ત્યાં વસતો હતો ત્યારે…

Verse 2

पप्रच्छ च तदा भार्या यद्गुह्यं पूर्वभाषितम् ॥ पुरस्थेन तदा राज्ञा वक्ष्यामि मथुरां प्रति

ત્યારે રાણીએ અગાઉ કહેલા તે ગુપ્ત વિષય વિશે પૂછ્યું. રાજા તેના સામે ઊભો રહી બોલ્યો—“મથુરા તરફ જતા જતા હું તે કહેશ.”

Verse 3

॥ तन्मे वद महाराज यद्गोप्यं पूर्वभाषितम् ॥ राजाप्युवाच तां राज्ञीं त्वयाप्युक्तं पुरा मम

હે મહારાજ, અગાઉ કહેવાયેલો જે ગુપ્ત વિષય છે તે મને કહો. રાજાએ રાણીને કહ્યું—તું પણ એક વખત મને એક રહસ્ય કહ્યું હતું.

Verse 4

तद्वदस्व स्वकं गुह्यं पश्चाद्वक्ष्याम्यहं तव ॥ इत्युक्त्वा पीवरी ज्ञात्वा प्रहस्य तु गुणालयाः

અતએવ તું તારો ગુપ્ત ભેદ કહો; પછી હું તારો (ભેદ) કહેશ. એમ કહ્યા પછી ગુણોની નિધિ પીવરી સમજીને હસી પડી.

Verse 5

प्रोवाच चैव राजानं मनसः प्रीतिकारणम् ॥ अहं तु पीवरी नाम गङ्गातीरनिवासिनी

પછી તેણે રાજાને મનને પ્રસન્ન કરનારાં વચન કહ્યાં—“મારું નામ પીવરી છે; હું ગંગાતીરે નિવાસ કરું છું.”

Verse 6

आगतेमां पुरीं द्रष्टुं कुमुदस्य तु द्वादशीम् ॥ नावमारुह्य यान्तीह पतिता यमुनाजले

કુમુદ માસની દ્વાદશીએ આ નગરી જોવા આવી હતી; નાવમાં ચઢીને અહીં આવતી વખતે હું યમુનાના જળમાં પડી ગઈ.

Verse 7

सद्यः प्राणैर्वियुक्ता च तत्तीर्थस्य प्रभावतः ॥ काशीराजपतेः कन्या यातास्मि वसुधाधिप

હું તરત જ પ્રાણોથી વિયોગ પામી; પરંતુ તે તીર્થના પ્રભાવથી, હે વસુધાધિપ, હું કાશીરાજના અધિપતિની પુત્રી (રૂપે) બની.

Verse 8

त्वया विवाहिता राजन्न च मां विजहात्स्मृतिः ॥ एतत्तीर्थप्रभावेन धर्मयुक्ता तथानघ

હે રાજન, તમે મારું વિવાહ કર્યું હતું અને મારી સ્મૃતિ મને છોડીને ગઈ નથી. આ તીર્થના પ્રભાવથી, હે નિષ્પાપ, હું ધર્મયુક્ત બની.

Verse 9

धारापतनके तीर्थे त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥ एतच्छ्रुत्वा ततो राजा कथां प्राग्जन्मसम्भवाम्

ધારાપતનક નામના તીર્થમાં મેં પોતાનું જીવન ત્યાગ્યું. આ સાંભળી રાજાએ પૂર્વજન્મથી ઉપજેલી કથા પર મનન કર્યું.

Verse 10

मां पश्यन्तौ नियमातस्तत्रैव निधनं गतौ ॥ मृतौ सर्वपरित्यक्तौ गतौ मम सलोकताम्

મને જોતા જોતા, નિયમ અનુસાર, તેઓ ત્યાં જ મૃત્યુ પામ્યા. મૃત્યુ પામી સર્વ ત્યાગ કરીને તેઓ મારી સાથે સલોકતા પ્રાપ્ત કર્યા.

Verse 11

एतत्ते कथितं देवि आश्चर्यं यदभून्महत् ॥ त्यक्त्वा चात्मतनुं तीर्थे धारापतनसंज्ञके

હે દેવી, જે મહાન આશ્ચર્ય બન્યું તે મેં તને કહી દીધું—ધારાપતન નામના તીર્થમાં દેહ ત્યજીને…

Verse 12

नाकलोकमवाप्नोति त्यक्तपापो न संशयः ॥ यमुनेश्वरमासाद्य त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥

પાપ ત્યાગનાર સ્વર્ગલોકને પામે છે—એમાં શંકા નથી. યમુનેશ્વર પાસે પહોંચી પોતાનું જીવન ત્યજી દે તો (તે જ ગતિ પામે).

Verse 13

विष्णुलोकमवाप्नोति दिव्यमूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ धारापतनके स्नात्वा नाकलोके स मोदते ॥

તે વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને દિવ્ય ચતુર્ભુજ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. ધારાપતનકમાં સ્નાન કરીને તે સ્વર્ગલોકમાં આનંદ કરે છે.

Verse 14

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ अतः परं नागतीर्थं तीर्थानामुत्तमोत्तमम् ॥

પછી જો તે અહીં જ પ્રાણ ત્યાગે, તો તે મારા લોકને જાય છે. આથી પરે નાગતીર્થ છે—તીર્થોમાં સર્વોત્તમ.

Verse 15

यत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥ घण्टाभरणकं तीर्थं सर्वपापप्रमोचनम् ॥

જ્યાં સ્નાન કરીને જે મૃત્યુ પામે છે, તેઓ સ્વર્ગને જાય છે; તેઓને પુનર્જન્મ નથી. તે ઘંટાભરણક નામનું તીર્થ છે, જે સર્વ પાપોનું નિવારણ કરે છે.

Verse 16

यस्मिन् स्नातो नरो याति सूर्यलोकं न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥

જેમાં સ્નાન કરેલો મનુષ્ય સૂર્યલોકને જાય છે—એમાં શંકા નથી. અને જો તે અહીં જ પ્રાણ ત્યાગે, તો તે મારા લોકને જાય છે.

Verse 17

पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तीर्थानामुत्तमं तीर्थं ब्रह्मलोकेषु विश्रुतम् ॥

હું ફરી એક બીજું કહું છું; હે વસુંધરે, સાંભળ. તીર્થોમાં ઉત્તમ એક તીર્થ છે, જે બ્રહ્મલોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 18

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च नियतो नियताशनः ॥ ब्रह्मणा समनुज्ञातो मम लोकं स गच्छति ॥

ત્યાં સ્નાન કરીને અને જળ પીને, સંયમી તથા નિયત આહારવાળો, બ્રહ્માની અનુમતિ પામી તે મારા લોકમાં જાય છે.

Verse 19

तत्राभिषेकं कुर्वीत स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥ मोदते सोमलोके तु एवमेव न संशयः ॥

ત્યાં પોતાના સ્વકર્મમાં દૃઢ રહી અભિષેક (વિધિસ્નાન) કરવો જોઈએ. તે સોમલોકમાં આનંદ પામે છે—એવું જ; તેમાં સંશય નથી.

Verse 20

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं स गच्छति ॥ सरस्वत्याश्च पतनं सर्वपापहरं शुभम् ॥

અને જો તે અહીં પ્રાણ ત્યાગ કરે, તો તે મારા લોકમાં જાય છે. તેમજ સરસ્વતીનું ‘પતન’ શુભ છે, જે સર્વ પાપોને હરનારું છે.

Verse 21

तत्र स्नातो नरो देवि अवर्णोऽपि यतिर्भवेत् ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि माथुरे मम मण्डले ॥

હે દેવી, ત્યાં સ્નાન કરેલો મનુષ્ય—વર્ણવ્યવસ્થાથી બહારનો પણ—યતિ (સંન્યાસી) બની શકે છે. ફરી મથુરામાં મારા મંડળમાં હું બીજું કહું છું.

Verse 22

यस्तत्र कुरुते स्नानं त्रिरात्रोपोषितो नरः॥ स्नानमात्रेण मनुजो मुच्यते ब्रह्महत्यया॥

જે મનુષ્ય ત્યાં ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને સ્નાન કરે છે, તે માત્ર સ્નાનથી જ બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 23

अथात्र मुंचते प्राणान्मम लोकं स गच्छति॥ दशाश्वमेधमृषिभिः पूजितं सर्वदा मुदा॥

પછી ત્યાં પ્રાણ ત્યજી તે મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે. તે સ્થાન ઋષિઓ દ્વારા સદા આનંદપૂર્વક પૂજિત છે અને તેનું પુણ્ય દસ અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન છે.

Verse 24

तत्र ये स्नान्ति नियतास्तेषां स्वर्गो न दुर्लभः॥ मथुरापश्चिमे पार्श्वे सततं त्वृषिपूजितम्॥

જે લોકો ત્યાં નિયમપૂર્વક સ્નાન કરે છે, તેમના માટે સ્વર્ગ દુર્લભ નથી. મથુરાના પશ્ચિમ પાર্শ્વે તે તીર્થ સતત ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત છે.

Verse 25

ब्रह्मणा सृष्टिकाले तु मनसा निर्मितं पुरा॥ मानसં नाम तीर्थं तु ऋषिभिः पूजितं पुरा॥

સૃષ્ટિકાળે બ્રહ્માએ તેને પૂર્વે માત્ર મનથી રચ્યું હતું. તે તીર્થ ‘માનસ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને પ્રાચીનકાળે ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત હતું.

Verse 26

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः॥ तीर्थं तु विघ्नराजस्य पुण्यं पापहरं शुभम्॥

ત્યાં સ્નાન કરીને જે લોકો (પછી) મરે છે, તેઓ સ્વર્ગે જાય છે અને ‘અપુનર્ભવ’ કહેવાય છે. વિઘ્નરાજનું આ તીર્થ પુણ્યદાયક, શુભ અને પાપહર છે.

Verse 27

यत्र स्नातान्मनुष्यांश्च विघ्नराजो न पीडयेत्॥ अष्टम्यां च चतुर्दश्यां चतुर्थ्यां तु विशेषतः॥

જ્યાં સ્નાન કરેલા મનુષ્યોને વિઘ્નરાજ પીડિત કરતો નથી—અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને ખાસ કરીને ચતુર્થીના દિવસે.

Verse 28

अविघ्नं कुरुते तस्य सततं पार्वतीसुतः॥ तत्राथ मुंचते प्राणान्मम लोकं स गच्छति॥

તેના માટે પાર્વતીપુત્ર ગણેશ સદા નિર્વિઘ્નતા કરે છે. પછી ત્યાં પ્રાણ ત્યજી તે મારા લોકમાં જાય છે.

Verse 29

ततः परे कोटितीर्थे पवित्रं परमं स्मृतम्॥ तत्र वै स्नानमात्रेण गवां कोटिफलं लभेत्॥

તેના પછી કોટિતીર્થ છે, જે પરમ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. ત્યાં માત્ર સ્નાનથી જ કરોડ ગાયો દાનનું ફળ મળે છે.

Verse 30

तथात्र मुंचते प्राणान् लोभमोहविवर्जितः॥ सोमलोकमतिग्रम्य मम लोकं च गच्छति॥

એ જ રીતે ત્યાં લોભ અને મોહથી રહિત થઈ પ્રાણ ત્યજે છે. સોમલોકને વટાવી તે મારા લોકમાં પણ જાય છે.

Verse 31

अतः परं शिवक्षेत्रमर्धक्रोशं तु दुष्करम्॥ तत्र स्थितो हरो देवो मथुरां रक्षते सदा॥

આ પછી અર્ધક્રોશ જેટલું શિવક્ષેત્ર છે, જે દુષ્કર માનવામાં આવે છે. ત્યાં સ્થિત દેવ હર સદા મથુરાની રક્ષા કરે છે.

Verse 32

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च माठुरं लभते फलम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम लोकं स गच्छति ॥

ત્યાં સ્નાન કરીને અને જળ પીીને મથુરાસંબંધિત ફળ મળે છે. અને ત્યાં જ પ્રાણ ત્યજવાથી તે મારા લોકમાં જાય છે.

Verse 33

स्वां चाप्यकथयत्तस्यै यथा संयमने मृतः ॥ एवं तौ मथुरां प्राप्य स्नात्वा यामुनतीर्थके ॥

તેણે તેણીને પોતાનો વર્ણન પણ કહ્યો—યમના સંયમન-લોકમાં તે કેવી રીતે મર્યો. પછી તે બંને મથુરા પહોંચીને યમુના-તીર્થમાં સ્નાન કરીને આગળ વધ્યા.

Verse 34

सोमतीर्थे तु वसुधे पवित्रे यमुनाम्भसि ॥ यत्र पश्यति मां सोमो द्वापरे युगसंस्थिते ॥

હે વસુધે! યમુનાના પવિત્ર જળમાં આવેલા સોમતીર્થમાં—જ્યાં દ્વાપર યુગ સ્થિર પ્રવાહમાં હોય ત્યારે સોમ મને દર્શન કરે છે.

Verse 35

तस्मिंस्तीर्थवरे स्नातं न पीडयति विघ्नराट् ॥ विद्यारम्भेषु सर्वेषु यज्ञदानक्रियासु च ॥

તે શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં સ્નાન કરનારને ‘વિઘ્નરાટ’ પીડિત કરતો નથી; સર્વ વિદ્યારંભોમાં તથા યજ્ઞ, દાન અને કર્મક્રિયાઓમાં પણ.